Anjet Daanje is een van de meest gewaardeerde hedendaagse Nederlandse schrijvers. Ze schrijft romans, verhalen en scenario’s en staat bekend om de ontwikkeling van haar karakters. Ze heeft meerdere prijzen gewonnen waaronder de Libris Literatuurprijs, de Boekenbon Literatuurprijs en de Constantijn Huygensprijs (Anjet Daanje, z.d.). In dit artikel worden haar romans De herinnerde soldaat en Het lied van ooievaar en dromedaris met elkaar vergeleken. De herinnerde soldaat gaat over een soldaat die na de Eerste Wereldoorlog wordt gevonden zonder herinneringen aan zijn verleden. Hij wordt geconfronteerd met de gevolgen van oorlog en geheugenverlies, terwijl hij weer grip probeert te krijgen op wie hij is. Het lied van ooievaar en dromedaris volgt verschillende personages rondom de schrijfster Eliza May Drayden en laat zien hoe levens, verhalen en herinneringen door de tijd heen met elkaar verbonden blijven. In de boeken van Anjet Daanje wordt de identiteit van de hoofdpersoon beïnvloed door hun herinneringen en de geschiedenis waarin zij leven. Dit blijkt onder meer uit de belangrijke gebeurtenissen, de omgang met onzekerheid over identiteit, de rol van herinneringen als motief en de ontwikkeling van de hoofdpersonen.

De identiteit van de hoofdpersonen wordt in beide romans sterk gevormd door belangrijke gebeurtenissen uit het verleden. In De herinnerde soldaat is de Eerste Wereldoorlog een bepalende factor voor het leven van de hoofdpersoon. Door zijn geheugenverlies raakt hij niet alleen zijn herinneringen kwijt, maar ook zijn gevoel van identiteit. Dit is te zien aan het feit dat hij zich niet meer kan vasthouden aan het verleden: “En Noen voelt zich er zo schuldig en ellendig onder, hij had gemeend dat hij eindelijk zou weten wie hij was, maar hij weet alleen wie hij niet is” (Daanje, 2019, p. 9). Amand gaat hier nog onder een andere naam die hij heeft gekregen, omdat hij zijn eigen naam niet meer herinnert en hij verwijt zichzelf ook dat hij niet weet wie hij is. De oorlog heeft zijn leven zo veranderd dat hij zichzelf niet meer herkent. Ook in Het lied van ooievaar en dromedaris bepaalt een gebeurtenis uit het verleden de identiteit van een hoofdpersoon. Na de dood van haar dochter Susey verandert Susan: “Duisternis viel over Susans leven na Susey’s heengaan, ze ontwaakte in de schaduw van de Dood en ging erin ter ruste” (Daanje, 2022, p. 8). In beide romans blijkt dat belangrijke gebeurtenissen uit het verleden gevolgen hebben voor hoe personages zichzelf zien.

Daarnaast laten beide boeken zien hoe personages omgaan met onzekerheid over hun identiteit. In De herinnerde soldaat probeert de hoofdpersoon weer grip te krijgen op zijn identiteit door zijn verleden voor te stellen. Dit kun je zien aan het volgende citaat: “hij heeft zich voorgesteld dat hun vroegere leven zich hier afspeelde (...) en nu blijkt het alleen in zijn hoofd te bestaan, hij heeft geen idee wie hij is” (Daanje, 2019, p. 151). Dit laat zien hoe hij zichzelf probeert te overtuigen van een geschiedenis die misschien niet van hem is. Zijn onzekerheid komt door het ontbreken van herinneringen. In Het lied van ooievaar en dromedaris wordt identiteit juist meer een filosofische vraag. Eliza vraagt zich af wat er van iemand overblijft na de dood: “Maar wat gebeurt er dan met haar (...) alsof er twee Sarahs bestonden, een hier op aarde, en een onbereikbaar in de hemel” (Daanje, 2022, p. 16). Waar de soldaat twijfelt aan zijn eigen verleden, twijfelen de personages in Het lied van ooievaar en dromedaris aan de aard van het menselijk bestaan zelf. Toch draait in beide gevallen de onzekerheid om dezelfde vraag: wie is een mens werkelijk?

Ook herinneringen spelen in beide romans een belangrijke rol als motief. In De herinnerde soldaat vormen herinneringen de basis van identiteit. Zonder herinneringen weet de hoofdpersoon niet wie hij is. Daarom probeert hij voortdurend zijn verleden samen te stellen. Zijn worsteling wordt zichtbaar wanneer hij beseft dat anderen hem naar eigen wens kunnen invullen: “iedereen vult hem naar believen in als een kleurplaat” (Daanje, 2019, p. 12). In Het lied van ooievaar en dromedaris functioneren herinneringen eveneens als een belangrijk motief. Susan merkt dat haar herinnering aan haar dochter langzaam vervaagt: “En nog steeds (...) was de levende Susey niet achter haar bleke, roerloze dubbelganger tevoorschijn gekomen” (Daanje, 2022, p. 13). In beide romans blijkt dat herinneringen niet alleen het verleden bewaren, maar ook bepalen hoe mensen zichzelf en anderen begrijpen.

Ten slotte laten de hoofdpersonen overeenkomsten in hun ontwikkeling zien. Zowel de soldaat als de personages in Het lied van ooievaar en dromedaris proberen betekenis te geven aan hun verleden. In De herinnerde soldaat leidt deze zoektocht uiteindelijk tot meer inzicht in zijn identiteit, ondanks alle onzekerheid waarmee hij wordt geconfronteerd. Zijn ontwikkeling draait om het hervinden van zichzelf en aan het eind van het boek lukt dat hem: “(…) hij weet het zeker, ik ben Amand, zegt hij” (Daanje, 2019, p. 561). In Het lied van ooievaar en dromedaris ontwikkelen personages zich juist door de verhalen en herinneringen die zij met zich meedragen. Daanje benadrukt dat mensen hun leven begrijpen door verbanden te leggen tussen gebeurtenissen uit het verleden. Dit blijkt uit de uitspraak: “We vergelijken het ene jaar met het andere, zien een ontwikkeling, herkennen herhalingen en verbanden, vertellen verhalen die het verleden ordenen...” (Daanje, 2022, p. 609 en p. 610). De personages geven betekenis aan hun ervaringen door deze in een groter verhaal te plaatsen, waardoor zij meer inzicht krijgen in zichzelf en hun plaats in de wereld. Beide romans laten zien dat identiteit geen vast gegeven is, maar iets dat voortdurend wordt gevormd door ervaringen, herinneringen en geschiedenis.

Uit de vergelijking van De herinnerde soldaat en Het lied van ooievaar en dromedaris blijkt dat identiteit in het werk van Anjet Daanje sterk verbonden is met herinneringen en geschiedenis. In beide romans hebben ingrijpende gebeurtenissen blijvende invloed op de personages, worstelen zij met onzekerheid over wie zij zijn, spelen herinneringen een centrale rol en ontwikkelen zij zich door hun relatie tot het verleden. Hoewel de verhalen zich in verschillende tijden en omstandigheden afspelen, onderzoekt Daanje steeds dezelfde fundamentele vraag: in hoeverre wordt een mens bepaald door wat hij zich herinnert? Juist daardoor laten beide romans zien dat identiteit nooit losstaat van de geschiedenis die iemand met zich meedraagt.

Bronnen

Daanje, A. (2019). De herinnerde soldaat.

Daanje, A. (2022). Het lied van ooievaar en dromedaris.

Anjet Daanje. (z.d.). Anjet Daanje. https://www.anjetdaanje.nl/anjet01.html