essays

‘Het komt niet alle dagen voor dat ik zo diep ga’

Sun, 22 Mar 2026 18:04:53 GMT

‘Het komt niet alle dagen voor dat ik zo diep ga’

Bespreking van 'Zwarte zomer' van Tea Tupajić

Het lijkt of de hele wereld via allerlei verschillende media kan meekijken met willekeurig welke oorlog in welk werelddeel dan ook, terwijl de journalistiek en persvrijheid onder druk staan, en vrijheid, gelijkheid en broederschap als holle idealen klinken. Toch blijkt niets zo complex als het duiden van oorlogssituaties. Wat noemen wij genocide, wat is aanval, wat is verdediging en voor wie of wat brengen al die onschuldige slachtoffers eigenlijk een offer? In de zomer van 2025 verscheen Zwarte zomer van Tea Tupajić, een klein, bijzonder fraai vormgegeven boek over de bloedhete zomer in 1995, waarin 8400 Bosnische moslimmannen en -jongens werden vermoord door Bosnisch-Servische troepen onder leiding van kolonel-generaal Mladić, terwijl het Nederlandse vredesbataljon Dutchbat III de taak had gekregen om de moslimenclave in een door de VN toegewezen veilige zone van Sebrenica te beschermen. Op basis van gesprekken met meer dan honderd Dutchbat-veteranen legt Tupajić een schrijnende waarheid bloot.

De in Sarajevo geboren Tupajić is behalve schrijver ook film- en theaterregisseur. In 2018 maakte zij over Dutchbat-veteranen het theaterstuk Dark Numbers. Deze achtergrond is in Zwarte zomer goed zichtbaar. In korte fragmenten die lijken op filmshots, doemen schimmige portretten en vervreemdende situaties op, die weliswaar bijeengehouden worden door deze zwarte zomer, maar allesbehalve samenhang vertonen.

Het begint met een herinnering van Jeroen, die voor het eerst op patrouille gaat en bij het verlaten van de compound omringd wordt door kinderen die ‘Apos, geef me een bonbon’ naar hem roepen. Hij begrijpt niet waarom ze hem Apos noemen, terwijl hij Jeroen heet: ‘Later begreep ik het, toen ik mijn blauwe helm afdeed: er stond A-pos op. A-positief. Mijn bloedgroep.’ Ware humor schuilt in de tragiek. Meteen wordt duidelijk waarom dit immense drama toch in zo’n klein boek past van rond de 100 bladzijden: Tupajić’ stijl is zo compact dat in een paar zinnen een wereld opengaat. Juist omdat ze zo spaarzaam is, laat ze het volle gewicht van het drama intact.

Het vredesbataljon bestond uit mensen. Ook dat wordt op iedere bladzijde duidelijk. Zo hebben twee vrouwen een oogje op het ‘Beest’, een knappe luitenant, met wie ze graag willen zoenen. Tussendoor staat in enkele zinnen beschreven wat een uzi is en wat je daarmee precies kunt doen. Die afwisseling legt haarscherp bloot dat oorlogshandelingen uitgevoerd moeten worden door mensen zoals jij en ik.

Je kunt nooit op alles voorbereid zijn. Een geladen wapen is niet toegestaan op een vredesmissie. Als je dan met je uzi over je schouder en dertig kogels in je zak het landschap verkent en een lokale soldaat richt een pistool op je en zegt dat je je uzi moet geven, wat doe je dan? In een fractie van een seconde moet je beslissen.

Er is een telefoongesprek tussen een van de Dutchbatters en zijn ex-vrouw, die thuis in Nederland is. Hij vraagt of ze zijn zoon wil wakker maken. Als die halfslaperig ‘pappa’ zegt, krijgt de vader er zonder adem en stem niet meer uit dan alleen ‘Daan’. Hij wil hem vertellen dat hij die dag een jongen heeft ontmoet, net als zijn zoon: ‘Zijn naam was Hasan Mehmedović. Hij had hij (sic) zijn hele familie verloren bij een granaataanval. Hij had het overleefd, maar was verminkt.’ Het lukt hem niet om daarover te vertellen tegen zijn slaperige zoon en het wordt een nietszeggend gesprek. Daarna wordt de verbinding verbroken.

Niet alle fragmenten gaan over de situatie destijds in Sebrenica. Zo vertelt Jeroen in een van de stukken waarom hij zich heeft aangemeld. Zijn grootvader zat in het verzet. Bij Jeroen schepte hij alleen op over zijn duikershorloge dat wel tot 100 meter diepte kon, maar nooit vertelde hij oorlogsverhalen: ‘Maar Jeroen, m’n jongen, het komt niet alle dagen voor dat ik zo diep ga,’ zei hij altijd. Jeroen wilde net als zijn opa een held zijn. Ook zijn er fragmenten die gaan over een psychiatrisch rapport van een van de veteranen die PTSS heeft en met een arbeidsdeskundige in gesprek gaat.

Halverwege het boek wordt summier verteld over de scheiding tussen mannen enerzijds, vrouwen en kleine kinderen anderzijds: ‘Ik zie vijfentwintigduizend vluchtelingen die allemaal de compound in willen. We hebben plek voor vijfduizend.’ Op deze, ik zou haast zeggen ‘zwarte bladzijde’, is veel opengelaten.

Er volgen fragmenten zonder context over een defect wapen dat geblokkeerd blijkt als het geladen moet worden. Er klinkt geschreeuw. Daartussen staat een gruwelijke grap, gevolgd door een vrouw die iemand in het gezicht spuugt, een dokter die op zoek is naar een jongetje, brood dat zelfs gestolen wordt van kinderen. Chaos en radeloosheid zijn voelbaar.

Op het omslag prijkt een veld met klaprozen. Ofschoon het veld van beneden naar boven één geheel is, loopt er halverwege een rommelige scheiding. Het onderste deel is veel donkerder en de scheidslijn lijkt verbrand. De klaprozen daarboven doen denken aan vlammen, terwijl ze tegelijkertijd ook gewoon klaprozen zijn, die bovendien nog steeds symbool staan voor het bloed dat vergoten wordt in oorlogen.

Tupajić legt in dit kleine boek een schrijnende waarheid bloot over oorlog, namelijk dat er geen waarheid is, alleen splinters: heel veel fragmenten vanuit even zoveel perspectieven. Er zijn verwachtingen, beloftes, idealen, er is hoop, humor, angst, woede en gelatenheid. De chaos beperkt zich niet tot de oorlogssituatie zelf, maar dringt ook in volgende generaties door. Onophoudelijk is voelbaar hoe zinloos al dit geweld is waar geen eind aan lijkt te komen.

Dietske Geerlings

Tea Tupajić – Zwarte zomer . Uitgeverij Koppernik, Amsterdam. 104 blz. €17,50.

In retraite op een eiland in Ierland

Wed, 25 Feb 2026 22:33:47 GMT

In retraite op een eiland in Ierland

Bespreking van 'Heksensteen' van Sinéad Gleeson

Het lezen van Heksensteen van Sinéad Gleeson voelt een beetje als voor een poosje in retraite gaan in de ongerepte natuur van Ierland. Het verhaal speelt zich af op een eiland met niet veel meer dan een vuurtoren, minimarkt en pub. Je kruipt in de huid van kunstenaar Nell voor wie het eiland een grote inspiratiebron is en maakt net als zij kennis met de geheimzinnige vrouwengemeenschap van de Iníons, die zich hebben teruggetrokken op een afgelegen klif van het eiland.

Het ongerepte van de natuur bestaat allereerst uit het onherbergzame landschap van rotsen, bloemenweiden, bos en stille landwegen. Ook het onstuimige weer hoort daarbij: de onophoudelijke wind die regelmatig overgaat in een nietsontziende storm en de bijna dagelijkse miezer of regen. Dit alles laat daarnaast sporen na in de karakters. Nell is een onafhankelijke ziel die zich het ene moment niets laat zeggen en zich het andere moment stiekem voor het raam van Cleary, een van de andere eilandbewoners, opstelt om de eenzaamheid te verdrijven. Dat laatste lukt niet zo erg, want juist dan voelt ze zich nog meer buitengesloten:

‘Cleary maakt een biertje open. Een ciotóg. Linkshandig. Iets wat ze vroeger hier op school uit kinderen probeerden te slaan. De kamer is sober ingericht. Een vierkante televisie, een plank met een handjevol gebruiksaanwijzingen of landkaarten of iets dergelijks. Bij de kachel staat een gammel wasrek met wat ondergoed en een wollen trui eraan. Ze wordt overvallen door een onverklaarbaar verdriet. Niet namens hem, of om hem. Maar om zichzelf. Dat ze, ondanks het optellen van jaren, niet is waar ze zou kunnen zijn. Het feit dat ze altijd het gevoel heeft dat het juiste antwoord net buiten bereik is.’

De ongepolijste karakters van Cleary en Nell, die uiteindelijk een kortstondige relatie krijgen, zou je wel wat stereotiep kunnen noemen. Nell is op het eiland het artistieke buitenbeentje, over wie in de pub geroddeld wordt. Cleary is de stoere, ruwe eilandbewoner die haar rustig voor drie weken aan haar lot overlaat om werk te vinden op een booreiland.

Vanuit de Iníons komt de vraag of Nell ter ere van hun lange geschiedenis een kunstwerk wil maken. Daarvoor bezoekt zij de gemeenschap en raakt met verschillende vrouwen in gesprek.

Net als de karakters wordt ook de vrouwengemeenschap wat clichématig beschreven. Maman is de moederoverste van het klooster en al spoedig blijkt de gemeenschap niet alleen een vredelievend, verstild toevluchtsoord voor vrouwen uit alle windrichtingen, maar blijkt zij ook wat sektarische trekjes te hebben. Kritische opvattingen worden in de kiem gesmoord en Maman lijkt een dubbele agenda te hebben. En als er dan ook nog een mysterieus geluid uit het binnenste van de heuvels klinkt dat niet door iedereen gehoord kan worden en een wig dreigt te slaan tussen Cleary en Nell, voel je al dat dit alles niet lang goed kan gaan.

Toch behoudt het boek zijn charme, misschien wel vooral door de beschrijving van het landschap en de eenvoud van de interieurs. Nell mag dan vanaf haar laptop foto’s van haar borsten sturen naar Cleary, die wekenlang alleen tussen de mannen op het booreiland zit, maar haar koelkast is bijna permanent leeg. Ze moet het hebben van de schamele oogst uit haar moestuin. Je ruikt bijna het vocht in de rommelige ruimtes waar natgeregende personages plasjes op de vloeren vormen. Je proeft de gezouten vis en de glazen gin. Het retraite van de lezer leidt misschien niet tot een spirituele reiniging, maar een innemend avontuur is het zeker.

Dietske Geerlings

Sinéad Gleeson – Heksensteen . Vertaald door Astrid Huisman. Uitgeverij HetMoet, Amsterdam. 318 blz. €24,99.

Schroom en verwondering

Wed, 25 Feb 2026 22:29:08 GMT

Schroom en verwondering

Bespreking van 'Plant, mens, dier' van Ida Gerhardt

In brons kijkt ze over de IJssel, klein, eenvoudig, maar zo fier rechtop, in weer en wind. Je zou bijna denken dat ze onaantastbaar is, maar uit Plant, mens, dier , waarin verschillende essays en lezingen over de kunst en natuurbehoud van Ida Gerhard (1905-1997) zijn verzameld, blijkt juist haar bijzondere fijnzinnigheid en ontvankelijkheid voor alles wat leeft.

Als je terugkijkt op iemands leven, zie je algauw de verdiensten: Gerhardts werk als docent klassieke talen, de prijzen die ze gewonnen heeft voor haar poëzie, de beroemde psalmberijmingen. Voorin in de bundel is een kort overzicht opgenomen van Gerhardts leven en werk. Als je dan leest dat zij tussen 1933 en 1939 geen leraarsbetrekking kon vinden tijdens de wereldwijde economische crisis voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog en daardoor lange tijd nauwelijks kon rondkomen, voel je ook de betrekkelijke willekeur van een mensenleven in een afgebakend stukje tijd, in haar geval dan in elk geval meer dan negentig jaar.

Misschien is dat juist wel de kracht van deze bundeling: door Gerhardts lezingen, maar ook door Koenens reflectie erop en ordening ervan, komt iets essentieels bovendrijven, namelijk dat het vooral de ongrijpbare verwondering en aarzeling in de mens zijn die niet alleen de motor vormen voor de kunst, maar ook voor het behoud van de natuur: ‘De grondslag van mijn dichterschap is een grote verwondering en schroom tegenover al het geschapene, tegenover de geschapen mens misschien het meest.’

Zo zie je hoe Gerhardt vaak heel persoonlijke ervaringen uit haar jeugd aanwijst als de kwetsbare wortels van gedichten of gedachten die op latere leeftijd naar boven komen: in haar vader die voor haar ogen met zijn ambacht als timmerman een ingenieus patroon van bloemen en vlakken ontwerpt voor de deksel van een naaidoos voor haar moeder, is haar diep ontzag voor meetkunde geworteld. Zoals de vlakken en bloemen naadloos in elkaar passen, zo is ook Gerhardts poëzie een ingenieus samenspel van ritme, klank en betekenis. Tegelijkertijd voel je de bezieling eronder, die het meetbare en de orde schoonheid geeft.

Niet alleen voor haar eigen kunst ziet zij die wortels, maar ook als zij naar een kunstwerk van Rembrandt kijkt: zijn schilderij kan een afbeelding laten zien van een Bijbels tafereel, maar in die figuren zie je ook het persoonlijke leven en de persoonlijke relaties van Rembrandt weerspiegeld en juist die verbondenheid van het persoonlijke en universele raakt ons zo diep.

Gerhardt laat een diep respect zien voor alle vormen van schepping, dat ze van huis uit heeft meegekregen. In haar lezing over het houden van beesten legt ze uit hoe niet alleen een hond vals kan worden, als ouders hun kind het dier geven uit een soort gemakzucht, maar ook het kind zelf, dat namelijk evengoed verwaarloosd wordt als het geen respect krijgt aangeleerd voor de hond. Samenleven is een kwetsbaar spel van afstemming op elkaar, luisteren en je in de ander verplaatsen:

‘Veel wordt mij door mensen, vooral door jonge mensen, aangereikt, zonder dat zij dit zelf weten. Het vers is dan een uiterste poging om hen te doen weten dat ik begrijp wie zij zijn en achter hen sta. Dit heeft, zonder dat ik er ooit één woord over zei, mijn lesgeven altijd in hoge mate bepaald. (Kenmerkend is dat bijna al mijn bundels aan iemand zijn opgedragen, of dat nu voorin staat, of niet.)’

Gerhardt heeft o.a. lesgegeven op De Werkplaats van Kees Boeke in Bilthoven, waar kinderen de gelegenheid kregen om zich ‘door allerlei soorten werk optimaal te ontwikkelen naar eigen aard en aanleg. Klasse, religie of status mochten geen rol spelen. Handenarbeid was belangrijk, vooral activiteiten ten bate van de school zoals schoonmaken, tuinieren, koken en het maken of repareren van meubels en leermiddelen. Ook werden er tal van culturele vakken aangeboden, waaronder muziek, toneel, tekenen en ritmiek.’ Ook hier zie je een bijzondere samenhang terug tussen ambacht en schepping.

De lezingen en de reflectie erop zijn interessant voor de samenleving van nu, waarin veel bedrijven en organisaties, maar ook de individuele consument, het liefst alles wat tijd en moeite kost, uitbesteden aan de techniek of aan anderen, om zelf maar een zo comfortabel mogelijk leven te leiden. Als je Gerhardts bespiegelingen goed tot je laat doordringen, is het maar de vraag of je dat ooit gaat bereiken, omdat de voldoening juist sterker is, wanneer zij gegrond is in respect voor de arbeid die eronder ligt, zoals het uitzicht op een berg je diep kan ontroeren, als je zelf naar boven geklommen bent, óf, als je daartoe niet meer in staat bent, ten diepste de kracht en arbeid van de ander op waarde weet te schatten, die jou naar boven heeft gerold.

Dietske Geerlings

Ida Gerhardt – Plant, mens, dier; Proza over de kunsten en natuurbehoud . Samengesteld en ingeleid door Mieke Koenen. Atheneum-Polak & Van Gennep, Amsterdam. 208 blz. €19,99.

'Maar hij sliep en ik was alleen'

Wed, 25 Feb 2026 22:24:00 GMT

'Maar hij sliep en ik was alleen'

Bespreking van 'Niets groeit in het maanlicht' van Torborg Nedreaas

Het is ronduit frustrerend te noemen als je het verhaal moet aanhoren van iemand die alles dwars door elkaar vertelt, in herhaling valt en steeds haar verhaal onderbreekt om wijn te drinken. Zo’n verhaal lézen lijkt een nachtmerrie voor de literatuurliefhebber die van samenhang houdt. Niets groeit in het maanlicht van Torborg Nedreaas ís zo’n nachtmerrie, maar dan wel de allermooiste en meest hartverscheurende die ik ooit las. Nedreaas is een van Noorwegens meest geprezen auteurs van de twintigste eeuw, maar pas nu wordt haar werk ook door de rest van de wereld opgemerkt. Deze adembenemende roman is al van 1947. Het is te hopen dat er nog meer van haar vertaald zal worden.

Het boek is een raamvertelling. De ik-verteller is al dertien dagen op zoek naar een vrouw met een rode koffer. Hij vond haar op een perron, terwijl ze op de trein wachtte. In een impuls ging ze met hem mee en in zijn woonkamer vroeg ze hem of hij haar lichaam of haar verhaal wilde. Hij kiest voor het laatste en dat leidt tot een stroom aan bekentenissen die hem, maar ook de lezer niet meer loslaat.

Het duurt een poos voor het verhaal op gang komt. Ze heeft vooral veel wijn nodig om haar verhaal te kunnen doen en ze wil zeker weten dat ze hem niet verveelt. Hij mag niet in slaap vallen, want ze moet haar verhaal koste wat het kost kwijt. Je voelt dat de dood haar op de hielen zit en dat er geen uitweg is. Haar verhaal is echter zo onsamenhangend, dat je er wanhopig van wordt. Echter, gaandeweg het verhaal raak je zo gehecht aan deze getormenteerde ziel dat je haar alleen nog in je armen zou willen nemen en zachtjes wiegen.

De vrouw komt uit een arm mijnwerkersgezin met een moeder die zich kapotwerkt en een vader met stoflongen. Ze heeft een oudere zus en een jongere broer. Al op jonge leeftijd raakt ze hopeloos verliefd op haar docent, Johannes. Het is wederzijds, maar hun liefde is onmogelijk in de samenleving van toen.

Het verhaal raakt tot op het bot en laat niets over van de menselijke waardigheid. Genadeloos beschrijft ze hoe afhankelijk ze is van zijn liefde, terwijl ze geen enkele zekerheid krijgt, hoe ze op zeer jonge leeftijd zwanger raakt van hem en hij haar geld geeft om het weg te laten halen. De beschrijving daarvan is zo gruwelijk en intens verdrietig, dat je denkt dat het niet erger kan. En dan heb je bij lange na de bodem nog niet bereikt. Haar verhaal laat alle kanten van de liefde zien tot in de uiterste hoekjes: de gelukzaligheid ervan, maar ook de stinkende, walgelijke randjes en de ondraaglijke eenzaamheid.

Je volgt de weg van een jong meisje, nog zo vol van alles en je ziet hoe haar kwetsbare wezen stukje bij beetje wordt aangetast door het leven:

‘Dat was de eerste keer dat we samen sliepen. En ik leerde toen iets nieuws, iets waarvan ik niet wist dat het onderdeel was van het menselijk bestaan… de eenzaamheid van de dood. Hij sliep in mijn armen, we lagen in elkaar verstrengeld… maar hij sliep en ik was alleen.

Helemaal alleen. Een gevoel van eenzaamheid knaagde aan me, ik had geen idee dat zoiets bestond. In de armen van degene van wie je houdt ben je eenzamer dan wanneer je in je eentje op de maan zou zitten… maar dat wist ik toen nog niet. Nu weet ik het wel, dat je nooit eenzamer zult zijn dan wanneer je houdt van degene die naast je in slaap is gevallen.’

Dan gaat ze in de ochtend naar buiten en ervaart de troost van de natuur: ‘Want terwijl ik afdaalde, waren de tranen aan de bomen plotseling gaan knipogen en glinsteren, en er kroop een roze gloed achter de bergen vandaan, en de dahlia’s en de asters in de tuinen waren begonnen te gloeien in het grijs, ze glommen als juwelen in de schaduw.’

Nedreaas’ stijl meandert van rauw naar overrompelend romantisch en weer terug. Haar gedachten over het leven zijn zo ernstig en waar dat je na het lezen bijna een knoop in de maag voelt. Haarscherp laat ze zien hoe haar ziel met geen mogelijkheid die van Johannes weet te vinden, terwijl ze toch zielsveel van hem houdt. Als zij Decamerone aan het lezen is, verbindt ze alles wat ze leest met haar eigen leven en de wereld om haar heen. Ze ziet verbanden en er komen vragen bij haar op. Ze brandt van verlangen om het met Johannes hierover te hebben, maar hij begrijpt er niets van, terwijl het voor haar zo belangrijk is dat hij begrijpt wat er in haar omgaat. Dan vraagt ze hem waar híj dan aan denkt als hij zulke boeken leest. Hij zegt dan alleen dat hij ze wel interessant vindt. Verder komt hij niet. Wanhopig wordt ze ervan.

Er staan tenenkrommende stukken in het boek, waarbij ze al rokend en drinkend vastloopt in haar verhaal en verstrikt raakt in diverse sporen, maar je voelt hoe deze vrouw juist door deze wanorde waarachtig wordt vormgegeven. Deze stukken worden afgewisseld met onwaarschijnlijk mooie beschrijvingen van haar zielenroerselen. Ik ken eigenlijk maar weinig auteurs die dat op vergelijkbare wijze kunnen. Frederik van Eeden misschien in zijn Van de koele meren des doods . Proust en Woolf ook. Zo belandt het jonge meisje bij een al net zo gebroken organist Morck, die speciaal voor haar in de kerk de toccata en fugue in d mineur van Bach speelt en haar door zijn spel tot bijna mystieke inzichten brengt. Vanaf dat moment gelooft zij dat hij haar enige vriend is die door zijn spel haar kan helpen om verder te komen in het leven.

Ze denkt na over de armoede van het gezin waar ze uitkomt, die zo sterk contrasteert met het leven van de rijken, zoals de apothekersdochter voor wie Johannes uiteindelijk valt. Ze ziet haarscherp hoe eigenaars van de mijnen van een afstand hun winst niet inzetten voor verbetering van de arbeidsomstandigheden van de mijnwerkers, maar voor hun eigen kapitaal. Net zo scherp zet ze neer hoe niemand zich bekommert om de misère van jonge vrouwen die hun zwangerschappen moeten afbreken onder de meest gruwelijke omstandigheden, omdat mannen het niet zo handig vinden als er nog een mond om te voeden bijkomt, of omdat ze nog niet getrouwd zijn en de hele gemeenschap daar een oordeel over heeft. Deze gruwelen contrasteren bizar met haar ragfijne beschrijvingen van wat er voor wonderbaarlijks en moois gebeurt in een vrouwenlichaam tijdens de zwangerschap.

In alle wanorde stuwt het verhaal naar een afschuwelijke afgrond. Hoe kan het verschrikkelijke zo intens mooi zijn? Je raakt volledig in de ban, maar een groot geluk en tegelijkertijd ongeluk is dat je dit verhaal niet hoeft los te laten, want het blijft je vermoedelijk voor altijd bij.

Samenvatting van Het Liegend Konijn 2025/2

Mon, 16 Feb 2026 17:53:00 GMT

Samenvatting van Het Liegend Konijn; 2025/2

Mijn grootste angst bij het centraal eindexamen van meer dan dertig jaar geleden was de samenvatting bij het vak Nederlands. Ik had geen idee hoe ik een tekst moest samenvatten, terwijl dat volgens het Cito wel degelijk mogelijk was. Een samenvatting maken van de laatste aflevering van Het Liegend Konijn durf ik dan weer wel, juist omdat het ónmogelijk is.

De samenvatting moest destijds in eigen woorden, omdat alleen dán duidelijk was of je de tekst wel echt had begrepen. Bij deze samenvatting moet juist in het midden blijven, of ik de teksten heb begrepen, omdat de betekenis ervan ieder bevattingsvermogen te boven gaat. Daarom geef ik een samenvatting in de woorden van de dichters zelf.

Ten slotte rest de vraag naar het waarom van een samenvatting. Eerlijk gezegd heb ik nooit helemaal begrepen waarom ik moest leren om zakelijke teksten samen te vatten. Inmiddels heb ik wel een vermoeden. De betreffende teksten zijn doorgaans zo verschrikkelijk saai, dat je alle toekomstige lezers hetzelfde lot van tijdverspilling zou willen besparen. Echter, deze samenvatting van de laatste editie van Het Liegend Konijn dient een hoger doel. Ik heb van iedere dichter, in alfabetische volgorde, enkele regels overgenomen, omdat je dan iets ziet glinsteren, noem het de glans in het oog van een onsterfelijk konijn onder de bezielende redactie van de Vlaamse reus der poëzie, Jozef Deleu, waardoor je niet alleen naar de boekhandel zal rennen om deze laatste aflevering van hem te bemachtigen, maar ook om van al deze eenendertig dichters een bundel te kopen om je boekenplank mee te vullen. Spoedig zal je erachter komen dat nog niet alle dichters een bundel hebben uitgegeven en dat jij dus iedere dag naar de boekhandel zal gaan om daar voor de deur te wachten tot het zover is.

soms wil ik een stukje van mijn leven afslaan

als de grote teen van de David

die bezweek onder de hamer van Piero Cannata’

(Isa Altink)

En de moeders? Iedereen

is een moeder sussen de moeders

starend in het wak

van wat

als dat niet waar is.

We vallen met wijde

vleugels die liefde

storten met volle

kruinen voorover

(Maria Barnas)

Zo heeft oorlog gebrek aan ontroering.

Het is meer de moord op verdriet.

En verschrikking die bestaat

uit onontkoombaarheid.

Niemand doder dan geschoten in het hart.

Zo wordt het ook weer dezelfde dag.

Vogels bidden tragere wiekslag.

Rouwpauwen troosten kinderen.

(Geert Jan Beeckman)

Praat met wortels als met

slangen,

praat met paden als met

beren

met wie je deelt de paden.

Je zult beter wat je niet weet

weten, wat je niet wilt willen.

Overwin je hekel,

slik de pit door, bijt

in de warme made.

(Johan de Boose)

[…] zit ik op een bankje vol

ontzag te staren naar een zilverreiger die, gekromd en gehuld in

zijn sneeuwwitte pij, veel weg heeft van een monnik, balancerend

op de vloeibare rand tussen hemel en aarde. Alle reigers hebben

iets getormenteerds, alsof ze, zoals Atlas, gebukt gaan onder een

ondraaglijke wijsheid, maar in tegenstelling tot veel dichters

dragen ze hun lijden elegant en sierlijk. Als een reiger met zijn

langzame vleugelslag opstijgt, vliegt er een gebed door de lucht.

Dan vouwen de eiken aan weerskanten van de dreef hun takken

in elkaar tot de koeien in de weides achter de eiken heilig worden.

(Bob Vanden Broeck)

en ik kwam naar je toe met mijn dromen

waarin ik met een tas vol papieren het podium op kom

maar het juiste gedicht niet kan vinden

of wat er staat onmogelijk kan lezen

(Tsead Bruinja)

Mijn taal verkeert in een zwakke staat

Haar rug kreunt van haar sedentaire bestaan

Ze is me even vertrouwd als de lucht

Men schrijft haar antidepressiva voor

Met een aai dwing ik haar tot gejuich en lof

Ze zweet ervan uitgeteld na tien stappen bekaf

(Stefan Clappaert)

Ik weet niets van het midden. Behalve dat het iets is

met liefde en bidden.

(Yannick Dangre)

en ontwarrend het einde nog niet geweven

in de steken. Losse haren leken het wel.

De draad weer oppakken. Niet spreken.

(Paul Demets)

alles sterft in alles

zit leven het krioelt

van genade

(Caspar Dullaart)

Prop je rugzak vol angst en keten hem dicht.

Ren, ren, met je rugzak, door het vuur, door het grote vuur!

(Annemarie Estor)

In diepten hieronder wacht af wat nog rest van wat ooit

voorwereldlijk leefde en baarde en omkwam

in door gesnavelde wezens bevlogen lagunen.

(Piet Gerbrandy)

Onder de sterrennacht

ruist de rivier zacht

in de bedding rolt af en toe steen

(Hadewych Griffioen)

ook de chauffeur stapt uit, zie maar dat je het redt

en laat ons achter op vals plat in een verblijf dat bruut

verschuift, waar is de rem, ik verlies de grip en schiet

weer uit mijn halve zijn, mijn brein verknipt tot een collage.

Ik moet eruit.

(Marijke Hanegraaf)

Tussen het zien en het gezien worden gaapt een kloof die niemand

kan overbruggen behalve zij die geleerd hebben tussen werelden te

ademen.

Een drievoudige klauw graaft zich in het hout van de hoogste tak,

niet om houvast te vinden maar om de boom eraan te herinneren

dat zelfs het diepste wortelstelsel niet kan bestaan zonder de

aanraking van wat boven alles uitstijgt.

(Chris Honingh)

Maar dat ik van het ongeval onder de indruk ben?

Nou nee, ik stroom sindsdien rustig dezelfde kant op

zoals later de Waal bij Nijmegen zal blijven doen

nadat een echte mens, en dichtertje nog wel,

vanaf de brug zijn diepte in gesprongen was.

(Anton Korteweg)

Liefde blind? Beterziende maakt zij al wie mint,

zo wil ik dat dit gedicht begint.

(Frans Kuipers)

Wat doen je planten in je afwezigheid nu er

niemand is om het daglicht eerlijk te verdelen?

Ik ben hier, zeg je hardop. Je bent de enige

die weet of je de waarheid spreekt.

(Saskia van Leendert)

Doe je dit, krijg je dat. Het is altijd wat

anders dan je had verwacht. Zeg je zus,

doen ze zo. Wat maakt het uit?

(Myrte Leffring)

de twijfelaar maakte plaats voor kingsize,

in bed willen we niet meer in elkaar verdwalen

(Luc C. Martens)

Mijn moeders pantoffels staan onder de kast, zie ik,

terwijl ik het serviesgoed met bloemmotief tevoorschijn haal.

(Inge Misschaert)

Als je een duinkonijn wil temmen moet je het eerst

zijn ontstaan toedienen, zei mijn oudste broer,

daarna de scherpe steken die je voelt als je

hard naar beneden rent, als je sneller

loopt dan je zelf bent.

(Ester Naomi Perquin)

Tijdens mijn ondergang gebeurde weinig

Ik stootte een aantal maal

Ik spatte kapot op de grond en was niet meer

(Ada van Raemdonck)

Zijn moeder meet de afstand van de grond

tot aan het streepje op de muur en zegt: je bent een reus, jongen

je wordt de grootste van de klas

Want dromen zijn alleen maar leuk

als je hun einde nog niet kent

(Bert van Raemdonck)

Zullen we een rollenspel doen, van plaats

wisselen, jij in bed en ik waar jij nu bent?

Ik wil ook wel eens weten hoe het is om te

worden gemist. […]

Peter Swanborn

Alles houdt altijd aan – er is hier niets

of godverdomme, het ademt.

Wij zijn rondlopende klokken met armen

als wijzers, draaiend op kristallen

(Max Temmerman)

wat het meest wennen is? misschien wel dat

er plotseling helemaal niemand meer

in de slaapkamer staat om een handje

te helpen bij je woeste worsteling

om de fris gewassen beddenlakens

strak op te vouwen.

(David Troch)

ik graaf me in

met geliefden en katten

een schuttersput

gedurig onder vuur

standhouden hoelang nog

de vijand stormt aan

(Jabik Veenbaas)

Elk jaar komen ze van overzee naar waar drie rivieren samenvloeien:

de rivier van het vergeten, die van het herinneren en die van het verdwijnen

worden ze genoemd. Niemand vraagt zich af hoe ze hier zijn geraakt

met die passaatwinden en onderstromen. Het is niet altijd duidelijk

wie een man is en wie een vrouw en of ze een rivier kiezen of worden gekozen

door een rivier en ze denken: We staan aan de rand en we. En de tijd houdt op

(Peter Verhelst)

je rukt de akkerdistels van tussen je groene benen

om ze in een doodsboeket op je borst te nestelen

vergeet niet je handen eromheen te vouwen

in een gebed tot de goden in de grond

het weerkaatst op de muren die het veld afbakenen

(Elise Vos)

lieve jongen

ik moet je schrijven

het is voreg donker en je tracht

zo hard

een eiland op jezelf te zijn

(Akim A.J. Willems)

Jozef Deleu (redactie) – Het Liegend Konijn 2025/2. Pelckmans, Kalmthout. 227 blz. € 24,50.

Eigenlijk net hond

Mon, 16 Feb 2026 15:23:42 GMT

Eigenlijk net hond

Verborgen in Het Liegend Konijn

Nooit had ik het verwacht, nooit gewild ook, maar jl. kon het eindigen . Is het niet bizar dat deze mogelijkheid al die tijd al verborgen lag in Het liegend konijn ? Natuurlijk kun je zo’n liegend beestje niet vertrouwen, want wie zegt dat het hier daadwerkelijk om een konijn gaat? Het is eigenlijk net hond . Af en toe zelfs een link geniethondje . Niet alleen houdt zich in Het liegend konijn een hond schuil, want ook geit , koe , hinde , eend , tonijn , gnoe , hoen , egel , teek en honingeikeltje zijn erin te vinden, maar dan houd je nog allemaal letters over, en voor je het weet jongt hinde ’n eikel . Puzzelen met alle letters van Het liegend konijn is verontrustend én verslavend.

Natuurlijk is Jozef Deleu het boegbeeld van dit veilige toevluchtsoord voor dichters van allerlei pluimage, maar het tijdschrift is niet hele koning JD . Hij is tenslotte heel veelzijdig. Toch dacht ik bij iedere verschijning van een nieuwe editie: hij deelt koningen , niet één keer, hij deelt de hele tijd koningen . Hij leent de koning , hij de lentekoning ! Koning helt eindje .

Kunt gij ‘n hond kietelen , dan zit ge eigenlijk al in Het liegend konijn . Het kan zijn dat je op een ochtend aan de oever zit en denkt: ik hengel de tonijn , terwijl je thuis een knijn in lege hoedt vindt. Na een poosje rest alleen nog wat stotteren met te veel letters voor een kernachtige boodschap: ik je heel nodig n t n .

Voor echte dichters houdt Het liegend konijn een mysterieuze, maar wonderschone boodschap verborgen: til je honingdeken ! Maar ook: denk heilig en jont , waarbij ‘jont’ een wat ouderwets woord is voor ‘gunt’. Deleu gunde zoveel dichters deze heilige plek! En iedere dichter die van hem een uitnodigingsbrief kreeg, voelde dat hij kind toen engel werd: hé, kind joint engel . God, neen, hij knielt . Voor wie? Voor God, voor de muzen? Als het maar niet voor wiet is: geen joint, kind, hel . Anders wordt het ’t eng onheilkindje , of holte in eng kindje . Toneelkindje hing .

Een heel praktisch advies voor dichters is: leng inkt in hoedje , want poëzie bestaat vooral bij gratie van het hoge lijden en inkt . Als de inkt niet zorgvuldig gelengd wordt met leed, dan eindigt hij in deegklonten . Blijven dichters zich blindstaren op de inkt, dan krijgen zij inktogen. Inktogen lijden, hè . Ja, gij kent hen, idolen . Hijg ’n eend in loket . Ken je ding in hotel . Oen, je ding hinkelt .

Waar is Het liegend konijn nu eigenlijk gebleven? Terwijl het misschien al tijden in ’n egelhok bivakkeert, hinkt ’n jolige eend alvast richting dijkhol negentien . Wie weet is dat zijn volgende verblijfplaats. Ik hoor het beestje zuchten: noh, eindelijk Gent! Hij inde enkel tong , wanneer hij dichters binnenhaalde. Hij en ik tonen geld , terwijl hij geld kon nieten .

Wie ging het konijn ledigen ? Wie schoot de kogel in het nijn ? Hij kon de lengte in , en hij kon dit legen . Hij, ik dolen ‘n engte . Mist hij tolk en degen in andere landen? En hij int geen dolk . Nu Het liegend konijn ter ziele is, snak ik naar een konijnlegendehit . Welke dichter gaat het schrijven? Maakt uit gekte hij ’n nonlied ? Of kent hij ’n dol genie ? Hij kent die longen .

Hoe eindigt hij dit enge klonen ? Nijg koel in ‘t heden . Hopelijk ontdekken ooit hij en ik ’t gondelen in alle andere letters van het alfabet, zodat ik mij hier niet nog langer schuldig hoef te maken aan het kinnig jodelen , aan deze gein-ode ‘t HLK nijne .

Een verhaal om in te verdwijnen

Mon, 16 Feb 2026 11:32:58 GMT

Een verhaal om in te verdwijnen

Bespreking van 'De oosthoek van de Melkweg' van Han Leeferink

Toen ik een jaar of vijftien was, typte ik dichtbundels van Vasalis over, op een mechanische typemachine waarvoor ik lange tijd gespaard had. Driehonderdvijftig gulden, weet ik nog. Dat deed ik, omdat ik ergens in een van de gedichten een mooie regel had gevonden, een die ik niet eens per se begreep, maar waarvan ik de geheime betekenis koesterde. Mijn docent Nederlands had mij een bundel van haar aangeraden. Hij dacht dat haar poëzie en misschien zelfs poëzie in het algemeen echt iets voor mij was. Voor mij was het voor het eerst dat ik poëzie las. Bij het lezen van De oosthoek van de Melkweg van Han Leeferink dacht ik hieraan terug, in de eerste plaats omdat het boek zo direct een beroep doet op dat onderbewuste, dat niet-begrijpen terwijl je wel diep geraakt wordt, maar ook omdat ik in de docenten die hij beschrijft, die van mijzelf herken. Docenten, niet alleen die van Nederlands, zijn voor mij heel betekenisvol geweest.

Dit is een inleiding, maar ik had ook anders kunnen beginnen. Er lagen veel boeken op mijn bureau. Misschien wel te veel. Ik wilde ze allemaal lezen en ik wilde erover schrijven. Er is weinig dat ik liever doe dan dat, behalve zelf boeken schrijven en lesgeven misschien. Hoe de boeken op mijn bureau belanden, weet ik niet altijd. Ik heb daar zelf enige invloed op, zou je zeggen. Dat is ook zo, maar hoe ik keuzes maak, is mij een raadsel. De oosthoek van de Melkweg van Han Leeferink was er als laatste bijgekomen en toch besloot ik dit boek het eerste te gaan lezen. De rest die inmiddels behoorlijk aan het schreeuwen was, liet ik nog even liggen, juist omdat dit boek zo wonderbaarlijk stil was. Kan dat? Kan een boek stil zijn? Misschien moet je het boek even in je handen houden, dan begrijp je wat ik bedoel.

Drie keer is scheepsrecht. Nog één keer een inleiding. Wie dagelijks met jongeren werkt, weet hoe intens hun leven is en hoe kwetsbaar ze zijn. Hun wereld is een universum, op z’n minst een Melkweg. Niet heel lang geleden maakte een van mijn oud-mentorleerlingen een einde aan zijn leven. Bij het afscheid vertelde zijn vader dat zijn zoon, die in alle opzichten bijzonder begaafd was, de gedachten in zijn hoofd wilde stoppen, die onophoudelijke stroom van gedachten. De jongen liet een heleboel mensen achter die van hem hielden, in de eerste plaats zijn ouders en zijn zusje. De brief van Axl aan zijn zusje Lisa (door hem ‘vogelkind’ genoemd), waarmee Han Leeferink zijn boek De oosthoek van de Melkweg begint , raakt voor mij aan deze ervaring: ‘maar het lawaai van de wereld blijft maar rondzoemen in mijn hoofd. Hoe laat je de woorden via de woorden achter je?’ schrijft Axl aan zijn zusje. Dit boek heb ik in één ruk uitgelezen.

Na de proloog, die uit de brief van Axl aan Lisa bestaat, volgt het eerste deel: ‘Een scheur in de stof van de werkelijkheid’. Al gauw wordt duidelijk dat niet alleen Axl van de aardbodem is verdwenen, maar ook zijn zusje. Het perspectief ligt bij Tomas, die de uitvaart van Lisa bijwoont. Tijdens de uitvaart komen herinneringen aan haar boven, die nog van vrij recent zijn. Lisa was min of meer bij hem aangespoeld via een eerste ontmoeting in de boekhandel. Haar komen en gaan waren nog het best met golven te vergelijken, omdat Tomas eigenlijk bij iedere ontmoeting al voelde dat ze zich spoedig weer zou terugtrekken, tot ze helemaal niet meer zou komen. Lisa was een bijzondere persoonlijkheid. Toneel was haar passie, zozeer dat het daadwerkelijk haar leven werd en andersom. Bij ontmoetingen citeerde ze vaak complete teksten van allerlei dichters en schrijvers, waardoor het leek of zij in of door die teksten leefde, terwijl ze bij toneeloefeningen de andere acteurs tot wanhoop dreef, omdat ze voortdurend afweek van het script en improviseerde, alsof ze het echte leven in het stuk wilde brengen.

Wie zo’n personage schept, steelt het hart van de lezer, waarbij de lezer niet meer weet of dat de verdienste van de verteller is, of van het personage zelf. De ontmoetingen tussen Tomas en Lisa worden zo intiem beschreven dat het is alsof je er zelf bij bent. Je wilt daar niet meer weg, je wilt van nog veel meer ontmoetingen getuige zijn, waardoor je ook zelf in de rouw bent als je beseft dat het niet meer mogelijk is. Zo krijgt de scheur in de stof van de werkelijkheid een nog diepere betekenis.

In het tweede deel ‘Leviatan’ lees je meer over de achtergrond van Tomas. Lisa’s moeder heeft hem op de uitvaart een blauw koffertje en een brief van Lisa gegeven. Hij leest haar brief, maar vindt niet de moed om het koffertje te openen. Tomas heeft op jonge leeftijd zijn moeder verloren na een lang ziekbed en in zijn eenzaamheid schiep hij een denkbeeldig zusje, Martha. Zijn eenzaamheid lijkt op wonderlijke wijze een echo van die van Axl en Lisa. Hij was veel in de natuur, keek veel naar vogels en op een dag vindt hij aan de Groningse kust een dode walvis. De vraag is of hij zich die heeft verbeeld. Later blijkt dat er veel van dit soort getuigenissen van een soort ‘zeemonster’ zijn, waardoor de herinnering een haast mystieke betekenis krijgt. Terwijl herinneringen boven komen drijven, opent hij toch het koffertje dat vol zit met aantekeningen en briefjes van Axl en Lisa. Hij gaat ze sorteren.

In het derde deel lees je in de volgorde van Tomas alle aantekeningen van Axl en Lisa, waardoor zich hun hartverscheurende, maar ook bijzonder ontroerende geschiedenis ontvouwt. Niet alleen het eindeloze verlangen van Axl naar stilte en het verdwijnen, maar ook de relatie van deze broer en zus kruipen diep onder je huid. In dit deel wordt ook de bijzondere betekenis van verschillende docenten van Axl duidelijk. Zijn docent Nederlands geeft hem Paradise Lost van Milton. Kort daarna verdwijnt deze docent van school. Ook zijn natuurkundedocent maakt diepe indruk op hem, door de passie voor zijn vak, maar ook door de bijzondere aandacht die hij voor Axl heeft, van mens tot mens. In dit deel staan allerlei interessante gedachten van Axl, die daardoor een volwaardig personage wordt. Allerlei verwijzingen naar andere literatuur maken het deel rijk en nodigen uit om ook die andere boeken nog te gaan lezen.

Wie zelf ooit dagboeken heeft geschreven, voelt echter wel hoe de vorm van dit derde deel hier en daar behoorlijk wringt. Een dagboekschrijver zou niet op deze manier dialogen weergeven. Je ziet dat de verteller hier de fragmenten heeft aangevuld, waarschijnlijk om de lezer tegemoet te komen en deze van de nodige informatie te voorzien, waardoor het idee van een dagboekfragment juist weer wat ongeloofwaardig wordt.

Toch stoort het nauwelijks, omdat de gedachtegang van Axl zo intrigeert. Hij denkt na over het verhaal van de zondeval uit de Bijbel, waarbij Adam zich ineens bewust wordt van zichzelf. Het alleen maar ‘zijn’ zou een paradijselijke toestand zijn, waarin de mens nog één was met God. Door de zondeval is hij gespleten in een ‘zijn’ en een ‘zich daarvan bewust zijn’. Een echo hiervan vind je in het Johannesevangelie: ‘In den beginne was het Woord en het Woord was bij God en het woord was God.’ Axl zoekt een manier om van de woorden in zijn hoofd af te komen en achter het woord, of misschien juist wel in het woord te verdwijnen, als in een mystieke ervaring.

Het vierde deel begint met een reflectie op het scheppingsverhaal. Deze verwijzingen naar de oorsprong in combinatie met de mysterieuze verdwijning van broer en zus, nodigen de lezer uit tot allerlei diepzinnige gedachten over de zingeving van het leven. De verdwijning van Axl is juist in haar onbevattelijkheid wonderschoon beschreven. In het vierde deel blijft de lezer nog zitten met die van Lisa. Hoe is zij aan haar eind gekomen? Daarvoor moet Tomas nóg een dun schriftje van haar moeder krijgen. Misschien was dat voor veel lezers niet nodig. De oosthoek van de Melkweg is onvindbaar. Daar kan een lezer van zo’n mooi boek mee leven. Daarom gunt hij het de verteller dat hij nog een paar stappen te veel zet om het boek af te ronden. Tomas vraagt zich aan het eind immers af of hij een roman kan schrijven, of hij alles zou kunnen schrijven wat in hem opkwam: ‘Zou hij dat kunnen? Zou hij een verhaal kunnen schrijven zonder enige vorm van zelfcensuur, zonder zichzelf beperkingen op te leggen?’ Vooruit dan maar. Ook niet alle gedichten van Vasalis vond ik nodig in de bundel. Toch typte ik de hele bundel over.

Dietske Geerlings

Han Leeferink – De oosthoek van de Melkweg . Uitgeverij Nachtwind, Hilversum. 308 blz. €24,50.

Tekstweefsels

Mon, 16 Feb 2026 11:29:07 GMT

Tekstweefsels

Bespreking van 'Tekstielen' van Sarah de Koning

‘Voor een vrouw is het, begrijp dat dan, altijd Scheherazade’ (Renata Adler – Pikdonker) is een van de twee motto’s uit de debuutbundel Tekstielen van Sarah de Koning. Met zo’n motto bereid je je als lezer voor op een tactisch spel van de vrouw, waarmee ze zichzelf voor de ondergang behoedt. Het andere motto komt van Patricia de Martelaere. Daaruit blijkt juist dat de ander (de man?) vooral niet moet denken dat ze de hele tijd met hem bezig is: ‘dit is alleen een stijloefening, ik vind je uit op papier’. Tussen kracht en kwetsbaarheid ontvouwt deze bundel zich als een weefsel van tekst.

Het is een vreemd woord, ‘Tekstielen’. Je gaat vanzelf associëren. Er zijn niet zoveel woorden die eindigen op ‘tielen’. Een daarvan is ‘projectielen’. Doordat ze van ‘tekst’ zijn, passen ze bij het tactisch spel van Scheherazade: ze vuurt tekstwapens op de ander af, om zichzelf te beschermen. Tegelijkertijd klinkt het woord als het meervoud van ‘textiel’, weefsel. Dat past bij de stijloefening, het weven van tekst, waarmee ze de ander inspint, of uitvindt.

Als je denkt dat je het na de titel gehad hebt met de gekke woorden, dan heb je het mis. Het feest moet nog beginnen. De bundel bevat misschien niet eens zoveel ongewone woorden, maar de manier waarop ze gebruikt worden, is wel vervreemdend te noemen: ‘alsof liefde een weg is en de rit nu al scheel, de straatlampen zich vernauwen tot de knerpende grip van het grind waar hij staat, geklokt in bits licht.’ Bij de eerste paar gedichten dacht ik dat ik gek aan het worden was, mijn hoofd te vol. Ik dacht: zie, dat krijg je ervan als je te lang door blijft lezen en te veel ook. Dan komen woorden ineens in een vreemd daglicht te staan alsof iemand bij de taalkundige en redekundige ontleding per ongeluk de woordsoorten en zinsdelen op de verkeerde plek heeft teruggelegd: ‘pas bij ochtend adem ik uit mijn rillende ziel een sterfte die de loef ophoudt in mijn hoofd, dat de mens een dwalend dier is, zeg je.’

Alleen dat is al een tactisch spel van De Koning: je begint aan je eigen verstand te twijfelen en hebt daardoor niet door dat ze je ondertussen heeft ingeweven in een raadselachtige tekst, waar je niet meer uitkomt. Je verslikt je en denkt dat je verdrinkt, maar net als je denkt dat je kunt ontsnappen, raak je ‘Onder de letter, die zoveel te zien krijgt, langzamerhand zo onleesbaar voor mezelf geworden en gewoon; hoewel ik gegroeid ben naar mezelf en glimmend koper de zon in knal met mijn gepolitoerd zeesmoel, golfslag […]’.

Als het gaat om het complexe spel tussen geliefden, is het niet zo vreemd als de taal ontspoort en woorden op een totaal vervreemdende manier in elkaar grijpen. Toch kiest De Koning haar woorden zo, dat er toch een betekenisvolle omgeving ontstaat, waarover valt na te denken: ‘Valt het echt uiteen in houden van en houden; wat is halfslachtig verlopen, mijn lief, waar het hele nog geen afscheid van nam, en ben jij net zo dwaas geweest met schoot en hart als ik, nu ik je bel of gloedvol wacht wat in- en uitgaat’. Net als dat je een tekst leest, waarin woorden zijn weggevallen, is het mogelijk om iets te reconstrueren. Je vraagt je alleen af of de brokstukken wel compleet zijn, tot je beseft dat het nooit compleet zal zijn, dat je zelf ook deel uitmaakt van de ontsporing, omdat je al begonnen bent met lezen en je tot je nek toe in de tekst zit.

Iets vergelijkbaars schrijft de dichter over haar moeder die onlosmakelijk met haar verbonden is:

Hardnekkig deze erfelijkheid ter hoogte van beider boezems, want

beiden hebben we dit toch al meegemaakt, als goed of dorst of

dapper en dempten wij niet uit dezelfde vlek met hetzelfde

drinkende doek, wie immers vervloog toen, waarom, want wat is de

dochter als niet pre-feitelijk, en afstand; zoals toen ik holgeblazen

barstte omdat jij mij triomfantelijk bezielde en ik wilde, joeg ik niet scheldend jou mijn gezicht in, vermomd? Flinterig was ik, maar

wezenlijk; omdat ik dacht te kunnen groeien tot geheel dat de hemel

begeestert, wat dacht ik te vinden aldaar dan, toch jou!

Je kunt als dochter zo je best doen om van haar los te komen, bijvoorbeeld door te schelden, maar al scheldend blijk je je moeder je eigen gezicht in te hebben gejaagd. Je wilt groeien tot aan de hemel, omdat je denkt dat je daar zult vinden wat je altijd hebt gezocht, en daar vind je niemand anders dan je eigen oorsprong: je moeder.

Soms kun je er geen touw aan vastknopen, maar bij herlezing verschijnen ineens wonderschone stukjes tekst, waarvan je geen idee hebt of de betekenis die je erin vindt, ooit ook in de gedachten van de dichter heeft bestaan. Het vierde deel bracht mij bij Nijhoffs ‘Lied der dwaze bijen’, door de eerste regel: ‘De bijen waren gezongen, zo heet mijn hemel ook een vleugel heeft; zij floot (vliet) onder de vogels.’ Ik lees in deze afdeling een zoektocht, misschien niet altijd naar boven, maar toch. Je weet niet wat je zult vinden, ‘parel’ of ‘doorn’, ‘lief of toorn toorn toorn.’ Je ervaart compassie met de dichter die bang is voor haar eigen ‘inktvinger’:

Het jaagt me zoveel angst aan, geef ik toe, die inktvinger van mij die

de beliefde nerf de tafel terug de stronk inbindt; met verschiet en

gemarmerde groei in mijn hand, als kantklos, want de voorziene

ontknoping is me ontstolen omdat jij sneller mint dan mij: voor mij

de honing noch de bij.

Wie niet vluchten kan of wil, laat zich inweven door De Konings tekstielen en net als de sultan ben je overgeleverd aan deze Scheherazade. Tussen ‘tek’ en ‘ielen’ staat ‘st’. Deze ‘st’ maakt ‘tekst’ compleet, maar ook ‘stielen’. Een stiel is een ambacht, handwerk. Als je eenmaal bent ingeweven, kun je niet meer ontkennen dat dit bijzondere weefsel zuiver handwerk is.

Dietske Geerlings

Sarah de Koning – Tekstielen . Uitgeverij Querido, Amsterdam. 96 blz. €19,99.

'Op een gemiddelde dag trekken we duizenden lijnen'

Mon, 16 Feb 2026 11:25:31 GMT

'Op een gemiddelde dag trekken we duizenden lijnen'

Bespreking van 'Hoe je een boot bouwt' van Elaine Feeney

‘iedereen blaakt van vertrouwen

behalve ik

ik blijf heen en weer lopen naar de werkbank en voel goed

aan alle takken, laat ze door mijn handen gaan,

en Tess komt naar me toe en drukt me zomaar een paar

takken in mijn handen, die ik van haar in een gat moet steken

terwijl ze over mijn schouder meekijkt.

Kom op, Jamie, zegt ze,

het is allemaal erg hapsnap, sputter ik tegen.

Maar ik steek de takken in een gat achter de uitsparing voor

het bankje, achter de shoulder splice, de verbinding tussen dol-

boord en schouder, en we zetten ze losjes vast met touw, want

meneer Foley gaat het sjorren zelf doen, en hier is het anders

dan bij de boeg, waar we gewoon met enkele ribben werken.’

Zou het kunnen zijn dat leven lijkt op hoe je een boot bouwt? Dat wil zeggen: gewoon maar doen, zonder dat je zelf nog het vertrouwen voelt. De ander spoort je aan en je ziet dat die ander in elk geval voor even denkt te weten wat hij doet en daarom kom jij zelf ook in beweging. In Hoe je een boot bouwt legt Elaine Feeney subtiel en ontroerend heel wezenlijke elementen van het leven bloot, waarbij duidelijk wordt hoe hard we elkaar nodig hebben.

Het is of Feeney gewoon maar willekeurige mensen uit het leven heeft geplukt, die toevallig op een school samenkomen. Allereerst is daar Jamie O’Neill, een dertienjarige jongen die bij zijn vader Eoin woont. Zijn moeder met de betekenisvolle naam Noelle (‘geboortedag’) is overleden bij de geboorte van Jamie. De jongen lijkt een wetenschapper in de dop. Hij wil alles weten en legt complexe verbanden. Het liefst wil hij een perpetuum mobile bouwen, een manier waarop hij weer even samen kan zijn bij zijn moeder. Als het boek begint, gaat hij voor het eerst naar de middelbare school, waar het voor hem verdraaid moeilijk is om te overleven, omdat hij met zijn zonderlinge belangstelling en voorkomen niet helemaal aansluiting vindt bij zijn klasgenoten. Feeney laat ook de onrust van zijn vader voelen als hij zijn zoon los moet laten: ‘In de kamer daarnaast was Eoin rusteloos: hij had de hele nacht zo liggen woelen dat het hoeslaken op de grond was beland. Zijn huid was geschaafd en geïrriteerd door de spijkerknopen van de kale matras.’

Naast Jamie en Eoin is er Tess Mahon, een docent die in een ongelukkige relatie zit, en zich voorbereidt op het nieuwe schooljaar. Hun wegen kruisen elkaar toevalligerwijs en vanaf het eerste moment is duidelijk hoe kwetsbaar ze zijn en hoe zij dat voor elkaar niet verbergen. Er ontstaan bizarre gesprekken waarin hun karakters zichtbaar worden: Jamie met zijn opvallende kennis en verlangen naar structuur, Tess met haar fijngevoeligheid en empathie.

Een andere collega, Tadhg Foley, besluit met Jamie en een paar andere jongens een boot te bouwen, een currach, een kleine boot die vroeger door Ierse monniken werd gebruikt. Ook Tess sluit geregeld aan. Bij het bouwen zie je hoe de abstracte kennis en het verlangen naar perfectie in Jamies hoofd gaan botsen met de weerbarstige en chaotische realiteit, hoe hij in dat proces overeind probeert te blijven en daarin zo liefdevol aangemoedigd wordt door Tess en Tadhg. Terwijl het bouwen van zo’n boot juist vooral een heel fysiek gebeuren is, voel je ook de diepere betekenis die daaronder ligt: hoe zorg je ervoor dat je straks veilig in dat woelige water kunt overleven? Dat overleven heeft ook alles te maken met de mensen die je in je leven om je heen hebt verzameld.

Er vinden talloze botsingen van karakters plaats in de roman en die laten prachtig de zoektocht zien naar wat de verschillende personages belangrijk vinden in hun leven. Tess gaat voor de derde keer naar een kliniek om een embryo in zich te laten plaatsen, maar beseft dan op de valreep dat ze misschien helemaal geen kind wil, omdat ze niet meer verder wil met Paul, die haar op cruciale momenten in de steek laat. Ze vlucht de kliniek uit en de emotionele chaos waarin ze dan terechtkomt, botst niet alleen met de rechtlijnigheid van Paul, maar gaat tegelijkertijd weer een verbinding aan met het ruwe karakter van Tadhg, die haar min of meer opvangt, terwijl hij zelf doodsbang is voor welke relatie dan ook.

Deze onhandige, schommelende en botsende bewegingen tussen de karakters loopt op wonderschone wijze synchroon met het bouwen aan de boot en de grillige beweging van een boot op het water. Je beoogt een rechte lijn, maar golven en wind beïnvloeden die lijn. Ook de stijl van Feeney past hier zo goed bij. De afgebakende zinnen monden uit in wat meer fragmentarische stukjes en aan het eind zelfs in iets wat je eigenlijk gewoon poëzie kunt noemen.

Grote complimenten daarom ook voor de vertaler en vormgevers van het boek, omdat die laten ervaren hoe alles met alles samenhangt. Extra mooi is dat de karakteristieke onafhankelijke uitgeverij HetMoet, die dit boek heeft uitgegeven, ooit is begonnen op een historisch zeilschip. Deze roman had geen betere uitgeverij kunnen vinden.

Ontroerend is hoe subtiel en complex het onderwijs in dit verhaal wordt neergezet: aan de ene kant het gevaarlijke gebied waarin kinderen hun ondergang tegemoet kunnen gaan, omdat niet alleen schoolgenoten, maar ook volwassenen genadeloos kunnen zijn. Tegelijkertijd is daar de liefdevolle omarming van de wat meer onzekere individuen, de twijfelaars tussen de docenten, die juist in hun twijfel en onzekerheid leerlingen zelfvertrouwen kunnen geven, omdat zij leerlingen als hun gelijken zien, als zoekende mensen, die fouten mogen maken en daarop terug kunnen komen:

‘[…]

op een gemiddelde dag trekken we duizenden lijnen –

door onze kamers, onze scholen, dorpen, steden.

Want we vuren af, raken gekwetst, voelen ons verliefd,

ongeliefd, de hele dag door, we zien betekenis in de lijn die

we hebben bewandeld, zoeken in willekeurige dingen naar

symbolen, iets wat ons geruststelt,

door al die toevallige gebeurtenissen met elkaar te verbinden […]’

Het einde komt als een verrassing en is magisch, misschien zelfs mystiek te noemen, omdat het water de verschillende karakters in de roman verbindt, de levenden en de doden. De lezer beseft hoezeer hij van deze zonderlinge karakters is gaan houden, hoe zij niet zonder elkaar kunnen en hoezeer ons verlangen naar zingeving de enige weg is die we door het stormachtige water, leven, kunnen gaan.

Dietske Geerlings

Elaine Feeney – Hoe je een boot bouwt . Vertaald door Astrid Huisman. Uitgeverij HetMoet Amsterdam. 328 blz. €24,99.

'Hoe het langzaam woorden kreeg en lucht genoeg'

Mon, 16 Feb 2026 11:21:05 GMT

'Hoe het langzaam woorden kreeg en lucht genoeg'

Bespreking van 'Zie ik je aan de horizon verschijnen' van Bauke Vermaas

Er bestaat flessenpost, waarvan je een bepaald gewicht verwacht, alleen al vanwege het glas, omringd door een flinke hoeveelheid water, een eindeloze zee. Bij de bundel Zie ik je aan de horizon verschijnen van Bauke Vermaas, de vorige stadsdichter van Zwolle, voelt het eerder of zij haar gedichten per luchtballon de ruimte in laat. Lichtvoetig en speels weet zij zelfs zware thema’s voor het voetlicht te brengen.

Onbenoemd

hoe heet verwachting

als je niets hebt gewenst

is de gedachte aan een mens

genoeg om van te houden

kun je missen wat geen naam kreeg

al verdween voor het bestond

als de grond onder je voeten

zich zonder sporen sluit

het ging voor niets verloren

en ik raak het nooit meer kwijt

Vermaas is weliswaar een groot liefhebber van wielrennen en beheert het instagramaccount @wielerpoëzie, toch vind je in deze bundel geen enkel wielrengedicht. De gedichten gaan over verwondering om alledaagse momenten en situaties, ook over eenzaamheid, het verlangen naar een ander, zonder die ooit echt te bereiken. Zo is er iemand die steeds ondoordacht een deur openduwt die de ander juist weer zachtjes sluit, of iemand die geen vragen stelt, maar al dagen op een antwoord wacht, twee mensen die elkaar vluchtig ontmoeten, zonder dat er iets uit voortvloeit, behalve een vage herinnering.

De thema’s zijn universeel, soms zo universeel dat het haast gemeenplaatsen worden, maar door de manier waarop zij ze verwoordt, zijn ze vaak ook verrassend en speels: ‘iemand steekt gedachteloos / een duim omhoog en iemand slikt / nog net op tijd een vlinder in’.

Het komt vaak voor dat onze goede bedoelingen ergens stranden, en Vermaas weet dat proces in humor te vangen. Zo schrijft ze dat ze restjes eten in plastic bakjes in de koelkast bewaart om ze na een week alsnog weg te gooien, waarschijnlijk voor veel mensen herkenbaar. Dit beeld van de plastic bakjes koppelt ze vervolgens aan herinneringen die ze vaak niet durft te openen, misschien alleen ’s nachts.

Voor wie poëzie maar moeilijk vindt, is deze bundel een mooi begin. De gedachten zijn niet al te ingewikkeld om te volgen en daarbij zijn ze op een aangename manier verpakt:

Zekerheden

ben je verzekerd tegen storm

tegen het laten stelen van je hart

als je de deur steeds op een kier

moet je wie opgeeft muur te zijn

nalatigheid verwijten of

vasthouden bij harde wind

wie binnenloopt kan zomaar blijven

maar geen geluk past door een dichte deur

Haar poëzie kan door deze relatieve eenvoud en universele thema’s vast ook middelbare scholieren raken. Het verlangen, ‘het onbereiken’, zoals Vermaas dat mooi noemt, de onzekerheid en eenzaamheid zijn thema’s die scholieren vaak aanspreken en de taal werpt voor hen nauwelijks drempels op.

Het is dan ook begrijpelijk dat Vermaas ooit tot stadsdichter is benoemd en dat haar poëzie niet alleen in literaire tijdschriften als Hollands Maandblad, Het Liegend Konijn en Poëziekrant is te vinden, maar ook in verschillende openbare ruimtes, zoals in de aula van een middelbare school, op plantenbakken en op een deur in een onderzoeksinstituut, zoals achter in de bundel vermeld staat.

Je kunt iemand alleen aan de horizon zien verschijnen als deze niet binnen handbereik is. Dat missen en toch het gevoel hebben dat er verbinding zou moeten kunnen ontstaan of ooit heeft bestaan, is misschien wel de essentie van deze bundel. Soms kun je er gewoon net niet bij, zonder te weten wat het precies is, zoals in ‘Opmaat’:

hoe naamloos iets groeide

en zelfs toen je het benoemen kon

een begin onvindbaar bleef

hoe het langzaam woorden

kreeg en lucht genoeg om

voller, groter, een ballon

dansend hoger en hoe je hem dan

nakijkt, het kaartje bent vergeten

nooit zult weten waar het landt

Dietske Geerlings

Bauke Vermaas – Zie ik je aan de horizon verschijnen . Eigen beheer, Zwolle. 72 blz. €20,00.

'Misschien hadden we zelfs nooit bestaan'

Mon, 16 Feb 2026 11:18:06 GMT

'Misschien hadden we zelfs nooit bestaan'

Bespreking van 'Een hond aan mijn tafel' van Claudie Hunzinger

Je kunt een verwaarloosde en mishandelde hond binnenlaten, verzorgen, geruststellen. Je kunt hem bij je aan tafel noden en je kunt zelfs je bed met hem delen. Voor Sophie, de hoofdpersoon uit Een hond aan mijn tafel , de in 2022 met de Prix Femina bekroonde roman van Claudie Hunzinger, is het allemaal vanzelfsprekend. Samen met haar metgezel Grieg leeft ze een teruggetrokken bestaan aan de rand van een bos in de Vogezen, als op een dag de hond haar hut nadert. Deze excentrieke roman biedt de mogelijkheid om je langere tijd af te zonderen en je midden in de natuur te wanen.

Allereerst zijn de personages nogal zonderling. Sophie neemt als schrijfster weliswaar af en toe de trein naar grote steden om haar boeken te promoten, maar het grootste deel van haar tijd dwaalt ze door het bos en de bergen. Ze kan uren in bijna dezelfde houding op een plek zitten van waaruit ze de natuur of de mensen op een parkeerplaats midden in het bos beschouwt. Je volgt haar indrukken, gedachten en herinneringen:

‘Als ik goed zat vormde ik één geheel met het graniet, dat huiverde met zijn hele huid van kwarts, veldspaat en mica. Eén geheel met de bremtakken, die zelfs ’s winters groen blijven en waarvan de geur het wrange van het werkelijke leven had. Het leven is wrang. De ware smaak ervan is wrangheid. De uitgelezen wrangheid van zijn wreedheid. Soms kan het leven een bittere smaak hebben, beter dan wrangheid, bitter en ongezoet, zoals het bittere van de kleurloze alcohol uit de wortelstok van de gentiaan waarvan ik soms een klein flesje bij me had, zodat ik me nooit zo goed voelde als zittend in die stoel, nooit zo sterk het genoegen voelde om niet meer bij de mensen te horen, terwijl ik degenen die langskwamen wel hartstochtelijk kon begluren.’

Ze vertelt over haar schrijverschap, over haar leven met Grieg en hun afzondering van de rest van de wereld. Grieg oogt als een halve wilde, en is iemand die zich niets laat wijsmaken, overal genoeg van heeft, vooral van de wereld. Hij doet niets anders dan tussen zijn boeken zitten en lezen.

Behalve dit tweetal zelf, is ook de ruimte waarin ze leven nogal uitzonderlijk: een grote, lege ruimte van een oud, twaalf meter lang gebouw. Tegen de achtermuur staat een voorraad levensmiddelen opgestapeld. Er is geen bank, er zijn geen leunstoelen, maar midden in de ruimte staat alleen een grote tafel met stoelen. Er is een minimale keukenhoek en in de andere hoek een douche. Verder niets, geen prullen, geen rommel. Daarbuiten zijn alleen maar bossen en het firmament, voortdurend in beweging, de jaargetijden volgend. Zo kunnen ze in de winter zo ingesneeuwd raken dat ze langere tijd niet meer naar buiten kunnen.

De hond, die door Sophie meteen ‘Yes’ – ‘Het kwam in een flits in me op, and yes I said yes I will yes’ – wordt genoemd, wordt door hen beiden direct opgenomen in hun samenzijn, tot en met het bed, dat beiden hebben gebouwd van opgestapelde kranten met daarop hun twee matrassen: ‘We sliepen dus op het wereldnieuws, de nieuwsberichten die van dag tot dag in het niets verdwijnen om door de volgende te worden vervangen, we sliepen erop, we negeerden het.’ Ze omhelzen elkaar soms als ‘overlevenden, met de deur dicht tegen de hyena’s. Hartstochtelijk.’ De eerste nacht doen ze geen oog dicht, omdat ze ontroerd zijn door elkaars weerloze lichamen. Sophie bedenkt dat ze bijna aan het vergeten is dat ze geen dieren zijn en dat ze daardoor haar menselijke waardigheid aan het verliezen is.

De bouwstenen van de roman, de personages, de ruimte en de gebeurtenissen (als je die al zo kunt noemen) zijn dus op z’n zachtst gezegd bijzonder, maar dat geldt ook voor de stijl. Naarmate het verhaal vordert, lijken de drie steeds meer deel van de natuur te worden, en omdat ze niet meer de jongsten zijn, voel je hun vergankelijkheid bijna als het afsterven van bloesem en bladeren. Hun wereld wordt steeds kleiner en als Sophie door het bos dwaalt, zoekt ze soms speciaal een plek op waar ze door de bosjes het huis niet meer kan zien. Dat zorgt voor haast surrealistische beschrijvingen:

‘Ik keek zoekend rond, het was verdwenen. Dan overdacht ik in hoeverre Grieg, Yes en ik ook waren verdwenen. Pure fictie waren geworden. Een verzinsel in een boek. Misschien hadden we zelfs nooit bestaan. Of bestonden we niet meer terwijl we bestonden, wat als manier van denken heel goed mogelijk is: twee tegenstrijdige termen naast elkaar.’

Als je weet dat Hunzinger zelf als schrijver en beeldend kunstenaar samen met haar man op een boerderij in de Vogezen woont, en je ziet de prachtige auteursfoto te midden van de natuur, achter in het boek en op de achterflap, dan vloeien schijn en wezen naadloos in elkaar over en is het of je als mens zomaar in je omgeving kunt opgaan. Niemand die het merkt. Het schrijnt en het troost tegelijkertijd.

Dietske Geerlings

Claudie Hunzinger – Een hond aan mijn tafel . Vertaald uit het Frans door Martine Woudt. Uitgeverij Oevers, Zaandam. 274 blz. €22,50.

Historie van Troyen en de Ilias: kleine verschillen, toch bij de ene een grote dramatiek

Mon, 16 Feb 2026 11:14:12 GMT

Historie van Troyen en de Ilias: kleine verschillen, toch bij de ene een grote dramatiek

Bespreking van 'Historie van Troyen' van Jacob van Maerlant in vergelijking met 'Ilias', door Vera Bussink (leerling vwo 4 Eligant Lyceum)

Jacob van Maerlant was een groot schrijver uit de middeleeuwen. Hij werd geboren tussen circa 1230 en 1235 na Christus. Van Maerlant is van groot belang geweest in de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Voorheen werden wetenschappelijke teksten alleen in het Latijn geschreven, maar Van Maerlant heeft daar verandering in gebracht. Hij heeft namelijk vele Latijnse teksten naar het Middelnederlands vertaald (Jacob van Maerlant. Z.d.). Een van zijn werken is Historie van Troyen . Het is een historisch werk met 40.000 verzen, geschreven rond 1264 (Jacob van Maerlant. Z.d.). In Historie van Troyen beschrijft Van Maerlant het welbekende verhaal over de oorlog van Troje, vanaf het begin van de oorlog tot de val van Troje. Zelfs de stichting van de stad Rome, wat door sommigen als de voortzetting van Troje wordt gezien, is beschreven (Wikipedia-bijdragers, 2025). Een deel van dit verhaal werd echter ook beschreven door Homerus in zijn Ilias. Wat vooral opvalt is dat de versie van Van Maerlant ‘dramatischer’ is, dan de Ilias.

Een eerst verschil, dat deze vertelling meteen al een stuk dramatischer maakt, is dat in Historie van Troyen Andromache Hector heel moeilijk weg laat gaan. Ze heeft namelijk een droom gehad waarin haar werd voorspeld dat die dag Hector dood zal gaan in het gevecht. Natuurlijk wil ze haar geliefde niet verliezen en blijft ze Hector smeken om thuis te blijven. Ze probeert alles, haalt zijn moeder erbij die ook gaat smeken, vraagt zijn vader of hij kan helpen Hector tegen te houden en op een gegeven moment wordt Hector zo kwaad dat hij zelfs Andromache bijna slaat:

Zo gauw de goede Hector vernam dat zijn vader niet wilde dat hij deel zou nemen aan het gevecht, was hij zo woedend dat hij vrouwe Andromache bijna geslagen had. Hij bezwoer haar dat ze zijn genegenheid had verspeeld met wat ze zijn vader verteld had. Hij bedreigde haar ernstig en bezwoer dat hij haar voor de rest van zijn leven zou haten. (Biesheuvel, 1998, p.163)

In de hertaling van de Ilias treurt Andromache natuurlijk ook, maar ze respecteert al gauw het plichtsgevoel van Hector om wel de strijd in te gaan. Het dramatische in dit verschil is dat in deze versie Andromache haar man verliest terwijl ze net ruzie heeft gemaakt en hij heeft gezegd dat hij haar voor altijd zou haten. Dit is nogal een groot verschil met als je geliefde dood gaat wanneer je op goede voet met elkaar staat. Waarschijnlijk was dit ook hartverscheurend voor de Andromache uit Van Maerlants versie en degenen uit de middeleeuwen die dit lazen of hoorden hebben dat waarschijnlijk ook gemerkt.

Een tweede verschil is nogal klein, maar toch voegt het, naar mijn mening, wel iets toe aan de dramatiek. Dat is namelijk dat in de versie door Homerus Hector op de dag dat hij sterft al in gevecht was geweest. Ene Helenos zegt namelijk tegen Hector: ‘ ‘‘Ga nu, Hector, terug naar de stad om jouw en mijn moeder te zeggen naar de tempel van de godin met de heldere ogen, Athene, te spoeden.’’ ’ (De Roy van Zuydewijn, 1980, p. 178). Doordat in de versie geschreven door Van Maerlant Hector op de dag van zijn dood zich nog niet in het gevecht had gemengd, kon het afscheid tussen Hector en Andromache een stuk dramatischer zijn. Eigenlijk is dit verschil zelf dus niet heel drastisch, maar door dit verschil kon een ander deel van het verhaal wel velen malen aangrijpender zijn.

Dan is er nog, deze keer een best wel groot verschil, namelijk de manier waarop Hector doodgaat. Bij het verhaal geschreven door Van Maerlant wordt Hector door Achilles in de rug gestoken. Dat wordt duidelijk in: ‘Hij wilde zich op Hector wreken en gaf hem met zijn scherpe speer een steek onder zijn schild, die Hector niet zou overleven. Want Achilles stak Hector diep in zijn rug.’ (Biesheuvel, 1998, p. 197). In de Ilias zegt Hector zelfs dat Achilles hem niet in de rug mag steken en dat Achilles hem recht aan moet kijken als hij hem doodsteekt (Homerus Ilias, 1980). Na dit gezegd te hebben sterft hij dan ook zo:

Daar trof de speer van Achilles de voorwaarts springende Hektor. Recht door het tedere halsvlees drong zich de speerpunt; de luchtpijp sneed hij echter niet af, de bronszware werpspeer, want Hektor zou nog gelegenheid krijgen Achilles antwoord te geven. (De Roy van Zuydewijn, 1980, p. 462)

Natuurlijk is een speer door je hals krijgen ook een hartverscheurende dood, zeker als je daarna nog een kort gesprek kan houden met de dader. Echter is door je rug gestoken worden toch ook wel erg aangrijpend, zeker omdat Van Maerlant het er daarna over heeft dat Achilles een verraderlijke daad is begaan. Ook zegt Van Maerlant dat als Hector en Achilles elkaar gewoon recht in de ogen aan hadden gekeken, Hector als winnaar uit de strijd was gekomen. Dat is toch wel dramatisch, zeker omdat dat dus betekend dat de held van de Trojanen gewoon nog had voortgeleefd als Achilles niet zo een schurk was geweest!

Al met al lijken Historie van Troyen door Jacob van Maerlant en de Ilias door Homerus qua inhoud redelijk veel op elkaar. Toch is de versie geschreven door Van Maerlant een stuk dramatischer door maar een paar kleine aanpassingen. Bijvoorbeeld dat Andromache veel meer smeekt of Hector thuis kan blijven van het gevecht, dat Hector op zijn sterfdag nog niet had gevochten, hierdoor kon het afscheid een stuk dramatischer zijn. Uiteindelijk zorgt vooral Hectors dood — een misdadige steek in de rug — ervoor dat Van Maerlants versie de meest dramatische vertelling wordt.

Bibliografie
Biesheuvel, I. (1998). Van Maerlants werk: juweeltjes van zijn hand. Delta.

De Roy van Zuydenwijn, H.J. (1980). Homerus Ilias: de wrok van Achilles. De Arbeiderspers.

Wikipedia-bijdragers. (2025, 16 januari). Historie Van Troyen. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Historie_van_Troyen

Jacob van Maerlant. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/jacob-van-maerlant

Het verloren paradijs onder glaskruid

Sat, 10 Jan 2026 13:43:01 GMT

Het verloren paradijs onder glaskruid

Bespreking van 'Het huis van de tijd' van Laura Mancinelli

Wat gebeurt er als je het verloren paradijs van de kindertijd probeert te betreden? Dat is onmogelijk natuurlijk, maar stel dat het wel zou kunnen, wat zou er dan bijvoorbeeld gebeuren met de kinderlijke fantasie die inmiddels waarschijnlijk is vervangen door

een flinke portie realiteitszin? Het is of Laura Mancinelli in haar Het huis van de tijd , uit het Italiaans door Linda Pennings, dit onmogelijke proces beschrijft. En dan is het niet zo vreemd dat je belandt in een sprookjesachtige wereld vol wonderen.

De schilder Orlando keert voor een formaliteit na lange tijd terug naar het plattelandsdorpje in Noord-Italië, waar hij is opgegroeid. Het oude roze huis van zijn schooljuf staat te koop en in een opwelling besluit hij het te kopen. Het huis was voor hem vroeger een veilige plek, waar de juf hem, omringd door boeken, hielp met zijn schoolwerk: ‘Hij hield van dat huis en die stilte. En hij hield ervan om, lopend langs de muur over het smalle geplaveide paadje, zijn hand in de parietaria te steken en daaronder de stevige vorm van grote onregelmatige stenen te voelen waarop het huis was gebouwd.’

Parietaria is glaskruid dat over oude huizen heen groeit en in dit verhaal kun je daar je verbeelding heerlijk op loslaten: het is als een beschermende cocon, maar ook kwetsbaar. Bovendien schermt het iets af wat daaronder ligt, waardoor je alleen maar kunt raden, door je handen eronder te steken en te voelen. Dat Orlando er onregelmatige stenen voelt waarop het huis is gebouwd, is betekenisvol als je het huis ziet als beeld voor de verloren kindertijd: je kunt ernaar raden, zij is afgeschermd, maar kan ieder moment uit elkaar vallen.

De bescherming van het huis en de juf heeft niet lang geduurd, want algauw deed de juf haar best om hem op het internaat in de stad te krijgen, omdat er in het dorp geen middelbare school was en het goed voor Orlando zou zijn om door te leren. Daar zit ook de pijn: het internaat was niet zo liefdevol. Daar kreeg hij niet, net als van de juf, iedere dag om vier uur de kom melk waar hij zo naar uitkeek. Eén keer daarna zag hij de juf nog terug. Hij durfde haar niet te vertellen hoe erg hij het vond op het internaat, maar ook het glaskruid had niets meer te betekenen, omdat hij de volgende dag weer terug moest naar het internaat. Alles had zijn glans verloren.

Terwijl je in de kindertijd de magie en het sprookjesachtige zou verwachten, blijkt juist dat pas op het moment dat Orlando als volwassene het huis heeft gekocht, er allerlei mysterieuze voorvallen plaatsvinden. De deur naar de geliefde moestuin is verdwenen, net als de laurierstruik ernaast. Bij nader inzien blijkt dat eenvoudig te verklaren, want in de muur is nog de plek zichtbaar waar de deur heeft gezeten. Op de plek waar de struik is omgehakt, is nog een kleine uitloper te zien. Vreemder wordt het wanneer er een rozemarijn blijkt geplant op een plek waar Orlando er één had willen planten, alsof iemand hem net voor is geweest. Vervolgens wordt zijn broer die hem wil komen helpen met het opknappen van het huis, van de wenteltrap geduwd, zonder dat hij iemand ziet. Dan breken tijdens een maaltijd de kristallen glazen tegelijk.

Wil het huis iets duidelijk maken aan Orlando? Bestaat er een diepe verbondenheid tussen mensen, die zelfs door de dood niet wordt verbroken? Het huis van de tijd is een heerlijk sprookjesachtig, symbolisch verhaal waarin je helemaal kunt verdwijnen en dat in alle raadselachtigheid talloze betekenissen oproept waar je nog lang over kunt nadenken. Dit is het eerste boek dat vertaald is van Mancinelli. Hopelijk volgen er nog meer.

Dietske Geerlings

Laura Mancinelli – Het huis van de tijd . Vertaald door Linda Pennings. Zirimiripress, Amsterdam. 144 blz. €22,00.

‘maar ik schrijf je een probleem met een gesloten deur’

Sat, 10 Jan 2026 13:38:04 GMT

‘maar ik schrijf je een probleem met een gesloten deur’

Bespreking van 'bleke gesp, beige zoom' van Roelof Schipper

Het hart ligt op de tong, dacht ik even, toen ik de debuutbundel bleke gesp, beige zoom van Roelof Schipper in mijn hand had. Het is namelijk of je de gehele tekst uit het hart van de bundel ook buiten op het omslag vindt, alle woorden achter elkaar geplakt. Prachtig vormgegeven! Als je binnen en buiten daadwerkelijk met elkaar gaat vergelijken, merk je dat hier en daar wat woordjes ontbreken, waardoor je op zoek gaat, omdat je denkt dat je iets over het hoofd hebt gezien. Wat er ontbreekt, raak je steeds meer kwijt, waardoor je houvast verliest, terwijl je juist dacht dat je een spoor had gevonden. Met de bundel voel je je net een strandjutter. Je hebt een schat gevonden, die hier, onmiskenbaar, voor je voeten is aangespoeld, maar je mist context, terwijl je vermoedt dat juist dat missen - paradoxaal genoeg - essentieel is in deze vondst.

Als alle woorden zo achter elkaar als een grote hoop zijn aangespoeld op het omslag, laat je je even overrompelen. Zo kunnen golven van een woeste zee dat doen. Je raakt gedesoriënteerd en verslikt je in de kracht en hoeveelheid. Je zoekt de veiligheid van de binnenkant van de bundel, waar de woorden meer ruimte hebben gekregen, alsof je de schelpen even uitlegt, te drogen, wat verder uit elkaar met wat wit ertussen. Dan komen ze meer tot hun recht en spreken tot de verbeelding, verwijzen bovenal naar zichzelf:

in het witte midden wacht –

mogelijk

een blinde wending, een cesuur

komt schuilend in

nogal stil behoudens

een oogopslag, een nis

Als je de eerste regel leest, is het inderdaad mogelijk dat het witte midden dat een eindje verderop nog gaat komen, aan het wachten is, behalve als je dat wit al in één oogopslag had opgemerkt. Wie van verdwijnen houdt, kan eindeloos schuilen in die nis van stilte.

Ach, is Faverey herrezen? Dat was óók wat ik dacht en ik werd daar gelukkig van. Heeft Schipper zich door hem laten inspireren? Ook in Favereys poëzie wandel je onbewust kleine taalkamers in, waarin je context mist, belandt in vervreemding, die je ineens hevig kan ontroeren. Nog steeds weet ik niet waar die plotselinge ontroering vandaan komt.

Schippers poëzie is fragmentarisch. Je krijgt losse woorden, half in zinsverband en half daar weer uitgerukt, voorgeschoteld die je vanzelf bij elkaar gaat puzzelen met je verbeelding. De zoektocht kan frustreren voor wie duidelijkheid wil, maar als je een poosje rondloopt tussen de dichtregels kan het ook maar zo gebeuren dat je ineens gelijkenissen ziet met de fragmenten van de wereld en het leven waaraan je de hele dag wordt blootgesteld. Wat doen wij anders dan onophoudelijk betekenis geven aan wat zich willekeurig aan ons voordoet?

41 lentes viel, een lichte deining glimlachend ze / hem

binnen, aan éen van de grauwe huisjes aan de kijlsterweg

wat te doen vertelt ze, hem, minke dit en dat

in ongeveer éen jaar, een antwerpse

betrekking aan de overkant,

de uitdrukking op zijn gezicht stelt haar iets gerust

en stelt nadien, schrijft korenblauw (wanneer en kwam

die avond, dat je hier zit, in een lange, zware jas, en dit opschrijft,

opschrijft

De bundel bestaat uit vier delen: ‘functie en wet’, ‘elke zee’, ‘brandhout-lege kamer’ en ‘beige zoom’. In de tweede afdeling lijken er soms ook regieaanwijzingen te staan: ‘(de schrijvers worden nu het tentenkamp ingestuurd.). Wat volgt, is:

de schrijvers worden nu het tentenkamp ingestuurd en wie komen

er terug. als het hoofd en romp nog aaneen had je er een heel

boek over kunnen schrijven, zelf. vrede op aarde, maar ik schrijf

je een probleem met een gesloten deur.

Je mist houvast, maar als er in de tekst ervoor en erna steeds zware vrachtvliegtuigen opstijgen, dan vraag je je wel af waarom je je de hele dag door laat geruststellen door alles wat voor jou zo vanzelfsprekend is, terwijl een eind verderop de wereld in puin ligt. Er staat: ‘de omliggende wereld dringt zich op’. Die wereld komt via al onze schermen binnensijpelen en ontwricht ons beeld van een veilige wereld. Misschien verbindt ‘elke zee’ continenten met elkaar en misschien overspoelt ‘elke zee’ ons met golven informatie, die we koste wat het kost betekenis willen geven, terwijl steeds meer mensen alle zin hebben verloren.

Aan het eind van ‘elke zee’ beland je in een leger deel van de bundel, met veel minder tekst. Die ‘brandhout-lege kamer’ doet denken aan de witte van Kouwenaar. Het is hoe dan ook een kamer van taal en ‘in de deuropening sta ik.’ Wat je er vindt, zijn wederom brokstukjes taal die betekenis blijven afgeven in een vervreemdende ruimte.

De ‘beige zoom’ bungelt er aan het eind los bij, ‘hermetisch’ en ‘, in halfregels’. Zelfs komma’s staan wat onhandig aan het begin. In de slotregel ‘parken en fonteinen’ echoot Vasalis’ Parken en woestijnen. Mijn hemel, welke stormen hebben er sindsdien gewoed in de poëzie, in de wereld dus ook, dat in bleke gesp, beige zoom de wereld zo in wrakstukken bij de lezer aanspoelt?

Dietske Geerlings

Roelof Schipper – bleke gesp, beige zoom . Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk. 56 blz. €23,95.

De kracht van poëzie, zelfs als het een roman betreft

Sun, 14 Dec 2025 18:29:35 GMT

De kracht van poëzie, zelfs als het een roman betreft

Bespreking van 'Tot alles in beweging komt' van Naomi Perquin

Als dichter kun je je debuutroman maar het beste beginnen met poëzie: ‘De eerste keer dat mijn vader stierf deed hij dat alleen voor mij,’ is de openingszin van Tot alles in beweging komt van Ester Naomi Perquin. En godzijdank stopt de poëzie niet na die eerste zin, maar gaat verder: ‘Hij lag beneden, in de schemerige tuinkamer met het beige behang, in het bed met de metalen relingen, waar plastic slangen omheen kronkelden. Op zijn borst zaten ronde stickers geplakt. Daaruit kwamen gekleurde draden, die in een ondoorgrondelijk apparaat verdwenen; een kistje dat aan de rechterkant van zijn bed stond en waar niemand aan mocht komen. In dat kistje werd zijn hart bewaard, verborgen onder een paneel met knopjes en lampjes.’ Er is hoop voor de literatuur als dichters ook romans durven gaan schrijven, omdat zich dan een waarheid openbaart die de werkelijkheid het nakijken geeft.

De gordijnen die op het omslag van de roman uit het raam wapperen, zijn betekenisvol, omdat je vermoedt dat je nu eindelijk zicht krijgt op wat zich erachter bevindt. Dat kan van alles zijn: het verleden van het gezin waarin je bent opgegroeid, de ware betekenis van jouw rol als gevangenisbewaarder. Echter, hoe je ook probeert zicht te krijgen op wat zich daarachter openbaart, je grijpt mis en weet eigenlijk zelfs niet eens of je nu buiten staat of binnen, terwijl je hoe dan ook de gordijnen ziet wapperen. Je voelt alleen dat er iets in beweging komt.

Ela, de ik-persoon van de roman, is gevangenisbewaarder geweest en heeft daar ooit eerder verhalen over geschreven, waarvan ze dacht dat anderen die graag zouden lezen. Het spreekt immers tot de verbeelding om dagelijks tussen deze ‘zware jongens’ te werken. Nu dringt zich echter een ander verhaal aan haar op, de keerzijde van het werk, de kant waarvoor eigenlijk niemand je waarschuwt:

‘Ze vertellen me niet veel over de lichamen die ik zal zien, niet gedetailleerd, hooguit grappend over huidskleur of formaat, maar ik leer ze kennen, intiemer en scherper dan die van mijn eigen broers; de billen, de ruggen, de wonden, de geamputeerde ledematen, de tatoeages (traantjes op wangen, nummers en symbolen op onderarmen, ACAB op de knokkels van één hand), de vlechtwerken van rastahaar, de kalende kruinen, de dikke bossen schaamhaar, borsthaar, rughaar. En de pikken. Ik heb nog nooit zo veel verschillende pikken gezien – bij het tellen en oversluiten voor de nachtdienst, bij de isoleercel, bij het beantwoorden van een celoproep, onbedoeld of opzettelijk, in erecte staat of achteloos bungelend – ik wist niet dat er zo veel verschillende bestonden, ze hebben het niet gezegd en ik heb er nooit eerder over nagedacht.’

Passeert de vertelster hier al een onzichtbare grens, de grens van het betamelijke, van een naderend ongemak? Of doet ze dat pas een alinea verder, waarin ze ook inderdaad tot in details beschrijft welke vormen ze allemaal is tegengekomen? Er wringt iets. Het gaat om een beschrijving van de intieme lichaamsdelen van mannen die zelf over de grens zijn gegaan, die iemand hebben verkracht, of zelfs van het leven beroofd. Zijn ze dan vogelvrij? Worden ze niet voor niets aan het zicht onttrokken, en klapt de vertelster nu uit de school? Grenzen deze beschrijvingen niet aan een vorm van wraak, machtswellust?

De vertelster gaat nog een stap verder als ze beschrijft hoe broeierig de sfeer is door de hormonale lading, hoe je na verloop van tijd ‘een leerachtige geur van samengebalde hunkering’ gaat herkennen, waar je last van krijgt: ‘Ik word er vochtig van, instinctief – als ik thuiskom en me omkleed merk ik het pas; glinsterende sporen van het dier waarin ik ben veranderd.’ Dan lijken de rollen juist weer omgekeerd, alsof de vrouwelijke cipier niet anders dan aangetast, misbruikt kan worden in dit werk, zonder dat zij ervoor gewaarschuwd wordt, alsof dit alles haar eigen schuld is.

Door deze inkijk opent de vertelster een onzichtbaar raam, waardoor alles in beweging komt. Niets staat meer op de vaste plek. Lang voordat zij deze inkijk geeft, is ze al begonnen haar eigen geschiedenis te schrijven, die begon op de eerste bladzijde met de doodstille vader in de kamer beneden, waar de Ela als kind toeschouwer is. Vandaaruit komt een wereld tevoorschijn, waarin op de eerste bladzijde ook al haar moeder en haar twee broers Micha en David zich bevinden. Wat er precies gebeurd is, ligt ergens in het verleden besloten. Je kunt zeggen dat het verleden vastligt, dat je er niets meer aan kunt veranderen, maar klopt dat wel? Als je Tot alles in beweging komt leest, krijg je het gevoel dat in het verleden eigenlijk niets op een vaste plek ligt. Zelfs Ela’s eigen herinneringen veranderen voortdurend van vorm.

Zodra ze met een ander in gesprek gaat over datzelfde verleden, blijkt dat alleen al door dat andere perspectief alles waarvan ze dacht dat het vastlag, alles verschuift: ze probeert betekenis te geven aan de bijzondere uitspraken van haar moeder. Ze hoort het nuchtere, beschouwende commentaar van haar broer Micha. Ook haar tante tilt een tipje van de sluier op. Wie ging er schuil achter die doodstille vader? Waardoor is David zo ontspoord? En wie was Ela’s eerste liefde, de man die zoveel ouder was dan zijzelf? En dan ziet de lezer hoe ook Ela langzaamaan van vorm verandert, letterlijk door het kind in haar buik, maar ook door alles wat in en om haar heen intussen in beweging is gekomen.

De kracht van dit boek zit in een bijzondere vorm van ‘openbaring’. Niet zozeer in het onderwerp, ook niet in wat er gebeurt, maar in het ‘hoe’: de taal die laagje voor laagje iets baart wat al die tijd al open voor ons ligt, ongrijpbaar, hartverscheurend, onbegrijpelijk bovendien, omdat we altijd ook zelf nog deel uitmaken van wat in beweging komt. Precies dat is de kracht van poëzie.

Dietske Geerlings

Ester Naomi Perquin – Tot alles in beweging komt . Uitgeverij Van Oorschot, Amsterdam. 304 blz. €23,50.

De schoonheid van de menselijke ziel

Sun, 14 Dec 2025 18:26:01 GMT

De schoonheid van de menselijke ziel

Bespreking van 'Van de koele meren des doods' van Frederik van Eeden

Niet eerder zag ik het steeds maar van kleur en vorm veranderende karakter van een fijnbesnaarde ziel zó wonderschoon bijeengehouden in de taal als in Van de koele meren des doods van Frederik van Eeden. Ja, ik las dit boek eerder, jaren geleden, en ook toen was ik er totaal door overrompeld. Eigenlijk was ik een beetje bang voor de hertaling van Albert Kroezemann, bang om mijn mooie herinnering te verliezen door taal die misschien niet zou passen bij de tijd, en dacht – geheel tegen mijn gewoonte in – dat ik misschien alleen zou bladeren om een vluchtig oordeel te kunnen schrijven. Maar nee, ik heb ook deze hertaling woord voor woord gelezen, zoals je hardop in je hoofd kunt voorlezen, traag, tegen alle drukte van de tijd in. Alle publicaties van levende auteurs schuif ik voor even aan de kant om deze klassieker volop tijd en ruimte te geven en de loftrompet te steken over het vakmanschap van de hertaler. Echter, hoe kan ik van een afstand over dit boek schrijven, zonder een stukje van mijn eigen ziel prijs te geven?

Niet dus. Dat gaat niet. Al op de eerste bladzijde van deze roman rakelt de beschrijving van het huis van Hedwig Marga de Fontayne alle ruimtes in mijn herinnering op waar ik ooit geweest ben, niet van zo deftige huizen misschien, maar van allerlei muren, lichtval, geuren, schilderijen, plafonds, vloertegels. Fysieke walging van heimwee voel ik, dwars door herinneringen aan het allerhoogste geluk dat ik ooit heb beleefd. Alles wat daartussenin is ook. Hoe kan het dat een liefhebber van lege, stille boeken, waar weinig gebeurt en heel veel open plekken zijn om zelf nog in te vullen, zich zo laat overrompelen door uitvoerige beschrijvingen tot in de kleinste details?

‘Als kind nog – zij zal negen jaar oud geweest zijn – begon al de beklemming van iets heftigs en verschrikkelijks, zwaar en droevig, dat niet weg wilde en dat ze nooit echt zag. Het was op verschillende plaatsen, bij verschillende bezigheden en hechtte zich als een kwade geur aan verschillende dingen. Ze merkte het niet als het er was, maar wat later, als ze de plaats, de bezigheid, het ding herdacht, was het als een zwart, lelijk iets dat ze vergeten was op te merken. Zo had zij op een avond zeepbellen geblazen met haar vriendinnetje op het plaatsje met de gele stenen achter de keuken. Zij had de bonte, prachtige gladde waterballonnen laten dansen op haar mouw en zachtjes laten huppelen over een wollen dweil, en haar broer had ze gevuld met tabaksrook, totdat ze barstten. Daarna ging ze naar bed. Het was negen uur op een maandagavond. Het was nog even licht en een grauwe schemering vulde haar kleine, kale kamertje. Er klepten twee klokjes op de torens buiten tegen elkaar in.

Daarna viel er iets als vaalzwart en angst over haar onmiddellijke herinnering en ze voelde het toch niet toen zij op de rand van haar bedje zat. Maar later, later, scheen het alsof zij toen al ondraaglijk geleden moest hebben, zo’n afkeer van saaiheid en akeligheid kleefde aan alles wat ze toen voelde. Aan de geur van zeepsop en stenen pijpjes; aan de gele stenen van het plaatsje; aan de stemmen van haar broer, van haar vriendinnetje en van de meid, aan het grauwe licht door de kleine slaapkamerruiten en aan het oneindige, naargeestige klokgeklep.’

Je zou kunnen denken dat Van Eeden niets onbeschreven laat, maar tussen alle details van kleur, geur en structuur, laat hij juist de essentie van de beleving open. Hij probeert die weliswaar te vangen, maar grijpt steeds mis. De beklemming lijkt in eerste instantie in het kind te zitten, maar dan staat er even later dat zij het niet merkte op dat moment. Dan wordt er een herinnering aan het bellenblazen beschreven, die universeel is en daardoor eenvoudig raakt aan herinneringen van de lezer. Dat hoeft niet eens een herinnering aan bellenblazen te zijn. Vervolgens suggereert de verteller dat de beklemming neerdaalt in de avond als ze op de rand van het bed zit. Toch blijkt ze die ook dan nog niet te voelen. Net als de bellen gevuld met tabaksrook – een al eeuwenlang door kunstenaars gebruikt beeld van het vluchtige, ongrijpbare of misschien zelfs vergeefse van het leven – glijdt de beklemming verder en verder weg in de tijd naar later, totdat zij daadwerkelijk herinnering is geworden. Zonder dat je echt vat krijgt op wat hier gebeurt, overkomt je de beklemming. Nu zou ik hier graag een objectieve uitspraak over doen, maar dat kan ik niet, want ik weet niet of je die beklemming kunt voelen als je zelf deze walging en dit zwarte nooit gevoeld hebt in bepaalde ruimtes. Zou de ontroering liggen in de herkenning?

Van Eeden was psychiater. Het is dus niet zo vreemd dat hij in dit boek een diep inzicht laat zien in de menselijke psyche. In het nawoord heeft Kroezemann het voorwoord van Van Eeden bij de tweede druk toegevoegd, waarin hij zich verdedigt tegen literatuurcritici die het werk beschouwden als psychologische studie van een min of meer ziekelijk geval: ‘Dit is de banale opvatting van oppervlakkig-denkende en oordelende lezers,’ schrijft Van Eeden. Zijn verdediging is tweeledig. Het eerste deel betreft de opvatting dat het een psychologische studie zou zijn. Dat is het niet, het is ‘geheel uit kunstenaarsmotieven ontstaan.’ Het is de schrijver te doen om schoonheid: ‘Het schone dat de gehele bewondering wekte, en waarop hij, bij zijn weergave alle aandacht van de lezer wil focussen, is immers niet een of ander uiterlijk verschijnsel, een sensueel waarneembare zaak, maar een zielsgebeurtenis van [sic], wellicht zeldzaam, maar in het minst onnatuurlijk of onwaarachtig.’ Het gaat hem om een artistieke waarheid. Het andere deel betreft de opvatting dat Hedwig een ziekelijk wezen zou zijn. Dat is zij niet: ‘Wel is zij, met uiterst fijne en edele gevoelens uitgerust, veel meer aan schadelijke invloeden blootgesteld, dan de grove, gemiddelde mens.’

Net als het boek zelf, is ook deze verdediging in onze tijd nog steeds interessant. Hoeveel mensen worden er in onze samenleving niet even snel in een hokje geplaatst, triomfantelijk, soms zelfs smalend mét diagnose: ‘die autist’, ‘zeker hoogsensitief’, ‘bipolair’, ‘ADHD’, ‘depressief’, enz.? Van Eeden laat zien hoe fluïde de menselijke ziel is, onbevattelijk, maar tegelijkertijd hoe onwaarschijnlijk mooi, in alle dieptes en hoogtes die te beleven zijn. Ook laat hij zien hoe een artistieke waarheid misschien meer het menselijke mysterie nadert, juist door haar intact te laten, dan een wetenschappelijke studie.

Misschien hebben we inmiddels alle taboes doorbroken die er bestaan. Vaak wordt het doorbreken ervan gezien als een mijlpaal. Toch is er ook een keerzijde. De seksuele revolutie van de jaren zestig heeft Van Eeden niet meegemaakt, maar zelfs mét die revolutie en alle openheid, is de individuele worsteling met gevoelens van genot en juist de onthouding daarvan, niet plotseling weggenomen. Hetzelfde geldt voor de zoektocht naar het hogere, of spirituele. Van Eeden werpt met zijn boek een bijzonder licht op de grillige schoonheid van die individuele weg, maar ook op alle mogelijke botsingen met andere, net zo unieke karakters.

Een groot compliment voor de hertaler is hier ten slotte op zijn plek. Kroezemann heeft juist het fijnzinnige van Van Eedens stijl zo goed weten te behouden. In het nawoord staat dat hij in zinnen heeft geknipt, de zinsvolgorde en alinea’s wat heeft aangepast. Toch is juist de rijkdom van de oorspronkelijke tekst zo goed bewaard gebleven. Er is niets aan sfeer verloren gegaan. Het leest nog steeds als een roman uit 1900, zonder dat je daar nu als iets minder ervaren lezer nog over hoeft te struikelen. Dat laatste maakt dat dit prachtige boek nu veel toegankelijker is geworden en nog veel meer lezers kan overrompelen.

Dietske Geerlings

Frederik van Eeden – Van de koele meren des doods . Hertaald door Albert Kroezemann. Uitgeverij kleine Uil, Groningen. 348 blz. €25,00.

'mondt het uit, ligt het op de tong'

Sun, 14 Dec 2025 18:22:09 GMT

'mond het uit, licht het op de tong'

Bespreking van 'Moederkoren' van Paul Demets

Voor altijd blijf je gehecht aan wie jou negen maanden in het lichaam heeft gedragen en die jou uiteindelijk op de wereld heeft gezet. De relatie met de moeder is complex, soms al in de buik en anders wel daarna. Het is een voortdurende zoektocht in hechten en loslaten. Je kopieert bewegingen, gedrag, taal, gebaren. Ze is degene die jou voedt. Je bent afhankelijk, je klampt je als een bloedzuiger aan haar vast, maar de relatie kan ook giftig worden, waarbij je elkaar ervaart als de schimmel die je voor altijd bij je draagt. In de zeven afdelingen van Moederkoren , de nieuwe bundel van Paul Demets, is overal de complexe moeder-kindrelatie voelbaar, in allerlei verschillende fasen van het leven.

Het eerste deel ‘hechting’ voelt intiem, alsof je rondwandelt in iemands herinnering:

Stilgevallen in de tuin zoekt de moeder het kind

de moeder. De was volgt dezelfde lijn

als de zomer. Een jurk wordt onderhanden genomen

en verandert van vorm in een jurk die traag

in het gras valt en samengedrukt

kleurt als een moedervlek.

Ze richt haar aandacht, kleedt zich uit

voor de spiegelkast, ziet het weefsel.

Haar lippen vormen een vraag.

Ze trekt de jurk aan die te drogen

heeft gehangen. De tijd vlekt, haar huid

heeft haar bloeiwijze. Het kind biedt haar

de aanraking waarnaar ze hunkert.

Het knoopt haar jurk dicht om die zelf te dragen.

De observatie is complex. Moeder en kind vloeien in elkaar over, niet alleen omdat het kind ooit in de moeder is geweest en zo deel was van haar, maar tegelijkertijd is in de moeder ook nog steeds een kind aanwezig, het kleine meisje dat zij vroeger was. De jurk aan de waslijn verandert door de wind van vorm, maar ook door de jaren heen, omdat het kind groeit. De jurk is als het veranderende lichaam, maar de ‘tijd vlekt’, laat sporen na. Het kind dat de jurk van de moeder dichtknoopt, raakt de moeder aan, die hunkert naar aanraking, maar hoe houd je de verlangens van beiden gescheiden? Wie hunkert naar wie?

Zo sterk als je in de bundel deze hechting kunt voelen, zo sterk is daar ook de vervreemding: ‘Op de trap de moeder, de vrouw, het meisje. / Hun silhouetten schuren de treden.’ Hoe weet je wie van de drie je zult aantreffen, of zijn ze altijd alle drie tegelijk aanwezig? ‘Het meisje dat haar moeders haar opsteekt’ kan een kind zijn dat inderdaad het haar van haar moeder opsteekt, dus het haar dat bij het lichaam van haar moeder hoort, maar het kan ook zijn dat het meisje, in wie al een moeder schuilt, haar eigen haar opsteekt, zoals haar moeder dat zou doen: ‘De knot doet haar groeien: / de moeder in het meisje in het vruchtbegin.’ De knot is hier mooi dubbelzinnig.

De vervreemding in Moederkoren wordt versterkt door de vele verwijzingen naar de films van Chantal Akerman, waarin de toeschouwer minutenlang als een voyeur naar een vrouw in een ruimte kan kijken, terwijl er nauwelijks iets gebeurt. Juist daardoor gebeurt er veel in jezelf: je wordt een beetje die persoon, terwijl je ook de tussenruimte blijft voelen tussen jouzelf en de ander, naar wie je kijkt. In No home movie (2015), haar laatste film voordat ze uit het leven stapt, filmt en interviewt ze haar moeder. Ook die film is intiem en tegelijkertijd vervreemdend. Je blijft de ruimte voelen tussen die twee. Akerman wilde haar moeder, die Auschwitz had overleefd, graag doorgronden, maar hoe kun je daadwerkelijk tot iemand doordringen? Juist voor het kind voelt dat paradoxaal, omdat je weet dat je ooit daadwerkelijk binnen in het lichaam van je moeder bent geweest.

De bundel is verdeeld in zeven prachtige afdelingen, die je alleen langzaam en aandachtig wilt lezen, en waarvan de titels ontleend zijn aan de psychologie: hechting, hedonie, embodiment, ruminatie, fugue, depersonalisatie, derealisatie. Dat maakt dat je tijdens het lezen ook gaat reflecteren op allerlei verschijningsvormen van de menselijke psyche. In ‘fugue’ zie je hoe je wel kunt vluchten, maar overal kun je geraakt worden: ‘Verborgen in de kamer verborgen in het weefsel / raakte het zingen mij.’ Je kunt je eigen beeld ‘aan diggelen’ vinden en jezelf ‘als wrakhout’ oprapen. In deze cyclus voel je de voortdurende onrust, terwijl je ingehaald wordt door jezelf, maar dan opnieuw geboren: ‘Lichamen vonden zichzelf terug, als kwamen ze / uit het water, de streng doorgeknipt, herboren.’

Zoals je steeds jezelf overal tegenkomt, als je op de vlucht slaat, kun je ook juist behoorlijk van jezelf vervreemd raken. ‘Depersonalisatie’ is een aangrijpende cyclus gebaseerd op Akermans al even aangrijpende Sud , dat zij maakte naar aanleiding van een gruwelijk incident in de Verenigde Staten, waarbij een man van kleur aan een truck werd vastgebonden en kilometerslang over het asfalt werd gesleept. In Demets poëzie vloeien toeschouwer en slachtoffer in elkaar over:

Daar liep mijn lichaam. Ik probeerde te volgen.

Het liep over de asfaltweg waar het gebeurde.

Het rook een bloedspoor dat verder vloeide.

En dit is, voor wie Demets poëzie een beetje kent, heel vertrouwd: overal in zijn werk is die maatschappelijke betrokkenheid voelbaar, dicht op de huid, verbonden met het persoonlijke én het universele, verbonden met het werk van allerlei andere kunstenaars, die inspireren. Op het Poëziefilmfestival in Zutphen zag ik ook films, gebaseerd op de poëzie van Demets. Hijzelf was daar omringd door zijn in kleine boekjes tekenende studenten van de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Gent, waar hij lector is. Dat is wat Demets in persoon, maar ook in ieder werk uitstraalt: een continu proces van geïnspireerd worden en zelf inspireren, of die stroom nu van binnenuit, de eigen soms pijnlijke herinnering, of van een ander komt. Overal reflecteert die inspiratie en brengt zij de mens in beweging:

En het komt los door het water.

Soms wordt een lichaam een rivier,

mondt het uit, ligt het op de tong

glanst het op wangen, als werden ze geboend.

Dietske Geerlings

Paul Demets – Moederkoren . Poëziecentrum, Gent. 88 blz. €23,00.

‘maar de kunst was bijna achteloos naar een laatste punt toe te schrijven’

Sun, 14 Dec 2025 18:18:09 GMT

‘maar de kunst was bijna achteloos naar een laatste punt toe te schrijven’

Bespreking van 'Zien wat van gisteren overbleef' van Koos Meinderts

Als je het fraai vormgegeven Zien wat van gisteren overbleef van Koos Meinderts leest, dan lees je voor je gevoel eigenlijk meerdere boeken tegelijk, door elkaar heen en toch onlosmakelijk met elkaar verbonden, net als de grillige wegen op het omslag, waarvan je niet zeker weet of ze elkaar uiteindelijk allemaal raken. Het boek gaat over Jaap Hegge, schrijver van de populaire kinderboekenserie Monkel & Glop, die op een dag een heel andere weg inslaat en een boek gaat schrijven over zijn ouders, Joop en Dora, een boek waarmee hij al jaren rondloopt. Zo lees je over Jaap Hegge, maar ook over Joop en Dora, en tegelijkertijd vraag je je af of je niet tegelijkertijd een beetje familiegeschiedenis van Meinderts zelf leest, omdat hij in november 2015 op zijn website in zijn schrijfblok schrijft over een levensverhaal van zijn moeder, opgetekend door haar kinderen, ‘in het boekje Zien wat van gisteren overbleef.’ Het boek is als een kledingstuk met meerdere lagen, waarbij het geheel veel meer is dan de som van de delen.

Het verhaal werpt een licht op de pijnlijke kanten van het schrijverschap. Hegge is goed in het schrijven van kinderboeken. Dat is wat de buitenwereld ziet, omdat er een eindeloze stroom aan delen van Monkel & Glop is verschenen en er inmiddels ook sleutelhangers, pluche poppen – made in China -, kleurplaten en boekenleggers van deze populaire serie zijn gefabriceerd. De vraag is in hoeverre commercieel succes iets zegt over de kwaliteit. Hegge had het kinderboek aanvankelijk ‘Vark en Kuik’ willen noemen, omdat zijn zoon van drie in de veronderstelling verkeerde dat ‘varken’ meervoud was en dat ‘vark’ dus enkelvoud was. Hegge had daar met diezelfde kinderlogica ‘kuik’ bij verzonnen. De uitgever, Alex, had zijn twijfels. Een varken lag misschien wat minder in de markt. De uitgever sprak het niet zo uit, maar Hegge ging overstag. De kinderserie werd een formule, waar hij zelf steeds minder plezier in kreeg.

De situatie is niet zo eenvoudig. Er is sprake van een ingewikkeld spel van loyaliteit en manipulatie. Hegge kan er immers goed van leven: ‘Inmiddels woonde ik in een pand op stand, stemde ik GroenLinks, at ik vegetarisch, maar nog wel vis, en maakte ik om mijn geweten het zwijgen op te leggen zo nu en dan wat geld over naar makkelijk te onthouden bankrekeningnummers van goede doelen, als een moderne aflaat, aftrekbaar van de belasting.’ Op het moment dat hij wil overstappen op een boek voor volwassenen over zijn ouders, wringt er het een en ander. Alex wil graag dat hij een kerstverhaal over Monkel & Glop schrijft. Als hij weigert, stelt Alex voor een versjesboek te publiceren, met alle versjes uit de kinderverhalen op groot formaat, met leeslint en illustraties van Ilse: ‘Ze is al aan het tekenen, mooi toch?’ Daar komt bij dat met het succes van deze kinderserie de publicatie van de iets minder succesvolle auteurs bij de uitgeverij bekostigd kunnen worden. Probeer dan nog maar eens ‘nee’ te zeggen.

Dit loyaliteitsconflict staat niet op zichzelf. In een heel andere context zie je een vergelijkbaar ingewikkeld spel van loyaliteit in de relatie tussen Joop en Dora, de ouders van Jaap. Joop is dol op Dora, maar Dora zelf voelt het niet zo. Ze is ontroerd dat Joop in de oorlog helemaal uit Duitsland naar haar huis is komen lopen om haar een aanzoek te doen. Hij kon haar niet vergeten en had er alles voor over om met haar te trouwen. Hoe kan Dora iemand die zoveel op het spel zet om bij haar te zijn, weigeren: ‘Welk blaadje ze ook als laatst had geplukt, of het nu een wel was of een niet, op het moment dat ze ‘ja’ zei, meende ze het en besloot ze heel veel van Joop te gaan houden.’

Ook als Hegge voor zijn moeder een kerstverhaal voorleest, waar hij eigenlijk niet achter staat, voelt hij zich een verrader. De vraag is of je iets uit liefde kunt doen, als je je eigen idealen of gevoelens aan de kant schuift. Op die manier krijgt ‘zien wat van gisteren overbleef’ een extra betekenis. Wat in elk geval overblijft, zijn diezelfde levensvragen, diezelfde dilemma’s. Je weet niet waar je goed aan doet, je belandt in situaties die aan de ene kant voelen als een warm bad, en tegelijkertijd wringen, omdat je eigenlijk liever een andere keuze had gemaakt, maar dan kun je niet meer terug. Ook zie je wat er overblijft van gisteren als je gaat graven in het verleden: je haalt een eigen verhaal over je ouders naar boven, dat niet per se het verhaal van je broers en zussen is. Hegge heeft delen van zijn verhaal aan hen voorgelezen en ergert zich vervolgens aan de reacties. Zijn zus wil een monument voor hun ouders: ‘Tussen de regels liet ze doorschemeren wat ze van mijn boek verwachtte, een ode aan ‘twee lieve, hardwerkende mensen die zichzelf volkomen voor ons wegcijferden: wij moesten het beter krijgen dan zij. En dat is ze gelukt.’

Maar dat is niet wat Hegge in zijn verhaal laat zien. Hij laat juist ook de pijnlijke kanten van hun relatie zien, de onuitgesproken verlangens, de manipulatie van de liefde, de duistere kant van de loyaliteit. En dan blijkt, voor de directe familie, ‘wat van gisteren overbleef’ misschien hooguit een illusie te zijn. Het succesverhaal wordt in verschillende lagen doorgeprikt en dat doet pijn, maar houdt ons ook een spiegel voor, die ons scherp houdt en laat nadenken over onze idealen, liefde en relaties.

Hegge moet zichzelf ertoe zetten het verhaal af te ronden, want hij is bang voor negatieve recensies, critici die zullen zeggen dat hij zich maar beter tot de kinderboeken had kunnen beperken, dat hij zijn hand overspeeld heeft. Je krijgt de waarheid niet boven tafel, alles brokkelt af, terwijl voor de lezer dit afbrokkelen en wringen juist interessant is, de vragen die geen antwoord krijgen, de rafelranden. Waar leidt dit alles toe, waar vinden de verhaallijnen elkaar? Het verhaal voelt vertrouwd als een gelaagd kledingstuk, je voelt waar de stof wringt rond je huid, je weet waar de buitenste laag glanst, maar ook waar de doffe plekken de schade verraden die het in de loop van de jaren heeft opgelopen. Je draagt het met trots, omdat het is zoals het is, ooit zijn de stoffen bij elkaar gelegd en de naden verbonden. Het is een natuurlijk, grillig en haast achteloos proces, dat creatieve schrijven, waar je je als schrijver aan over moet geven. Aan het eind van het boek reflecteert Hegge op zijn nieuwe boek met dezelfde titel, precies op dit proces, en de lezer kan alleen beamen dat Meinderts deze kunst in deze roman in elk geval feilloos beheerst:

‘ Zien wat van gisteren overbleef moest het niet hebben van een plot, er hoefde geen raadsel te worden opgelost, geen geheim onthuld, geen dader ontmaskerd, maar zomaar ineens ophouden kon niet, het verhaal mocht best wel rafelranden hebben, maar de kunst was bijna achteloos naar een laatste punt toe te schrijven, dat je aan alles voelde: het verhaal is verteld.’

Dietske Geerlings

Koos Meinderts – Zien wat van gisteren overbleef . Hoogland & Van Klaveren, Hoorn. 224 blz. €22,50.

'Zodra hij stilstaat begint hij te rennen'

Sun, 14 Dec 2025 18:13:42 GMT

'Zodra hij stilstaat begint hij te rennen'

Bespreking van 'Een omgekeerde wereld' van Jacobus Bos

Misschien hoef je niet eens in een omgekeerde wereld te leven om te beseffen dat je altijd gaat rennen op het moment dat je stilstaat. Misschien dat dat wel een van de grootste angsten van de mens is: stilstaan, omdat je weet dat je dan gaat voelen dat je nauwelijks te stoppen bent. Tegelijkertijd kun je een groot verlangen voelen om in het voortrazende leven even stil te staan. Wie poëzie schrijft, haalt in dit stilstaan halsbrekende toeren uit. Jacobus Bos laat zien hoe je dan in Een omgekeerde wereld , zoals zijn nieuwe bundel heet, terecht kunt komen. Dat is de plek waar je tussen twee levens kunt belanden, zonder jezelf, waar na je ontmanteling gelukkig ‘geen wolharige neushoorns hier’ zijn, waar je weliswaar een stille reis kunt beginnen, maar tegelijkertijd aan je zeewaardigheid kunt twijfelen.

In deze goudmijn van verlorenheid

Het verlangen om lucht te worden

zonder enig besef van leven

overweldigt hem geregeld.

Windstilte zonder mannen in sloepen

die uit alle macht roeiend proberen

hun schip in beweging te krijgen.

Bevroren in de zwarte spiegel van de zee

die in de hitte van het zonlicht verdampt

alsof er onvermoeide krachten schuilen

in dit schitterend schaduwrijke niets

waar alleen de stilte soms beweegt.

Alsof er tersluiks nog wordt geademd.

Wie is de mens nog na zijn ontmanteling? En wat is ontmanteling? Een mens kan zijn mantel uit doen, of zich ontdoen van het belangrijkste, zichzelf onschadelijk maken, of misschien wat minder ‘man’ worden, of zelfs sterven? In het derde gedicht van deze afdeling ‘Na zijn ontmanteling’ begint een ‘hij’ aan zijn stille reis. Hij blaast zijn opblaasboot op en laat zich van de grazige oever de rivier in glijden. Het grazige doet denken aan de ‘grazige weiden’ waarlangs God de mens leidt in een psalm van David, en de rivier doet denken aan de Styx, maar hier neemt het water bezit van hem, terwijl het sterren uit de hemel regent.

Het is niet duidelijk waar de mens na zijn ontmanteling zal zijn. In een van de volgende gedichten is hij misschien op de plek ‘waar de aarde haar adem inhield’: ‘in dit eenzame rijk van rotsen en sneeuw / waar zon en schaduw boksers zijn’. Pas als er staat dat zon en schaduw hier boksers zijn, besef je dat dat niet overal zo hoeft te zijn, dat zij niet op iedere plek met elkaar in strijd hoeven te zijn en ook naast elkaar zouden kunnen bestaan. Misschien heb je daarvoor toch een omgekeerde wereld nodig.

Een omgekeerde wereld is weemoedig en de bundel herbergt schatten, zoals:

Soms liet de vergetelheid iets glippen

dat hem aan zijn jeugd deed denken

toen hij onder schepen door de rivier

over zwom van de ene kant naar de andere

waar het water hem druipend liet gaan.

Niet alleen is zo mooi dat Bos iets uit de vergetelheid kan laten glippen, maar ook hoe hij de blik van de lezer de rivier van wit laat overzwemmen naar de volgende regel. Prachtig is het gedicht met de paradoxale titel ‘Bij gebrek aan afwezigheid (1)’, waarbij iemand de duik van een zeemeeuw nadeed. In de derde strofe staat ‘Hoewel hij niet aan de zee wilde denken / dacht hij aan niets anders dan de zee.’ Daar voel je het gebrek aan afwezigheid. Bij zulke gedachten wil je nog even wat langer stilstaan. Ook ‘Bij gebrek aan afwezigheid (2)’ is van een ontroerende schoonheid:

Landschap vol ruimte en verte en licht

onder een hemel verschoond van regen.

De weg belooft naar zee te leiden

maar geeft geen enkele aanwijzing

over de afstand en duur van de reis.

En of een kogelvrij vest nodig is.

Intussen vergeet de winter zijn sneeuw

en blijft het ijs het water dat het is.

In zijn huis verblijven dode mensen

die er niet zijn als hij er niet is.

Hij ziet ze in de spiegel van het duister.

Als hij thuiskomt of zijn huis verlaat.

Dit gedicht gaat net als bijna alle gedichten in deze bundel over het bijzondere waarin het universele zich manifesteert. Juist dat is wat zo raakt, omdat dan de dichter en de lezer elkaar rakelings passeren: als ze beiden net beginnen te rennen op het moment dat ze stilstaan.

Dietske Geerlings

Jacobus Bos – Een omgekeerde wereld . Eigen beheer. 76 blz. €19,95.

'alsof alles nu anders was'

Sun, 14 Dec 2025 18:09:18 GMT

'alsof alles nu anders was'

Bespreking van 'Vaim' van Jon Fosse

Een boek van Jon Fosse lezen is een buitengewone ervaring. Er wordt iets in gang gezet waar je je in eerste instantie misschien tegen wilt verzetten, omdat je meegetrokken wordt in een zin die niet meer ophoudt. Je moet je daaraan overgeven en dan beland je in een onophoudelijke cirkelbeweging rondom een essentie die zich heel langzaam openbaart. Ieder boek van Fosse is zo’n unieke cirkelbeweging met een eigen kern. De beweging is vermoeiend, door de herhaling, door de verveling misschien zelfs, maar je houdt vol tot je bij de essentie bent aangekomen, omdat die iedere keer zo waardevol blijkt. Uiteindelijk slinger je er ook weer uit weg, omdat je het boek een keer uit hebt. Zo was dat met Melancholie I en II , met Een schitterend wit , Ochtend en avond en nu ook weer met het onlangs verschenen Vaim .

Steevast zijn het kleine werelden waarin je terechtkomt. Zo draait Vaim om slechts drie personages in het fictieve Noorse vissersdorp Vaim: Jatgeir, Eline (Josefine) en Frank (Olav). Het eerste deel is geschreven vanuit Jatgeir, die zijn boot Eline heeft genoemd naar een meisje op wie hij lang geleden verliefd was. Hij schaamt zich dat hij de boot ooit zo heeft genoemd, omdat hij destijds het gevoel had dat hij werd uitgelachen, door Eline en door de anderen om haar heen. Uiteindelijk is hij een stuk ouder geworden en beseft dat hij vaak aan haar heeft gedacht, maar dat zij ook een beetje is samengesmolten met zijn dierbare boot. Hij heeft vrede met zijn eenzame bestaan. En dan komt er een moment dat Eline hem roept. Hij kan het niet geloven, maar daar staat ze dan met haar koffer aan de kade en vraagt of ze met hem mee mag varen naar Vaim, omdat ze weg wil bij haar man, Frank, die later in het boek geen Frank, maar Olav blijkt te heten, terwijl de ware naam van Eline Josefine is.

En dan begint het malen, want wat doe je als de onbereikbare liefde van je leven ineens toch met jou in zee wil? Geef je je onafhankelijkheid op? Was de grote liefde niet eerder een idee dan werkelijkheid? Natuurlijk wil je als lezer weten of Jatgeir echt op haar verzoek ingaat en daarom lees je ook door, maar ondertussen word je aan het denken gezet over de ware liefde, over de offers die je brengt om samen te leven met een ander, over machtsverhoudingen in relaties, over veiligheid en gewoonte:

‘[…] het kon niet waar zijn dat Eline in mijn boot was geweest en had gezegd dat ze met me mee wilde naar Vaim, en waar ze daar dan zou wonen had ze niet gezegd, maar ze was toch zeker niet van plan om bij mij in te trekken, of misschien was het juist dat wat ze wilde, wat ze in gedachten had, en wilde ik dat eigenlijk wel, wilde ik niet veel liever alleen blijven wonen, zoals ik al deed sinds mijn ouders waren gestorven, wat ondertussen toch ook al behoorlijk wat jaren geleden was, maar nu ging het er duidelijk niet om wat ik wilde of niet wilde, nu leek een andere wil te overheersen, alles leek ineens anders, Elines wil leek alles te overheersen, nee, ik wilde er niet meer aan denken, wat komen moest, dat kwam, want nu was hoe dan ook al beslist dat Eline met me mee zou gaan naar Vaim, ze was net haar koffer gaan halen, en dit was geen droom, dit was pure werkelijkheid, of dat nu een goede zaak was of niet, ja het voelde alsof mijn toekomst vastlag, alsof alles nu anders was, […]’

Het tweede deel is een hele poos later geschreven vanuit Elias, de beste en eigenlijk enige vriend van Jatgeir, die ook in Vaim woont. Hun contact is volkomen verwaterd door de komst van Eline. Elias hoort hoe er op zijn deur wordt geklopt en ziet dat er niemand is, totdat uiteindelijk toch Jatgeir buiten staat, wat later onmogelijk blijkt, omdat hij vlak daarvoor dood in het water is aangetroffen. De dunne scheidslijn tussen schijn en werkelijkheid is voelbaar en je deint als vanzelfsprekend mee op de gedachtecirkels van Elias. Waarom zou Jatgeir zich niet bij hem kunnen aandienen als hij dood is? Wat weten wij simpele zielen nu eigenlijk over leven en dood? Elias’ cirkel voert je naar je eigen gedachten over leven en dood, maar ook over vriendschap en hoe een liefdesrelatie vriendschap in de weg kan zitten, wederom over machtsverhoudingen en verschillende karakters.

Het laatste deel zet alles wat daarvoor is langsgekomen op losse schroeven. Die kleine altoos draaiende wereld, waar dan in elk geval toch de drie of vier personages de kleine bakens zijn die het verhaal overeind houden, blijkt ongrijpbaar, omdat je steeds vast zit in een perspectief. Waarom noemt Eline Olav vanaf het begin af aan Frank, terwijl hij Olav heet? Waarom doet ze zichzelf voor als Eline, terwijl ze eigenlijk Josefine heet? Het verhaal draait vooral om Jatgeir, Eline en Frank, maar Elines perspectief blijft buiten beschouwing. Drie mannen werpen een licht op haar en wat is nu de waarheid?

Vaim is een wervelstorm die zich in je binnenste ontvouwt en daar veilige pijlers aan het wankelen brengt. Tegelijkertijd is er geen storm waar je je liever aan over wilt geven dan aan deze, omdat hij louterend is.

Dietske Geerlings

Jon Fosse – Vaim . Vertaald door Michiel Vanhee en Sofie Maertens. Uitgeverij Oevers, Zaandam. 144 blz. €21,00.

'Tenzij ik alle vormen aanneem'

Sun, 16 Nov 2025 17:26:08 GMT

'Tenzij ik alle vormen aanneem'

Bespreking van 'Mira' van Caroline Lamarche

‘Ik ben een vrouw die altijd verder gaat’ is het motto van Mira van Caroline Lamarche, dat al in 2013 in het Frans verscheen en nu vertaald is door Katelijne De Vuyst. De uitspraak is meerduidig. Je kunt altijd maar doorgaan, wat er ook gebeurt. Je kunt echter ook op een andere manier ‘verder’ gaan, bijvoorbeeld een stapje verder over de grens, verder dan andere vrouwen, of verder dan jezelf had verwacht, enz. In alle opzichten past deze uitspraak bij het hoofdpersonage Mira, dat in deze driedelige sprookjesvertelling in drie totaal verschillende omgevingen opduikt. Iets vergelijkbaars geldt wellicht ook voor Lamarche zelf, die door haar veelzijdigheid haar grenzen verkent.

Mijn eerste kennismaking met het werk van de Franstalig-Belgische Lamarche was Nacht op klaarlichte dag, ook uitgegeven door Uitgeverij Vleugels. Daarin komt de hoofdpersoon via een contactadvertentie in aanraking met een man die gewelddadige seks met haar heeft, die in alle gruwelijkheid wordt beschreven. De man duwt allerlei voorwerpen bij haar naar binnen en laat haar vreselijke pijnen lijden. Toch spreekt ze opnieuw met hem af. Het werk is op zijn minst schokkend en vervreemdend te noemen. Haar latere werken, zoals Het einde van de bijen en Kostbaar ogenblik, ik zie je, zijn veel lieflijker en meer empathisch van toon, waardoor je je bijna niet kunt voorstellen dat ze door dezelfde auteur zijn geschreven. Mira is in 2013 geschreven, precies tussen die andere werken in. Het is een grimmig driedelig sprookje te noemen, waarin ook weer volop gruwelijkheden te vinden zijn.

In het eerste deel werkt Mira bij de Barbierster, die met een scherp mes de ogen van haar mannelijke klanten eruit wipt, die vervolgens over de grond rollen. Mira verzamelt ze en brengt ze als offer naar Grote Ob, die zich schuilhoudt in een sobere toren en vanuit een reusachtige telescoop het luchtruim in de gaten houdt en gegevens over de oorlog doorstuurt. Mira levert de ogen in een doos af bij de toren, terwijl ze plaatsneemt op een nogal bizarre kruk:

‘Uit het midden van het krukje rijst een gladde houten roede op, die trillend in mij binnendringt. Op het eind, overweldigd door een weldadig gevoel, schreeuw ik het steevast uit. Op dat moment wordt de doos opgeslokt door het gat en valt het luik weer neer. Ik barst in snikken uit. Mijn tranen wellen op en verdampen op raadselachtige wijze, alsof ze door een onzichtbare mond worden opgezogen.’

Het is lastig je in Mira te verplaatsen, juist vanwege deze vervreemdende situaties. Toch komen er hartverscheurende passages voor waar het gaat over haar innige band met haar broer, die in de oorlog is gesneuveld. Dragonder, die verandering in het dorp teweegbrengt, is schuldig aan zijn dood. Mira zint op wraak.

In het tweede deel bevindt Mira zich op een eiland en verdeelt ze haar liefde tussen een fietsverhuurder met de vreemde naam Lijder en de bakker. Je zou bijna denken dat je in een totaal ander verhaal bent beland, maar dan lees je dat Mira aan de Barbierster moet denken:

‘De dag is dodelijk mooi. Doodgaan zou je moeten doen – als ‘doen’ het passende woord is wanneer een lichaam zich ‘ontdoet’ van zijn vlees – in het vredige licht. Beminnen, bemind worden, alleen zijn: alle soorten geluk tegelijk en het lichaam gedragen door de golven. Hoe gaat het tegenwoordig met de Barbierster? Welke liefdes, welke activiteiten, welke dromen koestert ze? Denkt ze aan mij zoals ik aan haar denk?’

Daarnaast komt de dode broer zo nu en dan terug. In het derde deel ‘De aanstaande’ houdt Mira zich op bij een klein skistation, waar ze inwoont bij een gezin. De jongen die alle klussen doet, wordt ‘de Aanstaande’ genoemd van de dochter des huizes. In dit verhaal lijkt Mira zelfs niet begrensd door haar eigen persoonlijkheid en ook hier is de erotiek alomtegenwoordig:

‘Trouwens, in vergelijking met de dochter des huizes, die glas en rond is en altijd gebruind, ben ik bleek, bijna vormeloos. Tenzij ik alle vormen aanneem. Ik neem de vorm aan van de hond wanneer ik ’s nachts, als iedereen slaapt, voor het vuur tegen hem aan ga liggen. Ik zou zelfs de vorm van de Aanstaande kunnen aannemen als ik me languit naast hem zou uitstrekken. Ik heb trouwens een gaatje ter hoogte van het ding dat soms zijn broek opspant. Ik kijk stiekem naar dat discrete, puilende ding, ik betrap hem als het fenomeen zich voordoet. Wanneer? Blijkbaar telkens als hij de dochter des huizes bekijkt. Maar ik, Mira, ben in dat geval nooit veraf.’

Duidelijk mag zijn dat niet alleen Mira, maar ook Lamarche in velerlei opzicht ‘verder’ gaat. Het sprookje rekt zich in alle richtingen uit, Mira verandert steeds van gedaante, waardoor ze voor de lezer iets ongrijpbaars houdt. Ze neemt je steeds verder mee, vervreemdende werelden in. Net als traditionele sprookjes doet Mira volop een beroep op je onderbewustzijn, waarin je diepste angsten en verlangens borrelen, waardoor je ook zelf uitgenodigd wordt steeds een stapje ‘verder’ te gaan.

Dietske Geerlings

Caroline Lamarche – Mira . Vertaald door Katelijne De Vuyst. Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk. 120 blz. €29,25.

Uit de tijd dat de oorlogsfurie nog jong en knap was

Sun, 16 Nov 2025 17:21:41 GMT

Uit de tijd dat de oorlogsfurie nog jong en knap was

Bespreking van 'Gesprekken tussen vluchtelingen' van Bertolt Brecht

Nu veel mensen verbanden zien tussen het huidige politieke klimaat en dat van het opkomende nationaalsocialisme uit de vorige eeuw is Gesprekken tussen vluchtelingen van Bertolt Brecht een interessant boek. Het is geschreven tussen 1941 en 1944, postuum uitgegeven in 1961, nu in het Nederlands vertaald door Elbert Besaris en uitgegeven door Jurgen Maas. Op de voorkant prijkt een deel van een man met een koffer in zijn hand, die op een biels tussen de rails staat. ‘Hij wist dat hij nog leefde. Maar daar was alles mee gezegd.’ is het motto van P.G. Wodehouse, en die existentialistische uitspraak zet meteen de toon voor de gesprekken tussen twee Duitse vluchtelingen die in een restaurant van het Centraal Station van Helsinki zijn beland: Ziffel, ‘de dikke’, een burgerlijke intellectueel, en Kalle, ‘de korte’, een schrandere arbeider. De gesprekken werpen een kritische, maar vooral ook humoristische blik op de staat van de wereld.

‘De oorlogsfurie had half Europa kaalgevroten maar ze was nog jong en knap en probeerde te bedenken hoe ze de sprong over de grote plas kon maken, toen er in de stationsrestauratie van Helsinki twee mannen, af en toe voorzichtig over hun schouder kijkend, over politiek zaten te praten.’

Dat is nog eens wat anders dan de talloze praatprogramma’s rondom de verkiezingen. De vraag is of de oorlogsfurie van nu nog steeds zo jong en knap is en niet eerder uitgekookt, vals en uitgedost met klapperend kunstgebit, zodra ze haar onwelriekende muil opentrekt. Al op de eerste bladzijde vragen Ziffel en Kalle zich hardop af of het nobelste deel van de mens niet wellicht zijn paspoort is. Ze komen tot de conclusie dat ze weliswaar hun petje afnemen voor de pas, maar dat dit paspoort zonder de mens is als een chirurg zonder patiënt. Daarna gaan ze over op de vraag of orde in een staat nu wel zo wenselijk is, naar aanleiding van het feit dat Hitler wel even orde op zaken zou stellen. Ziffel wil liever niet in een land wonen waar orde regeert, omdat daar schaarste heerst. ‘De korte knikte, maar was wat ontstemd door het vleugje ernst dat hij, een op dit vlak uiterst gevoelig mens, in de laatste zinnen bespeurde. Met trage slokken dronk hij zijn koffie op.’

De gesprekken tussen de twee doen denken aan die tussen Japie en Koekebakker van Nescio. Dat heeft te maken met hun hartverwarmende naïviteit, die zo nodig is als de politiek in zwaar weer leeft. De naïeveling durft de grondvragen te stellen en is niet bang om daarmee alles op de kop te zetten: ‘Alle grote ideeën lopen stuk op mensen,’ beweert Ziffel. Als Kalle over zijn oom begint die met zijn arm tussen de tandwielen van een machine is gekomen en daarna een sigarenzaak wilde openen, schampert Ziffel dat hij dat geen groot idee wil noemen: ‘De totale oorlog, dat is een groot idee.’ Hij komt met het voorbeeld dat vluchtelingenstromen de troepenbeweging van militaire operaties kunnen verstoren en de wegen kunnen blokkeren: ‘Zijn er eindelijk tanks uitgevonden die een bos plat kunnen walsen en niet vast komen te zitten in kniediepe blubber – rijden ze zich vast op mensen!’ De ironie zet aan het denken en voor heel even twinkelt er een ondeugende gedachte in deze tijd waarin zoveel haat tegenover vluchtelingen wordt verspreid: zolang er vluchtelingen zijn, is er nog hoop, want zij kunnen een oorlog blokkeren! Door alles om te keren, ontstaat er lucht om adem te halen en te beseffen dat we allemaal mensen zijn.

In het licht van de wereldheerschappij kan de staat eenvoudig deze mensen overheersen: ‘De staat hoeft de mensen bijvoorbeeld niet per se een volle maag te geven, een stomp in diezelfde maag volstaat soms al.’ Hierop volgt een haast absurdistische en tegelijkertijd scherpzinnige reflectie op bommenwerpers en machines in het algemeen, waar wij met onze NAVO-norm, die toch ergens van betaald moet worden, nog wat van kunnen leren:

‘Alleen zij vertikken het om honger of dorst te lijden en ze zijn ongevoelig voor welk rationeel argument dan ook. Propaganda zal ze er niet toe bewegen om te werken zonder te worden gevoed. De belofte van een paradijselijke toekomst met hele zeeën van benzine brengt ze er niet toe om verder te vechten zonder benzine. De roep dat het land verloren is zonder hun volharding sterft ongehoord weg. Wat helpt het om hen te herinneren aan een roemrijk verleden? Ze hebben geen vertrouwen in de Führer en geen angst voor zijn politiemacht. De SS kan hun staking niet breken en ze staken meteen als het voeren stopt. Ze putten geen kracht uit vreugde alleen. Voortdurend moeten ze worden gesmeerd, het hele volk moet ontbering op ontbering lijden zodat het hun nergens aan ontbreekt. Als ze worden verwaarloosd, vertonen ze misschien geen woede, maar ook geen begrip – alleen maar roest.’

En zo worden alle vanzelfsprekendheden aan het wankelen gebracht. Sommige gesprekken tussen Ziffel en Kalle hadden ook nu gevoerd kunnen worden, zoals de bespiegeling op het woord ‘volk’. Kalle merkt op dat het een gek woord is, omdat naar buiten toe de grootindustriëlen, de hoge ambtenaars en generaals, tot ‘het Duitse volk’ horen, maar dat naar binnen toe, waar het om de macht gaat, deze zelfde hoge heren het over ‘de hardwerkende Duitser’ of ‘de gewone man’ hebben als ze het over het volk hebben. Dan behoren zij zelf ineens niet meer bij dit volk. Zo horen wij populistische regeringsleiders zeggen dat de Nederlanders Nederland niet meer herkennen, alsof ons volk een samenhangend geheel is naar buiten toe. De vraag is alleen of Yeşilgöz met ‘de hardwerkende Nederlander’ wel daadwerkelijk de gewone man bedoelt, en niet veeleer de grootindustriëlen.

Aan het eind van het boek, als er gedachten worden uitgewisseld over de liefde, wordt duidelijk dat de feministische golf nog niet heeft plaatsgevonden. Over liefde gaan de fragmenten eigenlijk niet. Vrouwen worden voorgesteld als lustobject waar je even in de billen en borsten kunt knijpen, je vinger of iets anders in kunt stoppen, zodat de vrouw nat wordt, zonder dat ze het zelf door heeft, want mannen kennen het lichaam van de vrouw natuurlijk beter dan de vrouwen zelf.

Al met al is Gesprekken tussen vluchtelingen een mooi, relativerend document dat aan het denken zet over de actualiteit. In wezen is er niets nieuws onder de zon. De mens blijft steeds in dezelfde valkuilen trappen. Wie geld heeft, heeft de macht en wie geen geld heeft, lijkt met zijn protest en frustratie de macht juist nog meer in het zadel te helpen. En toch is het troostrijk om in deze spiegel te kijken.

Dietske Geerlings

Bertolt Brecht – Gesprekken tussen vluchtelingen . Vertaald door Elbert Besaris. Uitgeverij Jurgen Maas, Amsterdam. 168 blz. €22,50.

Een berg beklimmen

Sun, 09 Nov 2025 15:31:44 GMT

Een berg beklimmen

Bespreking van 'De toverberg' van Thomas Mann

En dan besluit de boekenclub van school 150 jaar nadat Thomas Mann geboren werd, een berg te beklimmen: De toverberg . Dat is voor de meesten nogal een klim, zo tussen de lessen door. Sommigen zien af van de stevige tocht, anderen houden hun blik strak op die top van over de 900 bladzijden, stappen stevig door, en dan zijn er nog die in kleine etappes gaan, steeds achteromkijkend, naar wat geweest is, en alvast stiekem vooruit bladerend naar wat nog gaat komen. Ergens daartussenin las ik afwisselend in het Duits en in vertaling, steeds even treuzelend om wat schatten te verzamelen.

Hans Castorp bezoekt zijn neef Joachim, die in een sanatorium in de bergen kuurt. Hij komt aan met de trein en wandelt met Joachim het laatste stuk naar boven. Daar belandt hij in een leven dat totaal afgesneden is van dat daarbeneden. Er heersen eigen wetten en regels, maar bovenal heerst er een andere tijdsbeleving. Castorp is van plan drie weken te blijven, maar dat wordt steeds wat langer. De artsen Behrens en Krokowski ontdekken een lichte longaandoening bij hem. Zo wordt ook Castorp een patiënt, die zich iedere dag meerdere keren temperatuurt en ligkuren volgt in een kamelendeken op het balkon. Hij maakt kennis met de Italiaanse vooruitgangsideoloog Settembrini en diens duistere reactionaire tegenstander Naphta. Het meest is hij echter onder de indruk van de betoverende madame Chauchat.

Het lezen van de roman is daadwerkelijk te vergelijken met het beklimmen van een berg. Het begin voelt als een avontuur: wat gaat Hans Castorp allemaal beleven daarboven? Je maakt kennis met de bijzondere gasten, die tijdens de maaltijden allemaal hun eigenaardigheden blijken te hebben. Je maakt talloze maaltijden mee, waarin situaties zich herhalen en toch steeds weer een beetje anders zijn. Net als tijdens het lopen gebeurt er iets merkwaardigs met de tijd. Je leest moeiteloos een aantal bladzijden waarin veel gebeurt. Dan zet ineens de vertraging in. Je leest nog steeds heel veel bladzijden, maar je lijkt niet verder te komen, omdat je ronddoolt in een diep dal van gedachten, dromen, bespiegelingen, angsten. Het voelt alsof je kopje onder gaat. Er zijn ook paden bijna onbegaanbaar, zoals de eindeloze betogen van Settembrini en Naphta die de westerse cultuur en de geschiedenis van het Duitse denken op ironische wijze weerspiegelen. Zo is er ook een eindeloze passage waarin Hans zich verdiept in de medische wetenschap en het is alsof je zelf in een complex studieboek bent beland, waarin je alleen maar kunt raden naar de betekenis.

Mann speelt meesterlijk met de tijd door te versnellen en te vertragen. Dat spel lijkt sterk op dat van Marcel Proust in zijn Op zoek naar de verloren tijd, al is die cyclus van zeven delen nog wel wat indrukwekkender dan deze ene, stevige roman. Mann laat personages filosoferen over de tijd, maar er is zo nu en dan een auctoriale verteller die dat doet, waardoor je van een grotere afstand naar Hans Castorp kijkt, terwijl je de meeste stukken intensief met hem meeleeft. ‘Als één dag als alle is, dan zijn alle ook als die ene,’ schrijft Mann, en dat zorgt ervoor dat de patiënten hun grip op de tijd verliezen. Bepaalde (feest)dagen volgen een bijzonder ritueel en daardoor lijken die met elkaar te versmelten tot één, gelaagde, bijzondere dag. Omdat ook de gewone dagen een bepaalde routine volgen, glijden ze in elkaar over, zonder dat je er erg in hebt. De eerste drie weken zijn zo om en Hans Castorp voelt een opluchting als Behrens en Krokowski een lichte longaandoening bij hem ontdekken. Hij wil niet meer terug naar huis. Joachim daarentegen wil niets liever dan als militair terug naar zijn regiment. Zijn aandoening is echter een stuk problematischer.

De roman trekt je mee de diepte in door indringende passages. Zo weet Mann het stervensproces van sommige patiënten zo naargeestig te beschrijven, dat je flink geconfronteerd wordt met gedachten over leven en dood. Af en toe nadert het de zwart-romantische horror van de negentiende eeuw. Zo staan er op de gang naast de deuren van sommige patiënten geheimzinnige buikvormige vazen met korte halzen. Later komt Hans erachter dat dat de zuurstof is voor de ‘moribundi’ (stervenden). Een ontroerend moment is als Hans voor het eerst een onderzoek ondergaat. Hij gaat mee met Joachim en mag dan de röntgenfoto zien die van Joachims borstkas is gemaakt. Diep onder de indruk is hij als hij ‘Joachims ehrliebendes Herz’ ziet. Ik citeer in het Duits, omdat de taal hier zo onwaarschijnlijk mooi is:

‘Er studierte die Flecke und Linien, das schwarze Gekräusel im inneren Brustraum, während auch sein Mitspäher nicht müde wurde, Joachims Grabegestalt und Totenbein zu betrachten, dies kahle Gerüst und spindeldürre Memento.’

Als hij daarna zijn eigen hand op de foto ziet, heeft hij het gevoel dat hij zijn eigen graf in kijkt. Hij beseft voor het eerst dat hij sterfelijk is. Hoe de arts en de twee jongemannen daar samen in het donker de foto’s gadeslaan en dit ervaren als een memento mori, is treffend, omdat je beseft dat de techniek van de röntgenfotografie nog maar net was uitgevonden. Er hangt een magie omheen en raakt aan iets wat we zelf in ziekenhuizen misschien het liefst onderdrukken.

Tussen weerbarstige bespiegelingen en dialogen door, tref je zo nu en dan wonderschone passages, waarvan zeker ook de sneeuwstorm genoemd moet worden. Hans belandt, als hij voor het eerst gaat skiën, in een overweldigende sneeuwstorm, die voor de lezer minstens zo overweldigend is, omdat je ook nog eens de diepte van de symboliek ervaart: het verlies van zicht, het isolement, de dwarrelende sneeuwvlokken, de willekeur, het gevaar, en zo kun je nog wel even doorgaan.

De diepe band tussen Hans en Joachim wordt prachtig beschreven, in dialogen, maar ook in uitgebreide beschrijvingen van hoe zij met elkaar omgaan. Omdat de twee zo verschillend zijn, ervaar je ook de kloof tussen beiden als levensecht. Hoe het leven vol verrassingen zit, blijkt ook als Joachim tegen het advies van de artsen in toch terugkeert naar zijn regiment, omdat hij niet langer wil uitstellen. Wie had kunnen denken dat Hans Castorp langer zou blijven dan hij? Ook de complexe relatie tussen Hans en mevrouw Chauchat intrigeert, omdat zij zomaar voor een aantal maanden verdwijnt en er in die tijd geen sociale media waren om elkaar toch nog te blijven volgen. Het verschijnsel wachten en je tijd uitzitten, had in die tijd een heel andere betekenis. Wie denkt dat hij met de Nederlandse vertaling zijn moderne vreemde talen even kan omzeilen, heeft het mis, want rond carnaval spreken Hans en mevrouw Chauchat hele dialogen in het Frans.

Het beklimmen van een berg is een totaalervaring. De toverberg is nogal een flinke uitdaging en waarom zou je je gaan verslikken in zo’n meer dan 900 bladzijden dik boek? Van de spanning in de gebeurtenissen moet je het niet echt hebben, want daarvoor zitten er te veel en te lange vertragende passages in. Maar toch, als je met een skilift omhooggaat en een verkorte versie zou lezen, dan zou je het uitzicht en het bizarre einde absoluut anders ervaren dan als je eerst al die 900 bladzijden hebt beklommen. En dat komt doordat je in de tussentijd toch een beetje een ander mens bent geworden.

Dietske Geerlings

Thomas Mann – De toverberg . De Arbeiderspers, Amsterdam. 928 blz. €22,99.

‘soms opent een litteken zich als een mond’

Sun, 09 Nov 2025 15:29:17 GMT

‘soms opent een litteken zich als een mond’

Bespreking van 'Van alles de laatste' van Elise Vos en Eddy Verloes

Van alle reizen die een mens zou kunnen maken, blijft mij toch die naar het schimmige rijk van verbeelding, angst en verlangens het meest intrigeren. Je hoeft daarvoor geen voertuig te betreden, maar alleen een boek in de hand te nemen. Het omslag van Van alles de laatste , een wonderschone samenwerking tussen fotograaf Eddy Verloes en dichter Elise Vos, brengt je al op dat punt waar het wankelen begint: het reiken, hechten, loslaten en missen. Daarop kan alleen nog maar een sprong in de diepte volgen.

Langs ‘Koude kamers’, ‘Stijve horens’, ‘Flarden en fabels’ beland je via ‘In een rijtjeshuis’ uiteindelijk in ‘Stad onder aarde’. De foto’s van Verloes zijn op zichzelf al poëzie. Het is een raadsel hoe de fotograaf open plekken kan fotograferen waarin de kijker zich onophoudelijk kan verliezen. Je ziet suggesties, zoals de schaduw van een gebogen man die kijkt naar een lichte streep. Kijkt hij uit het raam naar het licht in de duisternis? Staat hij voor een spiegel? Welke ruimte betreedt hij? Is hij alleen? De kijker kan een wereld bouwen en weer afbreken rondom deze gestalte. Op andere foto’s zie je alleen een fijne structuur: een web van draden of breuklijnen. Daar kun je zelfs het materiaal op verschillende manieren invullen: aardewerk met een gebroken glazuur, dauwdruppels in een spinnenweb, gebroken glas, ijs, een fragiel weefsel. De foto’s zijn zwartwit, of sepia, met lichtoranje of lichtturquoise gloed. Je kunt je aandacht verleggen naar details in het duister, of juist naar het licht.

De kracht van de samenwerking ligt in de magie die verder reikt dan een een-op-een-vertaling van woord naar beeld en andersom. Nergens heb je als kijker of lezer het idee dat de dichter een foto beschrijft of dat een foto het gedicht verbeeldt. Ze schampen elkaar, schuren, of vullen elkaar aan. Het geheel is altijd meer dan de som van de delen. Vos dompelt de lezer onder in verlies dat zo nauw verbonden is met het lichaam, dat het tastbaar wordt. Dat verlies is duizendvoud. Het zijn de sprookjes waarin onze kindertijd verankerd ligt, dat verboden rijk waarnaar een mens nooit meer kan terugkeren, maar dat tegelijkertijd nog in diep in ons verscholen ligt. Het zijn de levens van dierbaren die we hebben verloren, of die er nooit zijn geweest, die onder de huid kruipen en ons niet loslaten. Het is de ander, die ver van ons vandaan, gemarteld wordt en gedood, die toch met onze ziel verbonden is:

Tegeltjeswijsheid

Adam werd 930, Seth 912

ze nadert hun tijden

met een man in een urn

vrienden achter vensters

samen met het pigment in haar haren

zijn alle straten kleur verloren

gezichten lachen alleen

nog in stedelijk grijs

het einde der tijden schijnt

niet in haar scheurkalender opgenomen

aan de hand van steeds jongere mensen

tast ze voor- en achteruit

ze gelooft dat wijsheid met de jaren komt

dat haar dagen daarom lengen

en ze ooit zal doorgronden wat een god

haar wilde leren met het schikken

van kleine lichamen in witte kisten

Terwijl je bladert, veranderen druppels in tranen, omdat objectieve waarneming niet bestaat en wat je ziet, een verbinding aangaat met wie je bent, wat je voelt en denkt. Zowel Vos als Verloes trekken sporen door de eeuwen én door het moment, omdat de beelden en gedichten tijdloos zijn. Van het algemene raken zij aan het bijzondere en het bijzondere overstijgt zichzelf, wordt universeel.

Schrijnend is ‘Meisje van papier’ waarin de ik een meisje uit papier knipt en een vriendin bij elkaar schrijft, maar ‘dat ik haar niet zou schetsen in vlees’. Als je een meisje uit papier knipt, dan schep je niet alleen een verlangen in de vorm van een papieren meisje, je laat tegelijkertijd een gat achter in datzelfde papier. In het papieren meisje blijf je daarom het missen voelen, hoezeer je je ook aan haar hecht. Verderop in het gedicht giet de ik als volwassen vrouw alle zaad weg:

verbleekte inkt ruimt plaats voor sparen, ik knip

beide eileiders door, veeg paars-gele snippers op

soms opent het litteken zich als een mond

druppelt een droom in flarden en fabels

worden terug zichtbaar als adem

in een koude kinderkamer

In deze woorden kun je zoveel lezen. Je voelt het verlies van een kind dat nooit geboren werd, het verlangen naar schepping, het verlangen naar de ander, zonder deze ooit te bereiken.

Je kunt op een foto langs stevige pilaren fietsen en denken dat je de weg weet, terwijl boven jou de schaduw van een grote vogel vliegt. Weet je je beschermd door zijn vleugels of kom je nooit van zijn dreiging af? In het beeld zijn de twee onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het licht valt door een raam op tafels met opengeslagen boeken en misschien spiegelt dat beeld wel de wereld van de lezer en kijker die steeds opnieuw een ruimte betreedt en verdwaalt in mogelijkheden tot hij schatten vindt in zichzelf, die daar altijd al verborgen lagen. Bomen spiegelen in water, een pad slingert langs water en een hek, terwijl een meisjesmoordenaar de haren losmaakt van het meisje: ‘trek je mij uit elkaar onder het gezang van medestanders / voor het ijs op mijn borst breekt’.

Noch de beelden, noch de teksten uit Van alles de laatste zijn louter lieflijk. Zij schuren, steken, treffen en je bent het zelf die zich daaraan vrijwillig overlevert, omdat je hoopt op troost, omdat je blijft verlangen en dat verlangen ook steeds weerspiegeld ziet, in de vleugels, in het licht, in de schaduw tussen de gordijnen, in het weefsel dat loslaat als je het einde nadert. Er is maar één manier om te ontsnappen aan de gedachte dat je net van alles de laatste hebt gezien en gelezen, en dat is: opnieuw beginnen met lezen, kijken, bladeren.

Dietske Geerlings

Elise Vos en Eddy Verloes – Van alles de laatste . Uitgeverij P, Leuven. 80 blz. €24,95.

De kier in het duister

Sun, 09 Nov 2025 15:26:04 GMT

De kier in het duister

Bespreking van 'De vlucht' van Elvis Peeters

Op het omslag van De vlucht , de nieuwe roman van Elvis Peeters, wordt ‘de vlucht’ onderbroken door een kier, waardoor een smalle, hoge strook groen van bomen zichtbaar is te midden van duisternis. Wat voert de boventoon: de beklemming dat je zelf in het donker zit, of de opluchting dat er een mogelijkheid is om aan dat duister te ontsnappen? De vormgeving sluit niet alleen mooi aan bij de thematiek van het verhaal, maar zorgt er tegelijkertijd voor dat je het verlangen voelt je door die kier van het boek te wurmen, om bij dat licht te komen, dat lokkende groen.

De ik-persoon stapt op haar fiets, omdat ze misselijk is geworden van de beelden waarop ‘iemand een mens die hij nooit eerder heeft ontmoet zonder vragen, zonder antwoorden, zonder aarzelen doodschiet.’ De beelden doen haar beseffen hoe eenvoudig de dood zich manifesteert. Ze heeft net haar moeder verloren: ‘Het precieze moment waarop de dood haar meenam, ken ik niet. Net als hij was ik in de kamer en tien minuten eerder, of wellicht maar vijf, had ik nog met mijn moeder gesproken. Ze wist dat hij er was en dat hij aanstalten maakte om naar het bed te komen en zijn knokige hand op haar ziel te leggen: zijn uitnodiging.’ Ze spraken onverwacht heel levendig met elkaar, op de valreep: ‘En plots was ze dood. Misschien al een minuut, misschien twee minuten, misschien maar net. Ik wist niet dat het heengaan zo geruisloos kon, zo achteloos.’

De lezer glijdt probleemloos in haar leven, fietst mee, weg van de duisternis, van de dood, ‘boom voor boom, struik voor struik, koe voor koe.’ Ze heeft geen plan, ziet wel wat er op haar pad komt. Elvis Peeters schrijft het en het gebeurt. Je voelt dat het mogelijk is. Sommige stukken reist ze per trein en uiteindelijk komt ze aan in Vimoutiers. De koeien loeien ‘blijf!’ Ook de buizerd roept het. Tegen de flank van een heuvel staat een huis te huur.

Nog steeds wordt ze af en toe bezocht door haar angsten, door de man met het wapen, maar in die overweldigende natuur lukt het haar steeds beter om los te laten. Ze laat een piano komen, waar ze zelf niet op kan spelen, maar alles is mogelijk. Ze koopt twee kippen en de man die ze bezorgt, helpt haar met het hok en de ren. Ze ontmoet Hélène, die bij haar piano komt spelen en met wie ze van gedachten kan wisselen. Ze denkt terug aan de tijd dat ze als studente meeliep in een aanvankelijke vreedzame demonstratie tijdens de beruchte G8 in Genua, en hoe ze totaal werd overrompeld door het gewelddadige optreden van de politie. Voor Hélène mag de wereld zich beperken tot de muziek, voor de ik tot de heuvels waar ze op uitkijkt.

Het huis bevindt zich vlakbij het geboortehuis van Charlotte Corday, de vrouw die de Jacobijnse revolutionair Jean-Paul Marat met een mes heeft vermoord in zijn bad. De ik-persoon leeft zich in deze vrouw van vierentwintig in en vraagt zich af hoe ze ertoe kwam een ander mens te doden. Ondanks de vlucht ervaar je de maatschappelijke betrokkenheid in haar gedachten. Juist de rust brengt haar inzicht. Door afzondering lukt het haar om verschillende kanten van een gebeurtenis te bekijken.

Ook als het daar in Normandië begint te stortregenen, roept het boek interessante vragen op over maatschappelijke betrokkenheid en over hoe ver je daarin zou moeten of mogen gaan, maar ook vragen over de vlucht van de ik-persoon en haar nieuwe leven. En daar, nog een eindje verder, had het verhaal moeten stoppen, het laatste hoofdstuk geschrapt. Daarin krijgt de lezer een moraal voorgeschoteld, die volstrekt overbodig is.

En dat is opmerkelijk. Ik heb nog maar één ander boek van Elvis Peeters gelezen en dat is Wij. Dat boek maakte op mij een onvergetelijke indruk, juist door de schokkende afwezigheid van een moraal. Ik had meer dan een week nodig om van het boek te bekomen en ik herinner mij dat ik deze ervaring in mijn havo 5 had gedeeld. Twee leerlingen letten maar half op en misten mijn waarschuwing bij het boek. Ontzet kwamen ze enkele weken later bij me met de vraag waarom ze in vredesnaam dat boek mochten lezen voor hun lijst: zo volstrekt immoreel! De vlucht roept een precies tegenovergestelde vraag op: waarom dit moraliserende slot?

Een lichte verwondering wachtte mij nog ná het slot, toen ik bij de binnenkant van de achterflap belandde: Elvis Peeters is niet één auteur, maar een echtpaar! Dat had ik moeten weten natuurlijk, maar het tekent mijn autonomistische kijk op literatuur: de auteurs kunnen mij gestolen worden. Toch kon ik niet nalaten te denken: dan had toch op z’n minst een van beiden moeten bedenken dat het slot geschrapt had moeten worden? Nog weer later ontdekte ik dat uitgeverij Weerwoord nog maar kort bestaat en dat deze kleine coöperatie correcte vergoedingen, duurzame productie, literaire en menselijke winst belangrijker vindt dan financieel gewin. Omdat auteurs en uitgever zo nauw met elkaar betrokken zijn, lijkt het een tussenvorm tussen onafhankelijke publicatie in eigen beheer en publicatie onder de paraplu van een uitgever en dat is in het literaire landschap dan toch maar mooi eigenzinnig en dapper! ‘Een inhoudelijk segment zoals literatuur heeft bestaansrecht buiten de dominante commerciële wetten,’ zegt uitgever Gert de Bie in een interview in Boekenkrant. En zo toont De vlucht in inhoud, vorm én publicatievorm maatschappelijke betrokkenheid.

Dietske Geerlings

Elvis Peeters – De vlucht . Uitgeverij Weerwoord, Heist-op-den-Berg. 184 blz. €22,99.

“Het benaderde zijn idee van hoe een vader met zijn zoontje samen is”

Sun, 09 Nov 2025 15:22:40 GMT

“Het benaderde zijn idee van hoe een vader met zijn zoontje samen is”

Bespreking van de relatie tussen vader en zoon in het werk van Arthur Japin door Lotte Koldewijn (leerling vwo 6 Eligant Lyceum)

Arthur Japin, een schrijver van meerdere succesvolle romans, heeft ook meerdere korte verhalen geschreven, waaronder: Magonia , Laatste vertrek en Benjamins balans (Arthur Japin - Singel Uitgeverijen, 2025). In deze verhalen weet Japin de relatie tussen vader en zoon op een bijzondere manier uit te werken. In Magonia gaat het over Arthur, de zoon van een zieke vader. Om hier niet aan te denken gaat Arthur naar de denkbeeldige wereld Magonia. Ook in Laatste vertrek heeft de zoon moeite met zijn vader. De vader zit in een kliniek, omdat hij agressief kan worden. Hierdoor kennen ze elkaar niet meer heel goed en is het ook lastig als ze bij elkaar mogen zijn. Ten slotte is in Benjamins balans de vader een slavenhandelaar en eigenaar van een circus. De zoon kan het echter met een slaaf wel goed vinden, maar vindt het ook lastig om normaal met deze slaaf om te gaan. In al deze verhalen komt een moeilijke relatie tussen vader en zoon goed naar voren.

Allereerst is er sprake van deze moeilijke relatie tussen vader en zoon op thematisch niveau. Zo is in Magonia te zien dat de zoon graag bij de vader wil zijn, maar ook weer niet. Het blijkt dat hij van zijn vader houdt, maar het gedrag van zijn vader uit de hand loopt. Dit vindt hij vooral lastig, omdat zijn vader ziek is en vroeger was dit nog niet het geval. Elke keer als hij met zijn vader is voelt hij meer schaamte:

Datzelfde jaar begonnen zijn aanvallen al uit de hand te lopen, ook op straat. En in mijn hoofd markeerde ik de plattegrond met rode punaises, zoals hij en ik die, al spelend, hadden gevonden in het pas verlaten gebouw van Old Scotland Yard aan Whitehall. Scenes of crime: 1. verlaten portiek van een kledingzaak in Bond Street, zondagmiddag: fysiek geweld; 2. hoek Marble Arch/Oxford Street: heftige ruzie, passanten grijpen in; 3. Harrod's 2e verdieping: woordenwisseling, blauwe plek. En zo verder. Als het moet kan ik nog vandaag een wandeling uitzetten langs de plaatsen van mijn schaamte. ( Magonia , p. 18-19)

Ook in Laatste vertrek is dezelfde thematiek te herkennen. Er is goed terug te zien, dat hij erg van zijn vader houdt, maar de situatie hem geen keuze geeft. Hij moet zijn vader wel loslaten: “Mijn vader raakte in paniek, en toen mijn moeder hem kalmeerde, begon hij te huilen. 'Stil maar,' zei ik, 'we laten je hier heus niet achter.' Maar aan het eind van de middag deed ik dat wel.” (Laatste vertrek, p. 349) Dit laat zien, dat de zoon liever een andere keus had willen maken. Tevens komt het verdriet van het kind goed naar voren.
Zelfs in de stijl van de verhalen voel je de lastige situaties tussen vader en zoon. Japin heeft de verhalen op een soms schrikwekkende manier geschreven. Japin draait niet om de moeilijke situaties heen. Hij schrijft alles op, zelfs als dit pijnlijk is. Dit heeft als effect dat je als lezer zelf ook het gevoel krijgt dat je in een moeilijke situatie zit. Zo heeft Benjamin in Benjamins balans zichzelf niet meer onder controle en krijg je als lezer deze angst ook mee: “Ik weet niet wat me mankeerde. Zo ben ik niet en zo wil ik ook niet worden, maar het is net of alles anders is met Amma in de buurt. Dringender. Of mijn leven ervan afhangt.” (Benjamins balans, p. 364) Naast deze beangstigende situatie, komt ook de pijn naar voren: “Ik pakte het ding aan, maar kon ondertussen aan niets anders denken dan het feit dat de rust die na mijn vaders opname in ons huis was teruggekeerd, nu plotseling weer voorbij zou zijn.” ( Laatste vertrek , p. 355) Door de manier waarop Japin dit schrijft, voelt het echt als een boodschap recht uit het hart. Als lezer krijg je zelf een brok in je keel, ondanks dat je deze situatie zelf nooit gevoeld hebt.
Ten slotte speelt ook het perspectief dat Japin gebruikt nog een rol. Door in alle verhalen een ‘ik-perspectief’ toe te passen, staat de zoon in elk verhaal centraal. Alle gedachtes van de zoon komen naar voren en als lezer beleef je het verhaal echt vanuit de ogen van de zoon. Je gelooft alles wat de zoon zegt, hoewel dit natuurlijk niet altijd echt hoeft te kloppen. Hierdoor mist de lezer misschien wel fouten die de zoon gemaakt heeft, terwijl de fouten van de vader erg duidelijk naar voren komen. Ook zorgt dit voor meer afstand tussen de lezer en de vader. Dit is erg representatief voor de moeilijke relatie tussen vader en zoon, omdat het soms kan voelen alsof de zoon zijn eigen vader niet meer kent. In het verhaal Laatste vertrek is dit goed te zien, de vader van de zoon is hier een onbekende man geworden:

Hij stormde mijn kamer binnen om het kasteel te installeren zoals hij het in zijn fantasie voor zich had gezien. Maar de losse delen stonden niet keurig opgesteld. Ze lagen niet eens slordig in een hoek. Uiteindelijk vond hij ze onder in een kast naast de Donald Ducks tussen de andere dingen die ik te kinderachtig vond om mee te spelen. Ik was een stuk groter geworden dan hij dacht, misschien juist door mijn wekelijkse reisjes naar hem in Wassenaar. ( Laatste vertrek , p. 355)

Vanuit het ‘ik-perspectief’ waarin Japin dit heeft geschreven, lijkt het net alsof ze elkaar helemaal niet kennen. Als dit echter in een ander perspectief geschreven zou zijn, zou het gevoel minder goed naar voren komen. Het zou voor de lezer erg duidelijk zijn dat dit daadwerkelijk om de vader gaat, terwijl de lezer het nu zelf ook vergeet. Doordat Japin voor het ‘ik-perspectief’ heeft gekozen maakt dit de situatie dus geloofwaardiger.

Kortom, in alle verhalen van Japin komt de complexe relatie tussen vader en zoon terug. Dit doet hij allereerst door de thematiek van alle verhalen hierom te laten draaien. Maar ook in de pijnlijke en schrikwekkende stijl van de verhalen komt de relatie terug. Als laatste, zorgt ook het gebruik van het ik-perspectief ervoor dat de lezer zich nog beter kan inleven in de situatie. Door dit alles te gebruiken weet Japin erin te slagen de moeilijke relaties goed over te brengen.

Bronnen:

Arthur Japin - Singel uitgeverijen. (2025, October 1). Singel Uitgeverijen. https://www.singeluitgeverijen.nl/de-arbeiderspers/auteur/arthur-japin/

Verhalen.Arthur Japin.pdf.(n.d.). https://f336cf44bb875dbb9561-9b57f222c18f0d08e40e1c25485d6d99.ssl.cf3.rackcdn.com/documents/bb84cb5142f44d519fd19b5d9fcfe059/d0/cc5e0270b34855a71dc865ad4f597d/verhalen-Arthur-Japin.pdf

Via 'De kier' naar de verborgen vrouwen

Sun, 09 Nov 2025 15:04:21 GMT

Via De kier naar de verborgen vrouwen

Bespreking van 'De kier' van Shantie Singh door Renske Dorreboom (leerling van vwo 6 van het Eligant Lyceum)

Zou jij de moed hebben om los te breken als je opgesloten zit door je schoonfamilie in een land waarvan je de taal niet spreekt? Het kostte Asha in De kier (2020) bloed, zweet en vooral heel veel tranen, maar uiteindelijk is het haar met behulp van een volhardende ambtenaar gelukt om los te breken uit haar sociaal isolement. Shantie Singh heeft er drie jaar over gedaan om De kier te schrijven [1] en dit is beloond: De kier is een prachtig boek en is uitgevoerd bij theatrale lezing in het kader van de Haagse vrouwendagen. [2]

Shantie Singh, een pseudoniem voor Shantie Jagmohansingh, [3] is geboren op 14 mei 1982 in Almelo en groeide vervolgens op in Alphen aan de Rijn. Haar ouders komen uit Suriname en haar overgrootouders zijn in India geboren. Ze studeerde Bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit en woont nog steeds in Rotterdam, [4] waar ze werkt als beleidsadviseur bij de gemeente Rotterdam om vrouwenrechten te verbeteren en seksueel en huiselijk geweld tegen te gaan. [5] Haar debuutroman Vervoering (2014) won in 2016 de Inktaap, een prijs die gekozen wordt door jongeren uit Nederland, Vlaanderen, Curaçao en Suriname. Daarop volgde De kier, die net als Vervoering gaat over de Surinaamse-Hindoestaanse cultuur en geschiedenis, die ook op Singh betrekking heeft. Haar recentste boek is de non fictie Na de komma (2024), die over de Hindoestaanse geschiedenis gaat en over het gebrek aan aandacht ervoor. Daarnaast is Shantie Singh lid van het schrijverscollectief Fixdit, waarbij vrouwelijke auteurs zorgen voor meer vrouwelijke inbreng in de Nederlandse literatuur. [6]

In De kier wordt Uma, een ambtenaar van de gemeente Rotterdam die een groep leidt die werkt aan het bereiken en helpen van vrouwen in een sociaal isolement, de zogeheten verborgen vrouwen, na de dood van een verborgen vrouw ervan beschuldigd dat ze niet genoeg heeft gedaan om deze vrouw te helpen. Ondertussen zorgt haar thuissituatie voor problemen en krijgt ze de opdracht om een project op te zetten waarbij sleutelpersonen de verborgen vrouwen opzoeken en begeleiden. Het boek geeft het leven van deze verborgen vrouwen weer. Op haar eigen site zegt Singh hierover:

“De Kier is vooral een roman die gaat over de kracht van vrouwen. De stille heldinnen. De verborgen vrouwen. De overlevers. Het gaat over de verborgen pijn in de grote stad, over de kracht áchter het verborgen leed.” [7]

Op welke manier benadrukt Shantie Singh deze beperkingen en kracht van de vrouwen in De kier ?

Allereerst gebruikt Singh het perspectief voor het accentueren van de kracht en verborgenheid van de vrouwen. Met een meervoudig perspectief creëert ze meer inzicht in de situatie waarin de personages verkeren. Doordat alle personages in een bepaalde mate vrij en beperkt zijn, krijgt de lezer een goed beeld in wat voor manier de vrouwen worden gelimiteerd. Dit is te illustreren met de twee personages Asha en Uma, waarbij Asha volledig is afgesloten van de buitenwereld en Uma wel vrij lijkt te zijn, maar toch nog sterk wordt begrensd door haar schoonfamilie. Deze verschillende perspectieven doen de lezer beseffen dat vrijheid relatief is en dat iemand die al gedeeltelijke onafhankelijkheid heeft verkregen, alsnog veel kracht nodig heeft om van volledige zelfstandigheid te kunnen genieten. Doordat vrijwel elk vrouwelijk personage in het boek op verschillende manier onder controle zijn of zijn geweest van hun schoonfamilie, onderstreept Shantie Singh dat de beperking van vrouwen op verschillende manieren kan plaats vinden.
De kracht van de vrouwen wordt weergegeven met behulp van hun kijk op de situatie van andere personages. Door vanuit het perspectief van de ene personage de toestand van een ander te zien, wordt de lezer zich ervan bewust hoe moeilijk van de positie van een personage is en de kracht die het deze vrouw kost om hieruit te geraken. Weer is dit bij Asha en Uma terug te zien: Asha kijkt bij de eerste ontmoetingen tussen hen erg tegen Uma op. Zij ziet de kracht die het Uma heeft gekost om diens vrijheid te bereiken, waardoor eveneens de lezer dit inziet.
Een ander bijzonder aspect van het perspectief is dat alleen het perspectief van Asha, dé verborgen vrouw in het boek, in de ik-persoon is geschreven. De rest is allemaal in personaal perspectief. Door deze verandering aan te brengen, wordt de eenzaamheid en afgeslotenheid van Asha benadrukt. Tegelijkertijd brengt het ik-perspectief ook meer in beeld hoeveel kracht haar het losbreken kost. Een goed voorbeeld hiervan is wanneer Asha voor het eerst in jaren buiten haar huis, die zij de Kamers noemt, is geweest om de tekening van een man die zij vaak voorbij ziet lopen en Aman noemt op te halen:

Maar dom of niet, Aman is nu zomaar mijn kamer binnengewandeld. Ik maak mezelf wijs dat Aman dit voor mij heeft gedaan. Dat alleen ik dit heb ontvangen. Ik verdrink bijna in dit sprookje. [8]

Door het sprookje, zoals ze het zelf noemt, besef je als lezer dat haar verbeelding een van de weinige dingen is die ze nog bezit. Dit benadrukt haar gebrek aan vrijheid. Toch is er ook kracht in het citaat te zien. Asha heeft door haar verbeelding weer een beetje contact met de buitenwereld, wat haar kracht geeft. Dat uit zich in de moed om buiten het huis te treden en de tekening mee te nemen.

Daarnaast verwerkt de schrijfster symboliek in de verhalen om de dapperheid van de personages en gebrek aan controle die vrouwen hebben te versterken. Dit doet ze met behulp van drie motieven. Om te beginnen, komen er meerdere malen in het verhaal CP-tekeningen langs. Deze schetsen worden door heel de stad verspreid door een anonieme tekenaar, die vrouwen weergeeft als superhelden. Dit is een vrij expliciete manier om de kracht achter vrouwen weer te geven. Vaak duiken de tekeningen op wanneer vrouwen veel moed tonen. Dit gebeurt ook bij Asha, waarbij ze een tekening ziet waarin ze zichzelf herkent:

Het is een tekening. Een huis zoals kleine kinderen dat tekenen, van voren gezien, met kleine bloemen in de voortuin. Om het huis lopen verschillende mensen. Vrouwen, mannen en kinderen. Maar dan komt het: het raam is voorzien van tralies. Achter de tralies staat een vrouw. Een traan rolt over haar wang. Ze kan niet naar buiten.
Die vrouw ben ik. [9]

Door de tekening erkent Asha dat zij opgesloten is en dat ze daar iets aan moet veranderen. Het is een kantelpunt in haar gedachtegang en daarbij verbeeldt de schets haar kracht.
Het tweede motief beeldt vooral de beperkingen die de vrouwen ondergaan uit. Het is dé kier waar het boek naar vernoemd is. Shantie Singh noemt op haar website dat ze in het boek de verborgen wereld door een kier laat zien en dat je samen met de verborgen vrouwen de buitenwereld door een kier ziet. [10] In het laatste geval is de kier heel letterlijk: Asha heeft een gleuf waarvan ze de tape kan weghalen en de straat kan zien. De kier naar de verborgenheid is moeilijker zichtbaar. Het zijn de glimpen die de ander personages opvangen van de situatie waarin Asha zich bevindt. Beide kieren benadrukken de beperkingen die Asha en andere verborgen vrouwen worden opgelegd doordat ze de lezer bewust laten worden hoe moeilijk een verborgen vrouw te zien en te bereiken is.
De stad Rotterdam, waarin het boek zich afspeelt, is het laatste motief waar de schrijfster gebruik van maakt. Singh woont zelf in Rotterdam en deze stad was haar muze voor De kier. [11] Meerdere personages in het boek beschrijven de verschillende kanten van de stad: de verborgen stad die bestaat uit veel verschillende culturen en de highlights, die vooral door mensen van buitenaf worden gezien. Hiermee geeft het decor van het boek ook de verschuiling weer die de vrouwen ondervinden. Een goed voorbeeld waarbij deze verschillende zijdes van de stad worden belicht, is wanneer Sid, het enige mannelijke hoofdpersonage in het boek, door de stad wandelt:

Er zijn altijd twee routes. Minimaal. De formele route om mensen rond te leiden. Dan wandel je door de stad alsof je die laat keuren door de kritische ogen van aanstaande schoonouders, de sociale index, de burgemeester of Amsterdammers.
Dan is er nog een route. Je eigen schets van de stad als een tatoeage op de straatstenen. Als een vingerafdruk, altijd te herleiden tot de eigenaar. Ook hij [Sid] heeft er een. [12]

In dit citaat wordt de onbelichte kant van de stad beschreven, waarmee de verborgenheid van deze zijde wordt weergegeven. Door met dit aspect aandacht te geven aan verborgenheid, wordt de beperking van de vrouwen nog eens benoemd en daarmee benadrukt.

Verder wordt de beperking van de vrouwen benadrukt door de timing in het boek. Het perspectief van de verborgen vrouw Asha wordt pas laat geïntroduceerd. Daarvoor is ze lang niet benoemd en was ze hiermee verborgen voor de lezer. Het moment waarop Asha’s perspectief wordt getoond, valt vrijwel samen met het moment waarop de andere personages haar en haar situatie ontdekken. Doordat de lezer gelijktijdig met de andere personages Asha in het vizier krijgt, beseft deze de echtheid van deze verborgenheid. Daarmee wordt de grootte van de opgelegde beperkingen benadrukt.

Als laatste toont het contrast tussen vrijheid en beperking de kracht van de vrouwen. Deze tegenstellingen kunnen op meerder manieren in het boek voorkomen. Binnen één personage kan de afwisseling tussen onafhankelijkheid en beperking zorgen voor een groter contrast. Omdat het personage de ene keer weer vrij is en de andere keer niet, wordt de lezer ervan bewust dat voor de vrijheid die de vrouw voor zichzelf bemachtigd veel kracht gevraagd wordt. Deze vorm van contrast is vooral terug te zien in het personage Uma. Een goede illustratie hiervan is wanneer er op Uma op werk wordt beschuldigd van belangenverstrengeling en dat hier door haar schoonfamilie heftig op wordt gereageerd:

‘Is dit wat je wilde vertellen?’ Nikh [Uma’s man] houdt een krant omhoog. ‘Wat is dit?’
‘Hoe heeft dit kunnen gebeuren?’ vraagt haar schoonmoeder. Daarna de vraag die het zwaarst weegt: ‘Wie weten dit allemaal?’
Er wordt een belronde gestart. Voorzichtig polsen hoe groot de schade is, wie ervan weten. [13]

In het bovenstaande citaat wordt Uma’s werk en haar onafhankelijkheid hierin hevig gecontroleerd door haar schoonfamilie. Dit benadrukt haar beperkingen, maar vooral de kracht die zij toont doordat ze ondanks de kritiek door blijft gaan met werken en zich blijft inzetten voor verborgen vrouwen.
Een andere manier waarin contrast te herkennen is, zijn de verschillende levens van personages. Doordat personages een heel ander leven leiden en deze vergeleken worden, wordt de kracht en beperking van de vrouwen benadrukt. Deze verschillen zijn vooral zichtbaar tussen ambtenaren en de verborgen vrouw in het boek. Ook wanneer Rosie, een sleutelpersoon in Uma’s project, praat met Asha, is deze tegenstelling te zien. Tijdens deze ontmoeting vertelt Rosie Asha over haar huwelijk waarin ze zichzelf verloor. Asha zelf zit op dat moment in een huwelijk waar ze niet meer uit komt. Doordat de lezer in dit fragment zowel het verhaal van de nu vrije Rosie ter ore krijgt en tegelijkertijd de situatie van Asha ermee vergelijkt, beseft degene hoeveel kracht bezit dat zij nu vrij is.
Verder gebruikt Singh ook ruimtes als contrast. Het gaat daarbij om de licht en donkerte van het gebied, maar ook over hoe de personages de ruimte ervaren. Op donkere onaangename plaatsen wordt het gevoel van beperking opgewekt, terwijl open en lichte ruimtes veelal met vrijheid en kracht wordt geassocieerd. Hierdoor kan de situatie van begrensdheid of zelfstandigheid worden versterkt door de plaats waar het zich afspeelt. Een goed voorbeeld van een tegenstelling in deze ruimtes zijn enerzijds de Kamers waarin Asha leeft, waarbij alle ramen zijn afgeplakt, en anderzijds het bankje in de tuin van het stadhuis waar Uma en Sid vaak op zitten en zich helemaal vrij voelen, zoals in het onderstaande citaat beschreven wordt:

Voorzichtig deelden ze hun angsten, wensen en gekkigheden. De tuin was hun exclusieve domein. Steeds vaker zaten ze er nog na sluiting van het stadhuis. [14]

De tuin wordt omschreven als een ruimte waar ze kracht uit halen om dingen te delen en echt vrij te zijn. Hiermee representeert en benadrukt de tuin hun kracht.

Al met al accentueert de schrijfster de kracht en beperking met behulp van verschillende methodes. Ze gebruikt het meervoudig perspectief om de kracht en vrouwen en de beperking te onderstrepen door de personages elkaars situatie te laten evalueren en daarmee eveneens contrast op te wekken. Ook helpen de meerdere perspectieven voor het continu laten terugkeren van symbolen die met hun betekenis de kracht en beperking van de vrouwen versterken. Verder wordt door het Asha perspectief in de ik-persoon te vertellen en deze pas later het verhaal te laten verschijnen de verborgenheid benadrukt. Als laatste gebruikt ze ruimtes en personages met gedeeltelijke vrijheid om contrast te veroorzaken, waarbij kracht en beperking centraal staan. Zo opent Shantie Singh voor ons de kier naar de verborgen wereld.

Bronnenlijst:

Singh, S. (2020). De Kier. De Geus.

(Singh, 2020)

(Singh, 2020, p. 106)

Over Shantie :: Shantie Singh. (z.d.). https://shantiesingh.com/over-shantie

(Over Shantie :: Shantie Singh, z.d.)

Shantie Singh - De Kier. (z.d.). https://shantiesingh.com/shantie-schrijft/de-kier

(Shantie Singh - de Kier, z.d.)

Triebel, S. (z.d.). Shantie Singh. Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/shantie-singh

(Triebel, z.d.)

Hindorama. (2022, 7 februari). Recensie boek Shantie Singh: De Kier – Kanta Adhin. https://www.hindorama.com/recensie-boek-shantie-singh-de-kier-kanta-adhin/

(Hindorama, 2022)

[1] (Shantie Singh - de Kier, z.d.)

[2] (Shantie Singh - de Kier, z.d.)

[3] (Hindorama, 2022)

[4] (Triebel, z.d.)

[5] (Over Shantie :: Shantie Singh, z.d.)

[6] (Triebel, z.d.)

[7] (Shantie Singh - de Kier, z.d.)

[8] (Singh, 2020, p. 202)

[9] (Singh, 2020, p. 202)

[10] (Shantie Singh - de Kier, z.d.)

[11] (Shantie Singh - de Kier, z.d.)

[12] (Singh, 2020, p. 124)

[13] (Singh, 2020, p. 44)

[14] (Singh, 2020, p. 110)

'Zwart kind 1 kauwt en slikt weg'

Sun, 09 Nov 2025 14:56:50 GMT

'Zwart kind 1 kauwt en slikt weg'

Bespreking van 'Froid en vitiligo' van Asha Karami

Wat verwacht het publiek van een toneelstuk van Asha Karami, de dichter van Godface ? Godface is op z’n minst ontregelend te noemen: woorden en regels lijken willekeurig aan elkaar gekoppeld, taalregisters worden door elkaar gebruikt. Probeer daar maar eens vat op te krijgen. Wie is Asha Karami? Welke identiteit heeft zij? Deze vragen roepen haar debuut op. Nu is haar tweede werk verschenen, Froid en Vitiligo , een toneelstuk. Dit stuk is het eerste deel van de serie ‘De kreeftafslag’ van uitgeverij Opwenteling. Op de achterflap staat dat in deze serie bekende dichters hun a-typische werk publiceren: ‘Experimenteel, non-conformistisch, verborgen schrijfsels uit de onderste la’. Nu is de vraag waarin dit toneelstuk dan zo a-typisch is: voor Karami zelf, of voor de literatuur in het algemeen?

Het stuk is net als Godface ontregelend. Het ‘froid’ uit de titel is koud en‘vitiligo’ is een huidziekte waarbij je steeds meer witte plekken krijgt. Het decor is donker en sober. De namen van de personages zijn bijzonder: zwart kind 1, zwart kind 2, blauw kind en witte vrouw. De omschrijving van de personages herinneren aan de titel. Is het blauwe kind blauw van de kou? Was de witte vrouw eerst zwart, maar zit zij nu onder de witte plekken? De kinderen drinken en eten uit bakjes water en voedsel op de grond, alsof zij dieren zijn. Als zij spreken, dan doen zij dat niet alleen met gesproken, maar ook met gebarentaal. Echter, dialogen ontsporen al snel in geruzie, of in een volstrekt langs elkaar heen praten. Al na de eerste paar bladzijden ben je bevangen door kilte, chaos en vervreemding. Na elke scène is er een ‘black-out’. Gaat het licht uit, of juist aan? Weten mensen niet meer wat ze moeten zeggen of gaan de zwarte kinderen ‘out’, weg?

Als je probeert vat te krijgen op de personages, glippen ze door je vingers. Is de witte vrouw de moeder? Het is alsof zij alleen maar hallucinerend en orakels stamelend op het podium staat. Het zijn de kinderen die haar niet in de steek willen laten, maar zijn het haar eigen kinderen? Soms gedragen ze zich als kinderen, bijvoorbeeld als ze verstoppertje spelen, maar op een ander moment kruipen ze onder het bed en zingen mee met de witte vrouw. De scènes met deze vier wisselen af met scènes waarin twee androgyne figuren op het toneel staan: Froid, met een blauwe huid en Vitiligo met een huid waarop gepigmenteerde en gedepigmenteerde delen te zien zijn. Hun aanwezigheid kenmerkt zich door vreemde sprongen, gekreun en mysterieuze uitingen over ‘de overkant van de huid’. Soms gaan de gesprekken heel alledaags over eten, terwijl een van beiden ondertussen in een emmer plast. Wat is eigenlijk het verband tussen deze twee androgyne figuren en de andere vier? Overlappen zij elkaar deels? Als je de twee zwarte kinderen zou wegdenken, dan zouden er immers een blauw kind en een witte vrouw overblijven.

En dan begin je je af te vragen waarom je dit alles eigenlijk aan het lezen bent en voor je ziet: wat wil dit alles zeggen? Je grijpt onwillekeurig terug op wat je al kent, zoals het absurdistische toneel van Beckett. In die zin is er niets nieuws onder de zon, denk je dan. Het zijn andere figuren misschien, maar ze staan daar net zo willekeurig als Estragon en Vladimir uit Waiting for Godot. Toch wil je weten hoe het afloopt, óf het überhaupt afloopt, dus je leest door, bizarre scène na bizarre scène, black-out, na black-out, tot je bij de epiloog belandt.

En daar in die epiloog voltrekt zich iets wat je in eerste instantie gek genoeg helemaal niet verbaast, omdat je al afgestompt bent door wat je in de werkelijkheid iedere dag om je heen in het wereldnieuws ziet gebeuren en dit is daar misschien hooguit een nieuwe variant op, hoe gruwelijk ook. Bovendien verbaast het je niet, omdat de volstrekte willekeur van alles wat daarvoor geschreven staat, tot ieder mogelijk einde zou kunnen leiden, dus ook tot deze epiloog. Maar dan komt de verbijstering, op het moment dat je beseft: dit is toneel! Dit zou gespeeld moeten worden voor publiek en dat is onmogelijk! En terwijl je vastloopt in die verbijstering, realiseer je je wat je zojuist hebt gedacht: op toneel kan dit helemaal niet. Maar waarom, in Godsnaam, dan wél in de werkelijkheid? Zijn we dan helemaal gek geworden?

Asha Karami – Froid en Vitiligo . Eerste publicatie van De kreeftafslag. Opwenteling, Eindhoven. 78 blz. €17,50.

‘Ik besef dat het allemaal vergeefs is, mijn haasten, mijn hopen, het wachten. Hij is weg’

Wed, 15 Oct 2025 18:10:41 GMT

‘Ik besef dat het allemaal vergeefs is, mijn haasten, mijn hopen, het wachten. Hij is weg’

Bespreking van complexe gevoelens in het werk van Van Dantzig door Charlie Gerritsen (leerling vwo 6 van het Eligant Lyceum)

Rudi van Dantzig is geboren op 4 augustus 1933 in Amsterdam. Hij staat bekend als danser, choreograaf en schrijver. Als kind woonde hij in Amsterdam met zijn vader, moeder en jongere broertje. Tijdens de hongerwinter kreeg hij de kans om naar een pleeggezin in Friesland te gaan aangezien daar meer te eten was, dit gebeurde dan ook. De hongerwinter en zijn periode in Friesland waren de inspiratie voor zijn debuut in 1986, een autobiografische roman genaamd Voor een verloren soldaat (Rudi van Dantzig: Biografie - de Verloren Soldaat, z.d.). Het boek neemt je mee in het leven van Jeroen die tijdens de bevrijding een soldaat genaamd Wolt ontmoet. Al snel krijgen ze een ingewikkelde relatie waarin Jeroen erachter komt dat hij homoseksuele gevoelens heeft. Van Dantzig laat goed zien hoe complex liefde kan zijn, maar wat maakt de liefde tussen Jeroen en Wolt zo complex?

Al vanaf het moment dat Jeroen in Friesland aankomt, wordt het duidelijk dat hij zich niet op zijn plek voelt. Als stadse jongen moet hij erg wennen aan hoe ze dingen doen op het platteland. Hij vindt weinig aansluiting met zijn pleeggezin en anderen in het dorp, dat terwijl zijn vriend Jan, die ook uit Amsterdam is gekomen, er totaal geen moeite mee schijnt te hebben. Dit zorgt ervoor dat Jeroen zich al snel eenzaam begint te voelen. Eenzaamheid kan ervoor zorgen dat men anders gaat kijken naar andere mensen. Het kan ervoor zorgen dat iemand gevoeliger wordt voor negatieve interacties en afwijzingen (Eenzaamheid | Oorzaken en Gevolgen, z.d.). Dit is te zien in hoe Jeroen zich langzaam steeds verder terugtrekt. Een ander gevolg van eenzaamheid is de behoefte naar liefde om het lege gevoel op te vullen. Dit zorgt ervoor dat eenzame mensen zich sneller hechten aan mensen die hen wel zien staan (Eenzaamheid | Oorzaken en Gevolgen, z.d.). Dit gebeurt als Jeroen Wolt ontmoet, een soldaat die het dorp waar Jeroen woont heeft bevrijd. De interactie met Wolt geeft Jeroen het gevoel dat hij speciaal is omdat hij specifiek werd gekozen door Wolt. Ondanks dat Jeroen het spannend vindt, voelt hij zich aangetrokken: ‘Zijn gezicht is als iets vertrouwds dat ik na een pijnlijk lange tijd vergeten was en nu terugzie, ik herken bijna met dankbaarheid de tand met het afgebroken hoekje en de scherpe groef die de mond onderstreept.’ (Blz. 116). Het feit dat Wolt Jeroen blijft opzoeken zorgt ervoor dat Jeroen steeds meer verlangt naar Wolt, maar omdat hij zich hiervoor erg eenzaam voelde is het niet duidelijk of hij Wolt echt leuk vindt of dat hij bij Wolt blijft omdat hij aandacht krijgt.

De Tweede Wereldoorlog was geen makkelijke periode voor homoseksuelen. Volgens Hitler vielen homoseksuelen niet onder het ideaalbeeld. In Duitsland werden homoseksuele daarom massaal vervolgd. Alhoewel dat in het bezette Nederland minder gebeurde, kwam er toch meer spanning te staan op deze groep (Geschiedenis van de Nederlandse Homo-emancipatie, 2020). Daarnaast waren mensen in Friesland vaak erg religieus ingesteld in deze tijd. Volgens hen was een homoseksuele relatie een zonde. Kortom, homoseksuele gevoelens werden in die tijd niet geaccepteerd. Dit zorgde bij Jeroen voor veel verwarring omdat hij duidelijk iets anders voelde dan de andere jongens: ‘Wat ik met Wolt had gedaan, was dat dan ook neuken? Dat kon toch alleen maar met meisjes, dat had toch niets met jongens te doen?’ (Blz. 194). Ondanks dat Jeroen het niet altijd goed begrijpt, begrijpt hij wel dat het een geheim moet blijven. Hun intieme momenten spelen zich vaak af op verlaten plekken of achter gesloten deuren: ‘”Ze zullen ons horen,” denk ik, “er zal iemand komen.” Hij duwt me naar binnen en sluit onmiddellijk de deur achter ons.’ (Blz. 166).

Naast alle omstandigheden kan niet vergeten worden dat Jeroen een jongen is die midden in de puberteit zit. Tijdens de puberteit verandert er een hoop. Dat komt er voor Jeroen ook nog allemaal bij. Pubers zijn vaak nog op zoek naar wie ze zijn. Hun lichaam verandert en ze hebben vaak wisselende gevoelens (Gedrag in de Puberteit – GroeiGids, z.d.). Dit komt al snel terug als Jeroen voor het eerst in aanraking komt met seksuele gevoelens. Zijn lichaam reageert hierop, wat hij niet goed begrijpt. De intieme momenten die hij met Wolt heeft, geven ook verschillende gevoelens. In het moment zelf bevriest hij vaak en wil hij eigenlijk dat het stopt: ‘Ik probeer overeind te komen, maar de soldaat gebruikt plotseling kracht, we zijn tegenstanders, hoekig en fel. “come on.”’ (Blz. 137) Terwijl hij naderhand juist weer verlangt naar Wolt: ‘Kan ik om mijn jas vragen? Ik wil aan de mouwen ruiken en de soldaat bij me hebben. Ik moet weer weten hoe hij rook…’ (Blz. 129).

Wat maakt de liefde tussen Jeroen en Wolt zo complex? Ten eerste de eenzaamheid van Jeroen. Omdat Jeroen zich niet thuis voelt in Friesland begint hij zich al snel eenzaam te voelen wat ervoor zorgt dat hij zich snel hecht aan Wolt. Daarom is het niet duidelijk of het echt liefde is of een schreeuw om aandacht. Ten tweede bestaat er het taboe rondom homoseksualiteit in deze periode. Homoseksualiteit werd in deze tijd niet geaccepteerd. Dit zorgde ervoor dat Jeroen en Wolt vaak geheimzinnig moesten doen en niet openlijk hun relatie konden uitzoeken. Ten derde bevindt Jeroen zich in de puberteit. Dit zorgt ervoor dat hij verandert en veel verschillende emoties ervaart. Daardoor lijkt het alsof Jeroen niet helemaal weet hoe hij zich voelt. Met deze aspecten laat Rudi de complexiteit van de relatie van Jeroen en Wolt, en daarmee dus ook zijn eigen gevoelens, goed naar voren gebracht.

Bronnen:

Rudi van Dantzig: Biografie - De verloren soldaat. (z.d.). Theaterencyclopedie. Geraadpleegd op 2 oktober 2025, van https://theaterencyclopedie.nl/wiki/Rudi_van_Dantzig:_Biografie_-_De_verloren_soldaat

Eenzaamheid | Oorzaken en gevolgen. (z.d.). Volksgezondheid en Zorg. https://www.vzinfo.nl/eenzaamheid/oorzaken-gevolg

Geschiedenis van de Nederlandse homo-emancipatie. (2020, 13 oktober). IsGeschiedenis. https://isgeschiedenis.nl/nieuws/geschiedenis-van-de-nederlandse-homo-emancipatie

Gedrag in de puberteit – GroeiGids. (z.d.). https://groeigids.nl/puber/gedrag-in-de-puberteit/6914

De verborgen kwetsuren achter de regels

Sun, 12 Oct 2025 13:23:29 GMT

De verborgen kwetsuren achter de regels

Bespreking van enkele korte verhalen van Anna Enquist door Renate Bussink (leerling vwo 6 van het Eligant Lyceum)

Anna Enquist is een schrijfster die het beste van zichzelf laat zien in haar dichtbundels, verhalen en romans. In 1945 is Anna Enquist onder de naam Christa Broer in Amsterdam geboren. Ze is opgegroeid in Delft en na het afronden van het gymnasium heeft ze klinische psychologie gestudeerd in Leiden. Hierna heeft ze alsnog haar voorkeursstudie gevolgd en afgerond, piano aan het conservatorium van Den Haag. Na het afronden van het conservatorium is ze schoolpsycholoog geworden en in de jaren tachtig heeft ze nog een opleiding tot psychoanalyticus gevolgd (DBNL, 1980). In deze periode van haar leven is ze begonnen met schrijven en in 1991 publiceert zij Soldatenliederen , haar eerste dichtbundel (Anna Enquist: Biografie | KB, de Nationale Bibliotheek, z.d.).
In 1999 wordt haar verhalenbundel De Kwetsuur uitgebracht, een bundel van verhalen die eerder los in het voetbaltijdschrift Hard Gras zijn gepubliceerd (Anna Enquist, z.d.). Daer een seigneur zijn handen wast, De Kwetsuur en Een Haven zijn drie van de verhalen uit deze bundel. In Daer een seigneur zijn handen wast schrijft Helena Lievaert een brief aan de heer Kallander, hoofdconservator van het Gouden Eeuw Kabinet, met daarin haar belevingen in Delft: haar optreden op het architectuurcongres en het zien van een onbekend schilderij van Vermeer wanneer ze de nacht doorbrengt bij een gast van het congres. De kwetsuur gaat over het genezingsproces van het been van Willem dat hij tijdens een voetbalwedstijd heeft gebroken. In Een haven praat Roemer te Velde met zijn therapeute over de traumatische ervaring die hij heeft meegemaakt: wat een rustige middag zeilen zou worden, eindigde in een ramp, als na een schipbreuk de opleider van Roemer, orthopedisch chirurg Dick Buikhuis, overlijdt aan een hartaanval. Op verschillende lagen is in deze drie verhalen van Anna Enquist een kwetsuur te zien.

Allereerst hebben de karakters in de verhalen op verschillende manieren een kwetsuur. In Daer een seigneur zijn handen was t is de hoofdpersoon, Helena Lievaert, vroeger buitengesloten en gekwetst. Ze stond er altijd alleen voor en werd nauwelijks toegelaten in haar omgeving. In het volgende citaat is dit goed te zien:

Op school stond ik alleen. De onderwijzer nam mijn werkstukjes met een zekere
achting ter hand; de leerlingen rammelden achter mijn rug met
hun muntgeld opdat ik ziet zou vergeten dat mijn vader, terwijl wij in de klas zaten,
zijn melkkar langs hun huizen duwde, […]. Ik wist niet hoe ik mij moest gedragen
dus ik gedroeg mij niet. Ik kwam er niet achter waar ik bij hoorde dus ik hoorde
nergens bij. De eerste zeventien jaar van mijn leven had ik maar één gedachte:
weg! (Enquist, 1999, p. 79)

Op een heel andere manier is er in De kwetsuur in de personages ook een kwetsuur te zien. Naast dat Willem echt gewond is door de breuk in zijn been, is zijn moeder door dit ongeluk ook gewond geraakt. Ze lijkt het maar niet los te kunnen laten dat haar zoon een ongeluk heeft gehad en komt er continu op terug. In het verhaal is ze in gesprek met een vriendin en die vertelt haar het volgende: ‘ “Je moet je eigen preoccupaties niet aan hem opdringen,” zegt mijn vriendin. “Vindt hij die stalen bouten eng of jij? Hij is achttien, hij moet zelf beslissen. Maar dan moet hij er wel over kunnen praten, met jou.”’ (Enquist, 1999, p. 134). Ook in het verhaal Een haven zijn er twee kwetsuren te zien. Het plotselinge overlijden van de chirurg Dick Buikhuis is natuurlijk sowieso een kwetsuur, maar dit overlijden heeft ook arts-assistent Roemer Te Velde aangetast. In het verhaal is hij namelijk in therapie om deze traumatische gebeurtenis te verwerken.
Daarnaast is ook in het gebruik van ruimte goed te zien dat er in de verhalen sprake is van kwetsuren. In het verhaal Daer een seigneur zijn handen wast is dit gedaan door gebruik te maken van de stad Delft. Dit is de plaats waar Helena is opgegroeid, maar dus ook waar ze gekwetst is. Door het gebruik van deze stad wordt er een soort onzekerheid en onveilig gevoel gesuggereerd waar ook Helena last van heeft:

Waar was ik bang voor? Dat de Delftenaren als een grijze muur om me heen zouden staan, dat mijn woorden op hun gladde koppen zouden afketsen, dat ze zich honend van mij af zouden keren, rinkelend met het zilver in hun broekzakken? Ik ben zo ongelukkig geweest in die stad, zo misplaatst, zo wanhopig. (Enquist, 1999, p. 20)

In De kwetsuur wordt er door gebruik te maken van de ruimte op een andere manier verwijst naar kwetsuren. Een deel van het verhaal speelt zich namelijk af in het ziekenhuis, dit geeft een heel duidelijk gevoel van kwetsuren:

In het smalle gangetje staat een rij stoelen waar mensen op zitten. Sommigen hebben een ingegipst been voor zich uitgestrekt, anderen torsen hun gepantserde elleboog op een draagspalk. Aan het eind van de gang zijn vier deuren waar van tijd tot tijd artsen uitkomen die de wachtende patiënten naar binnen noden. (Enquist, 1999, p. 126)

Door het gebruik van de ruimte van een therapeute wordt ook in Een haven het gevoel van kwetsuren versterkt. Daarnaast is ook het schip, waarop het ongeluk is gebeurd, een benauwende ruimte. De personages zitten vast op het schip en kunnen letterlijk geen kant op, maar ook in hun gedachten zijn ze de weg kwijt:

Het kompas had ik kapotgetrapt tijdens de reanimatie. We wisten niet waar we waren. Jelle had oorspronkelijk het plan terug te varen naar Lelystad, maar liet zich liever leiden door de wind. Westenwind was het geweest, en misschien nog. Je zag geen bal, we zwalkten maar wat. Ik was bang dat het donker zou worden. Niemand zei iets, dat maakte het nog enger. En dat ik eigenlijk geen van die mensen echt kende. Ik wist niet wat ze dachten, ik wist helemaal niets en daar kan ik slecht tegen. Wit. Overal wolken. Ik raakte steeds meer los van alles. (Enquist, 1999, p. 225)

Ook dit duidt op een kwetsuur: een kwetsuur die misschien niet fysiek, maar mentaal is.
Als laatste worden de kwetsuren goed zichtbaar gemaakt door het gebruik van de tijd. Terwijl Helena in Daer een seigneur zijn handen wast in het heden de brief aan meneer Kallander schrijft, komen de gebeurtenissen en herinneringen van vroeger steeds terug naar boven. Alles wat Helena in het verleden heeft meegemaakt is in de verleden tijd geschreven. Dit is natuurlijk logisch, aangezien het ook daadwerkelijk het verleden is, maar het geeft ook een gevoel van een scheiding tussen haar leven van nu en vroeger. Daarnaast geeft het ook het idee dat ze haar verleden niet goed heeft kunnen verwerken en haar herinneringen nog gevangen zitten in haar hoofd. In Een haven wordt er op een vergelijkbare manier gebruik gemaakt van de tijd. Het heden is de therapiesessie waarin Roemer zijn verhaal laat horen over wat er gebeurd is op de boot. De traumatische gebeurtenissen op de boot zijn dan juist weer in het verleden geschreven en worden onderbroken door zinnen uit de therapiesessie: ‘ “Ik pakte de verrekijker en probeerde ze in ’t vizier te krijgen, om iets te doen te hebben, om iets voor mijn ogen te houden.” Ze knikt. Ze gaat verzitten. “Ik zag een breedgeschouderde jongen die zijn arm om een graatmager blond meisje had geslagen.”’(Enquist, 1999, pp. 217-218). Naast dat het logisch om het verleden ook in de verleden tijd te schrijven, geeft dit ook het gevoel alsof zijn herinneringen vastzitten in zijn gedachten en hoofd. Bij zowel Helena als Roemer wordt het gevoel van een kwetsuur dus versterkt door het gebruik van de tijd.

Het is dus erg duidelijk dat er in alle drie de verhalen op verschillende lagen sprake is van een kwetsuur. Dit is te zien in het feit dat de karakters allemaal fysiek of mentaal gewond zijn. Ook wordt het duidelijk gemaakt door het gebruik van ruimtes die een kwetsuur oproepen. Daarnaast versterkt ook het gebruik van de verleden tijd bij de slechte herinneringen het gevoel van een kwetsuur. De kwetsuur is dus heel duidelijk in meerdere lagen te zien.

Bibliografie

Enquist, A. (1999). De Kwetsuur

DBNL. (1980). Anna Enquist, Kritisch lexicon van de moderne Nederlandstalige literatuur, Sander Bax, Hugo Brems, Tom van Deel, Ad Zuiderent - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/zuid004krit01_01/kll00172.php

Anna Enquist: biografie | KB, de nationale bibliotheek. (z.d.). KBPro Website. https://collecties.kb.nl/nederlandse-poezie/moderne-nederlandse-dichters/anna-enquist/anna-enquist-biografie

Anna Enquist. (z.d.). https://www.kunstbus.nl/literair/Anna+Enquist.html#:~:text=Soldatenliederen%20beleefde%20inmiddels%20al%20meer%20dan%20tien,%2D%20Verhalen%20en%20gedichten%20over%20de%20liefde .

‘ik was haar zó nabij dat ik na een halfjaar exact wist wat ze deed en liet, dacht en voelde.’

Sun, 12 Oct 2025 13:16:38 GMT

‘was ik was haar zó nabij dat ik na een halfjaar exact wist wat ze

deed en liet, dacht en voelde.’

Bespreking van drie korte verhalen uit Joost Zwagermans oeuvre door Sofie Spijk (leerling vwo 6 van het Eligant Lyceum)

Joost Zwagerman, geboren in 1963 te Alkmaar, heeft in zijn korte leven een respectabele positie weten op te bouwen als schrijver, dichter en columnist. Al vanaf een zeer jonge leeftijd heeft Zwagerman zich verdiept in de literaire wereld (InfoNu, z.d.). In 1986 debuteerde hij als romanschrijver met De houdgreep, wat in het 1987 gevolgd werd door zijn debuut als dichter met de bundel Langs de doofpot (KB, z.d.). Zwagermans oeuvre, dat onder meer vijfentwintig boeken en vijf dichtbundels omvat, wordt gekarakteriseerd door zijn veelzijdige betrokkenheid in de wereld van kunst en cultuur (De Slegte, z.d.). Winnie en de onschuld , Het jongensmeisje en Toen je het deed zijn drie korte verhalen uit zijn boek Het jongensmeisje . Winnie en de onschuld richt zich op het leven van de bijfiguur Winnie door de ogen van haar naamloze ex-vriend die haar in zijn gedachten achtervolgt. Het jongensmeisje gaat over een verliefd koppel, waarvan de vriend hun liefde analyseert. Haar ogen, volgens hem de ogen van een acht jarig jongetje, maken dat zij zijn jongensmeisje is. Toen je het deed is eveneens een verhaal over een relatie tussen twee jongeren. De jongen bezoekt met regelmaat zijn vriendin met wie hij graag lepeltjesgewijs in bed ligt. In alle drie de korte verhalen speelt obsessie, in relatie tot de liefde, op de voorgrond.

Allereerst valt obsessie terug te vinden in de manier waarop Zwagerman met emotie in zijn teksten heeft gespeeld. In het eerste verhaal vertelt het hoofdkarakter met een overdreven, haast poëtische, toon over zijn laatste relatie. Zijn jaloezie schijnt door in zijn hoog kritische houding tegenover Winnies ex-partner Robert. Als hij eenmaal volledig doorgedraaid is, wenst hij Winnie het sterven toe in de hoop zijn pijn te laten verzachten. Dit geeft de dubbelzijdige natuur van zijn liefde voor haar weer: enerzijds idyllisch, anderzijds voorwaardelijk. In het tweede verhaal ligt de focus op de persoon en de onzekerheden die met het bestaan gepaard gaan. De jongen en zijn vriendin zijn, vanuit zijn perspectief, qua innerlijke en uiterlijke schoonheid elkaars tegenpolen:

Er viel weinig aan jezelf te ontdekken wat je niét overbodig vond. Alles mocht weg. Je lichaam, om mee te beginnen. Je ziel, om het af te maken. Als je daar allemaal van af kon zien te raken, was het mogelijk om op zeker ogenblik haar perfecte afschaduwing te zijn, jij de fantasievriendin van je vriendin, de eeuwige onveranderlijke gedaante met wie zijn naar binnen gerichte gesprekken zou kunnen voeren. (Zwagerman, 1998, p.163)

Ofschoon hij geobsedeerd is door alles wat enigszins met zijn vriendin te maken heeft, hebben haar tanden een speciale plaats aangenomen in het verhaal. Het begint en eindigt met haar lach: een teken van blijdschap. In het laatste verhaal wordt geluk vastgelegd in schoonheid en stilte, maar ook in schaamte en angst. De verteller legt uit hoe gehecht jij geworden bent aan jouw vriendin en hoe jullie daardoor onscheidbaar zijn.

In de drie verhalen wordt er gebruik gemaakt van verschillende perspectieven. In het eerste verhaal is vanuit het perspectief van een van Winnies exen geschreven. Dit creëert een afstand van Winnie. De vertellende persoon bevindt zich niet in die situatie, eveneens als dat Winnie dat waarschijnlijk niet doet. Het zet de ervaringen van de ex-vriend centraal, terwijl zij te allen tijde het onderwerp blijft:

Mijn wanhoop, begeerte en verliefdheid verflauwden, de aarde van mijn liefde veranderde, ik ging van haar houden als van de zee – of zoals gezegd van de zon, die als een huisdier zo royaal van zich laat houden en die ik nooit iets kon aanrekenen, ook niet het bestaan van wolken.

Winnie en de zon. Zelfs op zomerse dagen als deze denkt zij niet of nauwelijks terug aan, bijvoorbeeld, de bijna autoloze middaguren in het dorp waarop wij... nou ja, ik heb erover verteld. (Zwagerman, 1998, p.14)

Dit citaat benadrukt dat alles rondom Winnies leven in dit verhaal betrekking heeft op hem. Hij vult haar gedachten voor zichzelf met aannames in. Hierdoor is er met zekerheid vast te stellen dat de hoofdpersoon een zeer onbetrouwbare bron is. Hiernaast spreken de overige twee verhalen, waarvan het overweldigende gedeelte in de tweede persoon geschreven staat, tot de verbeelding van de lezer die als het ware in een andere belevingswereld wordt geplaatst. In het tweede verhaal staan de twee personen los van elkaar, want het is alleen de liefde die hen verbindt. De jongen heeft zijn vriendin de wolken in geprezen, terwijl hij zichzelf de grond in heeft geduwd. De zelfkritische blik is in mate overgedragen naar het derde verhaal. Al vanaf het begin ziet hij zijn vriendin als zijn ‘doodmooie meisje’ en tegen het einde is hij haar ‘minieme nabeeld’ geworden (Zwagerman, 1998).

Zwagerman heeft de obsessieve liefde benadrukt door hoe de tijd in zijn verhalen verloopt. De alles overnemende obsessie in Winnie en de onschuld resulteert in een lange slinger aan gedachten, oftewel ‘gebeurtenissen’, die zich voor een onbepaalde tijd voortzet. De enige informatie die de lezer in dit opzicht bezit, is een verwijzing naar de fles wijn die aangeeft dat het verhaal na 1990 plaatsvindt. De hoofdpersoon leeft in dit verhaal gedeeltelijk in zijn verleden, dus zijn waarheid, en daarmee nog in zijn afgebroken relatie. Daarentegen leeft hij, naast de terugblikken, in het nu door zijn verleden door te trekken naar het heden en zelfs de toekomst. In Het jongensmeisje gaat het over een samenstelling aan gedachten. Het verhaal roept het gevoel van dagdromen, en tegelijkertijd piekeren, op. Dit zijn beide activiteiten waar mensen eindeloos in kunnen dwalen. In Toen je het deed wordt de vorm van een herinnering aangenomen, een uit de jaren 70 ten tijde van de oliecrisis. Het verhaal wordt in verbinding gebracht met de dood, en daarmee ook de tijd, via een dichtregel. De invloed daarvan luidt als volgt:

Terwijl iedereen alle tijd vermorste met ongelukkig zijn, was jij dood. [...] Iedereen fingeerde het volle leven maar worstelde zich in werkelijkheid in lijkvlucht door de tijd.’ [...] Zij was je schoonheidbrandende cremeermeisje met wie je bij haar thuis, op haar kamer, vaak een hele avond lang in bed kon liggen (nee: óp bed, óp de dekens). (Zwagerman, 1998, p.167)

De dood en de liefde worden in dit citaat beide uitgezet als iets wat tijdloos en rijk in tijd is.

Deze drie korte verhalen zijn bij elkaar een goed voorbeeld van obsessie in de liefde. In elke romantische relatie is er een zekere gradatie aan obsessie aanwezig, maar door de schommelingen van emoties wordt er aan de lezer gevraagd waar de limiet voor deze gedachten ligt. Omdat het eerste verhaal overkomt alsof het hoofdkarakter iemand achtervolgt, is dit het meest directe voorbeeld van de drie. Het jongensmeisje en Toen je het deed zijn milder en genuanceerder rondom obsessie. Het psychisch perspectief speelt een grote rol in alle drie de verhalen. Dit komt het duidelijkst naar voren in de laatste twee, doordat de lezer zich actief moet plaatsen in positie van de hoofdpersoon. Ook lijkt tijd veel sneller te verlopen in het bijzijn van een geliefde, zelfs al staat het alleen op papier.

Bronnen

· De Slegte. (z.d.). Joost Zwagerman. https://www.deslegte.com/auteurs/joost-zwagerman/#:~:text=Joost%20Zwagerman%20%281963%29%20schreef%2025%20boeken%2C%20waaronder%20de,%281991%29%20De%20buitenvrouw%20%281994%29%20en%20Zes%20sterren%20%282002%29.

· InfoNu. (z.d.). Joost Zwagerman biografie: Joost Zwagerman, biografie en zelfmoord. https://kunst-en-cultuur.infonu.nl/biografie/162462-joost-zwagerman-biografie-en-zelfmoord.html

· KB, nationale bibliotheek. (z.d.). Joost Zwagerman: biografie | KB, de nationale bibliotheek. KBPro Website. https://collecties.kb.nl/nederlandse-poezie/historische-dichters/joost-zwagerman-1963-2015/joost-zwagerman-biografie

· Zwagerman, J. (1998). Het jongensmeisje.

Totdat de sterkste zijn dodelijk wordt

Sun, 12 Oct 2025 13:07:31 GMT

Totdat de sterkste zijn dodelijk wordt

Hoe 'De mooiste dierenverhalen' van Anton Koolhaas ons een les leert (door Nils Hoebert, leerling vwo 6 van het Eligant Lyceum)

Anton Koolhaas, geboren in 1921, begon zijn carrière als redacteur bij verschillende kranten. Zo was hij redacteur buitenland bij de Nieuwe Rotterdamsche Courant en later werkte hij als film- en toneelcriticus voor De Groene Amsterdammer. Binnen zijn werk als redacteur begon hij met het schrijven van dierenverhalen. Dit bleef hij doen, maar hij publiceerde pas in 1956 zijn eerste verhalenbundel. Bij de korte verhalen van Koolhaas staan dieren in de hoofdrol. Deze dieren weerspiegelen verschillende complexe karakters. Ze hebben belangen en gevoelens, die worden weergegeven alsof de dieren een menselijk karakter hebben. Hun acties leiden onverhoopt – vaak onbewust – tot de dood. Ook mensen spelen een rol in de verhalen van Koolhaas, weliswaar vaak als boer of visser die dan de dood van het dier veroorzaakt (DBNL, 2003).

Dit geldt ook voor de korte verhalen 'Meneer Tip is de dikste mijnheer', 'Het grote stikken' en 'Gekke Witte' uit De mooiste dierenverhalen van Koolhaas. In dit artikel worden ze nader bekeken. Hoe geven deze korte verhalen van Koolhaas kritiek op de maatschappij?

In 'Meneer Tip is de dikste mijnheer' komen een aantal verschillende maatschappijkritische elementen terug. In dit verhaal speelt het varken Tip de hoofdrol. Hij leeft in een stal met veel andere varkens, die samen een aantal rituelen hebben. Het dikste varken van allemaal speelt hierin de hoofdrol. Er is niet alleen een rijmpje over hem dat telkens gezegd wordt, maar dat varken moet ook, als de andere varkens daar zin in hebben, heel hard met zijn achterste tegen de muren van het hok aan kletsen: ‘Dat gaf dan zo’n geweldig harde klets, dat iedereen zich een ongeluk lachte’ (Koolhaas, 1999, p. 25). Hoe de varkens met elkaar omgaan vormt een interessante balans tussen pesten en bewonderen, die in het verhaal beide kanten op gaat. Toch lijkt het over het algemeen zo dat de dikste een bepaalde status heeft. Het is in ieder geval duidelijk dat de afwijkende – het dikste varken – anders behandeld wordt dan de rest van de varkens. Om de zoveel tijd komt de boer langs om het dikste varken mee te nemen: ‘want op gezette tijden kwam de boer bij het hok, klopte de dikste goedkeurend op de flanken, krauwde hem wat in de stekelige nek en trok hem dan uit het gezelschap vandaan, de gang in van de stal’ (Koolhaas, 1999, p. 26). De varkens denken dat dit varken iets leuks gaat doen, dat hij iets verdiend heeft. Maar niets is minder waar: de boer neemt de dikste mee om naar de slacht te brengen. Hoewel het lijkt alsof de varkens denken dat dikste de meeste status heeft, is het tegenovergestelde waar: het dikste varken is het dichtste bij de dood.

Koolhaas lijkt hier verschillende dingen duidelijk te willen maken. Het ligt voor de hand dat hij kritiek toont op de manier waarop mensen ingrijpen in de levens van dieren: de boer beslist wanneer het leven van het varken klaar is. Daarnaast lijkt Koolhaas het menselijke gedrag dat afwijkenden anders behandeld worden af te keuren. In de stal moet het dikste varken immers rijmpjes aanhoren en met zijn billen tegen de muren kletsen, terwijl de anderen dat niet hoeven. Indirect zou Koolhaas ook het begrip status, zoals we dat in de maatschappij kennen en gebruiken, kunnen bekritiseren. Het feit dat het varken met de meeste (schijnbare) status als eerste doodgaat, zou zijn kritiek kunnen laten zien: status is zinloos, want je hebt geen macht over leven en dood.

Koolhaas’ kritiek op het menselijk ingrijpen in dierenlevens komt ook terug in 'Het grote stikken', waarin vis Wampoei centraal staat. Wampoei verlangt de hele tijd naar het gevoel om te stikken doordat hij een prooi in zijn bek krijgt. In het verhaal lukt het hem dit gevoel te vinden, maar toch voldoet het elke keer niet helemaal aan zijn behoeftes. Hij wil telkens meer: eerst een vis, daarna een kikker, later zelfs een eendje:

Hij overdacht, hoe hij zijn keel zou moeten uitzetten en zijn kaken sperren en verwijden en hoe hij, net als vroeger, het gevoel zou krijgen dat hij stikte. Niet het grote stikken, maar het stikken dat ineens ophield, omdat de prooi toch naar binnen gedwongen werd en hem zou vullen.

(Koolhaas, 1999, p. 89)

Het gevoel van stikken is nooit genoeg voor Wampoei, totdat hij het grote stikken ervaart: een visser hengelt hem uit de vijver, waarna Wampoei spartelend op het pad de dood tegemoet gaat.

De boodschap in dit verhaal lijkt op die uit het verhaal over Tip. Naast het feit dat hier het leven voor Wampoei ophoudt door menselijk ingrijpen – hij wordt uit de vijver gehengeld – is er opnieuw sprake van een zinloze status. Wampoei is de sterkste vis van de vijver, maar dit aanzien leidt tot niets: hij gaat plotseling dood. Daarbovenop lijkt Koolhaas in dit verhaal menselijke ontevredenheid te bekritiseren. Wampoei zoekt naar het gevoel van stikken, maar het lijkt nooit genoeg te zijn. Hij wil meer, groter, erger – totdat het klaar is: Wampoei ervaart het grote stikken.

Het anders behandelen van mensen die afwijken komt sterk terug in 'Gekke Witte'. In dit verhaal spelen muizen de hoofdrol. Het zijn allemaal grijze muizen, op één na: die is wit. Kruuk, een grijze muis, zag de witte voor het eerst. Hij is totaal in shock door wat hij ziet. De aanwezigheid van de witte muis heeft Kruuk ook beangstigd. Hij is zo geschrokken, dat hij gaat denken dat er overal muizen vandaan komen: ‘Kruuk keek naar de gekreukelde of opgerolde, of in de vorm van tentjes voorkomende witte stukken papier en het leek hem ineens, of het rondom vol zat met uitgangen, waaruit witte muizen tevoorschijn konden komen’ (Koolhaas, 1999, p. 97). De angst die geschetst wordt is zonder reële aanleiding, maar alleen doordat de witte muis afwijkt van het beeld van Kruuk van een ‘normale muis’: grijs.

Koolhaas lijkt hierin opnieuw het ‘hokjesdenken’ van mensen af te keuren. De situatie waarbij de grijze muis de witte muis ziet als iets vreemds, heeft iets weg van discriminatie zoals we dat in de mensenwereld kennen. Doordat Koolhaas dit zo absurdistisch in het verhaal verwerkt, laat hij zien wat hij daarvan vindt.

Kortom: Koolhaas geeft via zijn dierenverhalen kritiek op verschillende elementen uit de samenleving. Allereerst keurt hij in alledrie de verhalen het verstoten van mensen die anders zijn af. De karakters verschillen allemaal van de rest: ze zijn anders in grootte, gedrag en in kleur, waardoor ze anders worden behandeld. Daarnaast laat Koolhaas in zijn verhalen zien dat macht zinloos is. Het heeft immers geen invloed op leven en dood, dat komt vanzelf. Het meest direct komt in de verhalen terug dat Koolhaas een mening heeft over hoe de mens zichzelf boven dieren stelt. De dieren worden op een willekeurig moment uit het leven gerukt, doordat bijvoorbeeld de boer hierover beslist. De dierenverhalen leren ons een harde les: zo dienen de varkens, vissen en muizen als een spiegel voor de samenleving.

Bronvermelding

DBNL. (2003). Koolhaas, Anton, Schrijvers en dichters (dbnl biografieënproject I), G.J. van Bork - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/bork001schr01_01/bork001schr01_01_0617.php

Koolhaas, A. (1999). De mooiste dierenverhalen .

‘Dat je kunt leven terwijl er iets ontbreekt. Zoiets. Vreemd vind ik dat.’

Sun, 12 Oct 2025 13:01:00 GMT

‘Dat je kunt leven terwijl er iets ontbreekt. Zoiets. Vreemd vind ik

dat.’

Bespreking van enkele verhalen uit 'De kwetsuur' van Anna Enquist door Maire van der Kolk (leerling vwo 6 van het Eligant Lyceum)

Christa Broer is in 1945 geboren in Amsterdam. Haar pseudoniem is Anna Enquist. Ze heeft na het gymnasium afgerond te hebben de opleiding klinische psychologie in Leiden gevolgd en vervolgens piano en cello gestudeerd bij het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. In 1988 zijn haar eerste gedichten gepubliceerd in het tijdschrift Maatstaf. Enquist is psychoanalytica (DBNL, 1980). Psychoanalyse verwijst naar de invloed van het ‘onbewuste’, zoals onbewuste gedachtes, verlangens en gevoelens, op het gedrag van een mens (Janse, 2025). Enquist heeft een dochter, die in 2001 is overleden bij een verkeersongeluk (Wijnands-Hovingh, 2024).
'Daer een seigneur zijn handen wast' gaat over Helena Lievaert, een schrijfster uit Delft met een grote fascinatie voor de kunstschilder Johannes Vermeer. Wanneer Helena op een avond terugkeert naar Delft om haar gedichten voor te lezen bij een architectuurcongres ontmoet ze een man. Ze voelt zich veilig en gelukkig bij hem. Hij nodigt haar uit om bij hem thuis iets te drinken en Helena gaat mee. Later die nacht vertelt de man haar dat hij haar lang heeft gevolgd en heeft besloten dat zij zijn geheim mag weten. Hij neemt haar mee naar de zolder, waar een nooit eerder vertoond schilderij van Vermeer staat. Als Helena de volgende ochtend weer vertrekt, is het schilderij alles waar ze aan kan denken. Ze schrijft een brief over het schilderij naar kunsthistoricus Enno Kallander, maar is zelf vergeten waar het huis met het schilderij staat. Meneer Kallander probeert samen met haar het schilderij te zoeken, maar hier slagen ze niet in. In 'De kwetsuur' wordt vanuit het perspectief van de moeder beschreven hoe haar zoon, Willem, zijn been breekt bij zijn voetbalwedstrijd. Ze gaan hiervoor naar het ziekenhuis en worden bij elk van de daaropvolgende ziekenhuisbezoeken door een andere arts geholpen. Op een gegeven moment kiest Willem voor een bepaalde behandeling, die achteraf voor problemen zorgt. Het been heelt uiteindelijk wel. Gedurende de bezoeken aan het ziekenhuis en het helingsproces van het been van haar zoon heeft de moeder het lastig. Ze heeft het gevoel dat ze de controle verliest over wat er met haar zoon gebeurt verliest.
In het laatste verhaal, 'De haven', gaat een arts-assistent genaamd Roemer Te Velde met zijn opleider Dick, een van de artsen uit De kwetsuur, zeilen. Ze worden vergezeld door een vriend van de opleider, de kunsthistoricus uit Daer een seigneur zijn handen wast. Tijdens het zeilen overlijdt Dick. Roemer probeert hem te reanimeren, maar zijn pogingen zijn tevergeefs. Drie jongeren van een passerende zeilboot komen aan boord om hem te helpen. Roemer heeft het met een therapeut over zijn ervaring en hij geeft toe dat hij denkt dat er helemaal geen anderen aan boord waren. Hij denkt dat hij de drie passerende jongeren gehallucineerd heeft, omdat hij in dat moment hulp nodig had.
In de drie verhalen komt telkens het verlies van iets fundamenteels voor de hoofdpersoon aan bod. In het eerste verhaal is dat het schilderij van Vermeer. In het tweede verhaal is dit voor Willem zijn been en voor Willems moeder de controle over wat er met haar zoon gebeurt. In het laatste verhaal verliest Roemer zijn mentor. Volgens de psychiater Elisabeth Kübler-Ross is het proces van rouwen om iets wat verloren is in te delen in vijf fasen: ontkenning, boosheid, onderhandelen, depressie en acceptatie (Kübler-Ross et al., z.d.). Hoe zijn deze fasen terug te zien in 'Daer een seigneur zijn handen wast', 'De kwetsuur' en 'De haven'?

Bij ontkenning wil of kan de rouwende nog niet onder ogen zien dat hij iets dierbaars heeft verloren (Kübler-Ross et al., z.d.). Deze fase is in alle drie de verhalen terug te zien. In 'Daer een seigneur zijn handen wast' benadert Helena Lievaert als ze thuis is de organisatie van het architectuurcongres en de eigenares van een bibliotheek om te vragen of zij de man kennen. Vervolgens loopt ze met meneer Kalander alle gevels op de Oude Delft door in de hoop het huis te herkennen. Ze is er dus nog niet klaar voor om het schilderij op te geven. Willem is in 'De kwetsuur' steeds erg hoopvol dat zijn gips eraf mag. Hoewel dit niet meteen op ontkenning lijkt, is het dat wel degelijk. Hij kan zich er nog niet bij neerleggen dat zijn been is gebroken en dus niet zomaar geneest. ‘“Loopgips?” vraagt Willem hoopvol,’ (p.124) en ‘“Is het nu klaar?” vraagt Willem,’ (p.130) zijn hier voorbeelden van. Ook in 'De haven' komt de ontkenningsfase terug. Nadat Roemers opleider is gevallen probeert Roemer hem te reanimeren. Hij blijft dit doen, ook al weet hij zelf dat het niet meer zal helpen. Hij zit hier dus in de ontkenningsfase:

We gingen lang door, ik wilde niet ophouden. Ik kon niet ophouden. Ik controleerde geregeld de polsslag, maar die bleef weg. Er verstreek zeker wel een halfuur voordat we elkaar aankeken en toeknikten. Hij was dood. (p.220)

De volgende fase is boosheid. Mensen vragen zich af waarom dit hen moest overkomen. Ze vinden het oneerlijk en gaan hun woede afreageren, bijvoorbeeld op andere mensen. Mensen kunnen hun boosheid ook op zichzelf afreageren, door zichzelf de schuld te geven van de gebeurtenissen die hebben geleid tot het verlies. Beide vormen van boosheid komen terug in De haven. Roemer praat tegen zijn therapeut en denkt in zichzelf het volgende:

Alsof ik nog niet genoeg aan m’n hoofd had, ja. Alsof ze mij ongevraagd kalende kunsthistorici, cardiologische decompensaties en anorectische drenkelingen konden opdringen. Ik had recht op een paar dagen vrijheid en rust maar werd opgezadeld met onmogelijke taken en een gevoel van totale minderwaardigheid. Niets had ik goed gedaan. Ik had Enno gebruuskeerd, Dick laten sterven, de marifoon niet aan gekregen. Om aan land te komen was ik afhankelijk van een jongen in dodemanskleren, want zeilen kon ik ook niet. (p.225)

In het begin van het citaat is te zien dat Roemer boos is op anderen. Hij wilde helemaal niet dat een vriend van zijn mentor meeging, of dat zijn mentor hartfalen kreeg. Verderop in het citaat heeft hij het over een gevoel van minderwaardigheid en geeft hij zichzelf de schuld van Dicks dood. Dit is een duidelijk voorbeeld van het afreageren van de woede op zichzelf, wat resulteert in een schuldgevoel. Het schuldgevoel komt ook terug bij de moeder van Willem in De kwetsuur. Ze staat voor een lastige keuze met de operatie op Willems been. “Ik wil geen schuldgevoel als hij over tien jaar hinkt,” (p.134). Het schuldgevoel is in dit geval nog hypothetisch, ze denkt na over het gevoel dat ze in de toekomst zou kunnen hebben als ze een bepaalde keuze zou maken. Willems moeder reageert haar boosheid ook af nadat Willem zijn eerste gips krijgt. Ze is de parkeerkaart vergeten en begint te schreeuwen naar de uitrijpaal.

Elisabeth Kübler-Ross beschrijft de derde fase als onderhandelen. In deze fase vragen mensen zich af wat er gebeurd zou zijn als dingen anders waren verlopen:‘Wat als…’ is een terugkerende vraag. Mensen zijn bereid overeenkomsten te sluiten met zichzelf of een hogere macht, om op die manier met het verdriet van het verlies om te kunnen gaan.’ Pa-C, 2023). Helena Lievaert vraagt zich het volgende af: ‘Waarom kon ik me niet gewoon laten helpen, zoals ieder normaal mens? Waarom dacht ik dat iedereen mij lastig, leugenachtig en losbandig vond?’ (p.111). Dit is een voorbeeld van onderhandelen: als Helena zich gewoon zou laten helpen, zou ze het schilderij weer terugzien. Willems moeder onderhandelt ook: ‘Kun je niet beter naar het ziekenhuis gaan dan naar de bergen?’ (p.134) vraagt ze zich af. Het lijkt alsof ze bang is dat ze haar zoon aan het verliezen is en daarom erg geïnvesteerd is in het behouden van zijn been. Als hij naar het ziekenhuis zou gaan in plaats van op reis met zijn vrienden, zou hij de werking van zijn been niet kwijtraken.

De eerste drie fasen worden door de mens vooral gebruikt om zichzelf te beschermen tegen de emoties en pijn die komen kijken bij het verlies van iets dierbaars. Bij de vierde fase, depressie, komen deze emoties vrij. Een van de symptomen van depressie is het verliezen van interesse in wat iemand normaal leuk vindt (Kübler-Ross et al., z.d.). Dit is duidelijk te zien bij Helena Lievaert. Ze weet nadat ze een brief naar Kallander heeft geschreven niet goed wat ze moet doen: ‘Veel werk kwam er niet uit mijn handen. Ik las wat, ordende mijn papieren, zat verstrooid voor me uit te staren,’ (p.108). Helena is schrijfster en houdt normaal gesproken veel van schrijven en lezen, maar is nu zo onder de indruk van het schilderij en het verliezen daarvan dat ze zich niet meer kan focussen. In De kwetsuur is Willem erg ongelukkig nadat hij zijn been heeft gebroken:‘Pijn. Geen eetlust. Huiswerk. Televisie. Alles moeten vragen,’ (p.124). Een ander symptoom van depressie is het gevoel dat je waardeloos bent. Dit is te zien bij Roemer in De haven, als hij het volgende denkt: ‘Niets had ik goed gedaan. […] Om aan land te komen was ik afhankelijk van een jongen in dodemanskleren, want zeilen kon ik ook niet,’ (p.225). Hij zegt over zichzelf dat hij niets goed doet en niets kan. Hij voelt zich waardeloos.

De laatste fase van rouw als beschreven door Elisabeth Kübler-Ross is acceptatie. Hierbij accepteert de rouwende wat er is gebeurd. Er wordt meer gefocust op verdergaan met het leven en het leren leven met de realiteit van het verlies (Kübler-Ross et al., z.d.). In Daer een seigneur zijn handen wast is deze fase duidelijk beschreven aan het eind van het verhaal: ‘Sindsdien zie ik het schilderij. Het is van mij, ik kan het bezoeken wanneer ik wil,’ (p.118). Hoewel Helena het schilderij nooit meer terug zal zien, vindt ze dat nu niet erg meer. Het is voor haar genoeg om het schilderij één keer gezien te hebben en het in haar gedachten te kunnen bezoeken. In De kwetsuur legt Willems moeder zich uiteindelijk ook neer bij de keuzes van haar zoon. Hij wil naar de Pyreneeën met zijn voetbalteam in plaats van eerst nog naar het ziekenhuis te gaan. Hoewel zijn moeder het er niet echt mee eens is, gaat ze er niet tegenin. Acceptatie komt in De haven terug vlak nadat Dick is overleden. Roemers therapeut vraagt hem wat hij daarbij voelde, en hij antwoordt met het volgende:

Niet zoveel. Ik dacht vooral na over hoe het verder moest, hoe we aan land moesten komen, en waar, en wat er dan aan gebel en geregel zou volgen. Praktische dingen, daar dacht ik aan. (p.224)

Roemer is al vrij snel klaar om door te gaan met het leven zonder Dick. Dit komt overeen met de kenmerken van acceptatie. Roemer denkt aan de praktische dingen die nu zullen volgen. Hij accepteert de realiteit van het verlies van zijn mentor.

De vijf fasen van rouw volgens Elisabeth Kübler-Ross zijn ontkenning, boosheid, onderhandelen, depressie en acceptatie. Ontkenning komt terug in alle drie de verhalen. Helena Lievaert belt mensen op en loopt langs huizen om het schilderij terug te vinden, Willem blijft hopen op goede uitslagen terwijl zijn been is gebroken en Roemer blijft zijn mentor reanimeren, terwijl Roemer al weet dat hij is overleden. Boosheid is te zien bij Roemer, die boos is op anderen en op zichzelf vanwege de dood van Dick, en bij Willems moeder. Zij krijgt een schuldgevoel en reageert haar woede af op een uitrijpaal. Helena Lievaert en Willems moeder ervaren de onderhandelingsfase: Helena denkt dat als ze zich zou laten helpen, ze het schilderij weer terug zou zien. Willems moeder is van mening dat als Willem eerst naar het ziekenhuis zou gaan voordat hij op vakantie gaat, zijn been zou genezen. Depressie komt weer in alle drie de verhalen voor. Helena verliest interesse in wat ze normaal leuk vindt, Willem voelt zich ongelukkig na het breken van zijn been en Roemer vindt zichzelf waardeloos. Als laatste komt acceptatie voor bij Helena, Willems moeder en Roemer. Helena legt zich erbij neer dat ze het schilderij nooit meer zal zien, Willems moeder accepteert dat hij op vakantie wil en Roemer leeft verder met de realiteit dat zijn mentor is overleden: ‘Dat je kunt leven terwijl er iets ontbreekt. Zoiets. Vreemd vind ik dat,’ (p.214).

Bronvermelding

‘Daer een seigneur zijn handen wast’ uit: Anna Enquist, ‘De kwestuur’. Amsterdam, 1999

‘De kwetsuur’ uit: Anna Enquist, ‘De kwetsuur’. Amsterdam, 1999

‘Een haven’ uit: Anna Enquist, ‘De kwetsuur’. Amsterdam, 1999

Gratis woordenboek | Van Dale Uitgevers. (n.d.). Van Dale. https://www.vandale.nl/pages/gratis-woordenboek/kwetsuur

Janse, B. (2025, August 3). Psychoanalyse van Freud: uitleg en betekenis - Toolshero. Toolshero. https://www.toolshero.nl/psychologie/psychoanalyse/#:~:text=Psychoanalyse%20wordt%20gedefinieerd%20als%20een,verlangens%2C%20herinneringen%20en%20gevoelens%20hebben .

Kübler-Ross, E., Kessler, D., & NHPCO. (n.d.). Five stages of grief. In NHPCO. https://grief.com/images/pdf/5%20Stages%20of%20Grief.pdf

Pa-C, J. F. M. (2023, December 12). 5 stages of grief: Coping with the loss of a loved one. Harvard Health. https://www.health.harvard.edu/mind-and-mood/5-stages-of-grief-coping-with-the-loss-of-a-loved-one

Wijnands-Hovingh, M. (2024, October 11). Twee dode kinderen: Anna Enquist en haar zielsverwantschap met Bach [Noordenveld Plus. De Krant. https://www.dekrantnieuws.nl/cultuur/cultuur/82422/twee-dode-kinderen-anna-enquist-en-haar-zielsverwantschap-met

Wikipedia-bijdragers. (2025a, May 26). Elisabeth Kübler-Ross. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Elisabeth_K%C3%BCbler-Ross

Wikipedia-bijdragers. (2025b, August 27). Anna Enquist. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Anna_Enquist

Een oorspronkelijke geest met een vlijmscherpe pen

Sun, 12 Oct 2025 12:03:35 GMT

Een oorspronkelijke geest met een vlijmscherpe pen

Bespreking van 'De huilende libertijn' van Andreas Burnier

Op de middelbare school hadden wij Onze literatuur van Piet Calis. En ja, in het tweede deel (‘vanaf 1916’) – het was even zoeken - werd Andreas Burnier heus genoemd, in één bescheiden alinea, onder het kopje ‘Prozaschrijvers in Nederland na 1960’, tussen enkele andere al bijna vergeten schrijvers, terwijl het leven en het werk van schrijvers als Wolkers, Mulisch en Hermans over wel vier hele pagina’s waren uitgespreid. Toch was ik stiekem trots, want mijn oma had de twee kinderen van Catharina Irma Dessaur, zoals ze in het echt heette, een poos in huis gehad als pleegkinderen, zodat Dessaur zich op haar studie en werk kon richten. En deze auteur was dan toch maar mooi in deze literatuurgeschiedenis terechtgekomen. Waarom heb ik destijds niets van haar gelezen, en ook tijdens mijn studie niet? Haar naam kwam ik wel een paar keer tegen, maar altijd vluchtig. Pas toen ik zelf al jaren voor de klas stond, kocht ik Het jongensuur , het enige boek van haar dat in de boekhandel was te vinden, en ik was onder de indruk. Ik noemde het in de klas en de leerling uit havo 4 die het voor haar leeslijst las, vond dit uiteindelijk het mooiste boek dat ze op school gelezen had. Wat een feest dat er nu eindelijk een prachtige heruitgave is van haar De huilende libertijn , met ‘Garçon au gilet rouge’ van Paul Sézanne op de voorkant én met een mooi en eervol nawoord van Doeke Sijens.

Het boek getuigt van een bijzonder oorspronkelijke geest, van lef, humor, intellect, non-conformisme en een levendige stijl. Iedere zin kronkelt en danst van het plezier in taal. Vlijmscherp en nietsontziend is haar pen als het gaat over hoe de wereld wordt geregeerd door mannen. Sijens laat in het nawoord zien hoe de roman destijds werd ontvangen en dat is bijzonder interessant, omdat haar werk niet alleen als ‘semi-intellectueel’, ‘rancuneus’ ten opzichte van mannen en als een ‘mislukt moraliserend pamflet’ werd bestempeld door de hoge heren van de literaire kritiek, maar ook door feministen werd verworpen, omdat Burnier eerder mannen zou nadoen dan voor de vrouw opkomen. Burnier zag zichzelf ook niet als feminist. Tegenwoordig zou je haar ‘authentiek’ noemen, volkomen zichzelf, in haar tomeloze drang naar vrijheid, wars van iedere vorm van onderdrukking.

Het eerste deel van de roman is van een ontroerende schoonheid, surrealistisch haast, hoe zij de twee werelden schetst waarin de hoofdpersoon en filosofiestudent met ‘speaking name’ Jean Brookman, afwisselend vanuit de verte op een ladder haar geliefde Laïs begluurt en dan weer fysiek naast haar zit:

‘Zomin als iemand zijn dromen, visioenen of nachtmerries vertelt aan een zakendiner, zijn heimelijkste verlangens aan een toevallige echtgenoot, en daar in feite ook zelf niet aan denkt, zomin kon ik tijdens de gewone bezoekuren iets zeggen over mijn uren en gedachten op de ladder, en herinnerde ik mij die zelf dan nauwelijks.

Wat ik vanaf de ladder zag, was een andere achterkamer, een andere Laïs. Degene die haar aanschouwde, was een andere Jean. De wereld die ons dan scheidde, was niet deze wereld.’

Later krijgt de roman ook postmodernistische trekjes, door hoofdstukken met talloze bizarre opsommingen, allerlei brieven, waaronder een brief aan God (die vrouw is natuurlijk, en binnenkort haar dochter als verlosser naar de aarde zal sturen), een hilarische overmeestering door Jean op huisbediende Henk Papiertje, door middel van het kinderliedje van de wielewaal. Dit soort krankzinnige wendingen zie je later ook in het onvolprezen Rachels rokje van Charlotte Mutsaers. Daarnaast zijn er diverse verwijzingen naar de wetenschap en filosofie te vinden en lijkt Burnier ervan uit te gaan dat iedere lezer behalve de Engels, duitse (consequent met kleine letter gespeld, maar Dessaur heeft tijdens de oorlog vanwege haar joodse afkomst dan ook zestien verschillende onderduikadressen gehad) en Franse taal, ook de Spaanse beheerst. Waarom staat zij met dit boek niet naast een postmodernist als Kellendonk? Zoals zij voortdurend met humor de verhaalwerkelijkheid doorprikt en een genre als de schelmenroman ironiseert, doet zij niet voor hem onder.

Onverschrokken beschrijft Burnier hoe vrouwen met elkaar de liefde bedrijven en is daarmee nog veel meer taboedoorbrekend dan een Wolkers of Cremer. Waarom werd Wolkers met zijn Turks fruit in 1969 een icoon, terwijl Burnier, die een jaar later zoveel meer lef toonde door de homoseksuele liefde zo openlijk te beschrijven, in de marge van de literatuurgeschiedenis belandde?

Het is verbazingwekkend hoe zij de samenleving een spiegel voorhoudt. Waarom komt het als volstrekt absurdistisch voor als Jean uiteindelijk een academie opricht waarin jonge vrouwen ongestoord kunnen studeren en werken, terwijl mannen de benen uit hun gat lopen als ‘typisten, secretarissen, verplegers, reinigers, de laagste assistentenrangen’ om hen te kunnen ondersteunen? Jean gaat nog verder en regelt jongensbordelen, privévriendjes en werkjongens voor de jonge vrouwen, want juist als alle praktische zorg van hen was afgevallen en ook hun seksuele behoeften waren bevredigd, konden zij zich nog beter richten op hun werk en studie. Waarom word je hier boos van, of waarom moet je hier onbedaarlijk om lachen, terwijl het omgekeerde zo volstrekt normaal is (of in elk geval is geweest)?

Het is onbegrijpelijk dat men hier destijds niet de humor van inzag, de ware humor die schuilt in de tragiek. Het is volkomen terecht dat deze roman nu een heruitgave beleeft en onder de aandacht wordt gebracht, voorzien van literair-historische context door Sijens nawoord, want vrijdenkers als Burnier zijn ook in deze tijd nog zo hard nodig, zeker nu het vrije woord en de democratie steeds meer onder druk komen te staan.

Andreas Burnier – De huilende libertijn . Uitgeverij Kleine Uil, Amsterdam. 156 blz. €23,50.

‘haar opvreten en verzwelgen, mijn snufferd rood van haar bloed’

Sun, 12 Oct 2025 11:59:32 GMT

‘haar opvreten en verzwelgen, mijn snufferd rood van haar bloed’

Bespreking van 'Binnenrijm van bloed' van Antjie Krog

Bloed kruipt waar het niet gaan kan en daarom zie je in het romandebuut Binnenrijm van bloed van de gelauwerde Zuid-Afrikaanse dichter Antjie Krog overal de sporen van de dichter. Zij heeft haar ‘autobiografische roman’ verdeeld in acht boeken, maar ieder boek, dat uiteen dreigt te vallen in dagboekfragmenten, zorgrapportages, brieven, anekdotes en gedichten, wordt bijeengehouden door iets wat je eigenlijk niet beter kunt omschrijven dan ‘binnenrijm van bloed’. De verbindende kracht is niet alleen de bloedband met haar eigenzinnige moeder, maar ook het verlangen om af te stemmen, met elkaar te ‘rijmen’, terwijl aan alle kanten, zowel binnen als buiten, een wereld wordt afgebroken.

Antjie Krog keert terug naar haar geboorteplaats in de provincie Vrijstaat, omdat haar moeder ernstig ziek is. De aankomst, die zij op de eerste bladzijde van boek 1 beschrijft, is die van een dichter: ‘De horizon is een en al winterlucht, gras en geoogste maisakkers. Al mijn zintuigen zet ik in om de verblindende vlasblonde vlakten met hun graspluimen met het zachte, door de rijp gebleekte zaad op te snuiven, te strelen, te vangen.’ Juist dat openstellen van de zintuigen is zo karakteristiek voor poëzie, waarin het spel van klank en ritme gecombineerd wordt met een speelse invulling van de bladspiegel en alles erop gericht lijkt niet alleen het hoofd, maar vooral ook het hart te raken. De waarneming van de verschillende zintuigen loopt vaak dwars door elkaar heen en dat is precies wat in Binnenrijm van bloed steeds gebeurt.

Krog beschrijft tot in de details het haar zo dierbare landschap en de ontmoetingen met haar moeder en andere familieleden of bekenden en die beschrijvingen zijn zinnelijk. Je hoort, ruikt, ziet en voelt mee en daarin ervaar je als lezer een wervelende afwisseling. Dat komt ook door de verschillende tekstvormen die ze mengt: gedichten van diverse dichters, foto’s, tekeningen, dagboekfragmenten en uiterst gedetailleerde zorgrapportages door de verpleegkundige van haar moeder, waarin bloeddruk, slaap, maaltijden, ontlasting en medicatie en nog veel meer zijn vastgelegd. Ook in de brieven tussen moeder en dochter hebben beiden veel oog hebben voor het lichaam:

‘ouderdom begint bij het hoofd of bij de voeten, nou, de samenkomsten hier in het bejaardentehuis vormen daarvan het empirische bewijs. Bij de dames met hun tronie vol heilgenot en glasachtige, heldere ogen begint de achteruitgang in hun bovenkamer. Een zachte bries van zalige alledaagse niksigheid het ene oor in en het andere uit. Maar bij ons met de lellebellende keelkwabben begint het einde bij de voeten. Wij schuifelen op olifantspoten en met teennagels vol schimmelende korsten op Birckenstock-sloffen voort en je weet: als de oudjes die nu nog lopen te pronken met hun modieuze schoentjes hun stappers uittrekken, blijken hun tenen nog het meest weg te hebben van samengeklonterde macaroni.’

Moeder en dochter botsen nogal eens, misschien omdat ze juist heel veel op elkaar lijken. Beiden hebben een groot gevoel voor humor en zijn enigszins stijfkoppig. Soms zijn ze bikkelhard voor elkaar, maar meestal komt dat voort uit machteloosheid en een onvoorwaardelijke liefde voor elkaar. Die laatste is bijzonder krachtig, want het is de geschiedenis van Zuid-Afrika met Boerenoorlogen, apartheid, anti-apartheid en een constante dreiging die steeds opnieuw een wig drijft tussen moeder en dochter, maar dat ze in ideeën soms lijnrecht tegenover elkaar staan, maakt hun liefde alleen nog maar sterker. Op het moment dat vader en moeder niet meer voor de boerderij Elandspruit kunnen zorgen, willen zij koste wat het kost dat de grond in de familie blijft. Grondbezit is voor hen, boeren, bijna heilig. De kinderen voelen dat echter anders, want van wie is de grond nu eigenlijk echt? Deze strijd gaat diep en de kinderen winnen hem. Krogs vader sterft kort daarop en wordt op het land begraven, maar Krogs moeder zal toch naar een verzorgingshuis moeten.

Het racisme zit diepgeworteld in Krogs moeder. Ook daar is de wrijving tussen moeder en dochter voortdurend voelbaar, maar ze wordt zo liefdevol verzorgd door de zwarte Victoria, dat deze vrouw voor de moeder bijna belangrijker wordt dan haar eigen kinderen. Ook ontdekt Antjie in een van de verhalen van haar moeder dat zij prachtig schrijft over ‘een afhankelijke man die zich vervolgens mateloos aangetrokken voelt tot een sterke zwarte vrouw.’ Het is alsof zij onderzoekt waar haar verbeelding en schrijverstalent haar kan brengen: ‘Dat mijn moeder hoopte met haar creatieve omgang met taal en verbeelding de eeuwenoude stenen vestingen van haar eigen racisme te slechten, is aangrijpend genoeg – boom worden, wind worden, zwart worden.’ Deze ontdekking raakt Antjie zo diep, dat zij opnieuw haar toevlucht zoekt in ‘binnenrijm van bloed’:

‘Er welt een diepe behoefte in me op. Om dit hier vanavond, tussen deze fragmenten met haar pogingen, in haar eigen handschrift en met haar tikfouten, vanuit mijzelf uit te spreken. Met heel mijn wezen wil ik haar broze, uitgeputte lichaam met zijn scherpe, intelligente blik, die mij mijn leven lang heeft geleid, volledig kannibaliseren, haar opvreten en verzwelgen, mijn snufferd rood van haar bloed, opdat het verscheurende gemis van de waarachtige Ander nooit in mij teniet zal gaan.’

En zo overvalt Antjie Krog de lezer, bladzijde na bladzijde met haar onvervalste dichtkunst die het leven en de dood zo sterk op de voet volgt. Het boek zet je aan het denken over de complexiteit van geschiedenis, die diepgeworteld zit, over vooroordelen en het verzet daartegen. Ze slaat je openhartig om de oren met woede, wanhoop, machteloosheid, hartstocht en humor, maar daaronder woedt haar onvoorwaardelijke liefde, die ontroert, omdat je haar tussen de regels voelt rijmen van bloed.

Dietske Geerlings

Antjie Krog – Binnenrijm van bloed; Autobiografische roman . Vertaald door Robert Dorsman. Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam. 296 blz. €24,99.

'De schimmen die vastzitten in hun ketenen'

Wed, 01 Oct 2025 18:32:12 GMT

'De schimmen die vastzitten in hun ketenen'

Bespreking van 'De taal van het verborgene' van Cécile Coulon

‘Want zo worden mannen geboren, zo leven en sterven ze, door noodlottige verbonden te sluiten met de hemel: hun handen strelen en verscheuren, maken de huid zo zacht dat lansen en zwaarden er moeiteloos doorheen dringen. Niets jaagt hun angst aan behalve hun eigen dood, ze hebben kortere vingers dan grote apen, minder scherpe nagels dan kleine honden en toch wanen ze zich heer en meester over dieren en weilanden, nemen ze de rivieren, bomen en ruïnes van de oude wereld.’

De proloog en epiloog uit De taal van het verborgene van de Franse auteur Cécile Coulon klinken apodictisch, als kwamen ze uit de Bijbel. Grote lof hiervoor ook aan de vertaler, Nathalie Tabury. De lezer wordt ingesponnen in een mythologisch bouwsel, waarin eigen regels gelden en een andere taal wordt gesproken. Al vanaf de eerste regels lijkt het verhaal zich rechtstreeks tot het onderbewustzijn te richten, tot de plek waar angsten woeden, dromen en verlangens, de plek die je in het alledaagse bestaan in de ochtend op weg naar je werk van je afschudt, om er ’s nachts weer terug te keren. En net als in een droom kun je je wel verzetten tegen het verloop ervan, maar hij belaagt je van binnenuit.

Het verhaal gaat over de zoon (net als moeder het hele verhaal consequent cursief gedrukt) die een lange tocht maakt op weg naar het gehucht Onder-in-de-Put om een taak te volbrengen: ‘Om het verborgene te zien’. Zijn moeder is een wonderdokter die wordt geroepen op momenten dat ziekenhuizen en wetenschappers in het duister tasten, als laatste redmiddel. Zij is inmiddels oud geworden en kan niet meer zo ver lopen. Het gehucht ligt in de schaduw, ‘er loopt maar één weg doorheen en een klokkentoren geeft het aanzien.’ De zoon vraagt zich af of hij er levend uit zal komen.

Zowel de moeder als de zoon zijn mysterieuze figuren. Ze voelen meer dan anderen de geschiedenis die in ruimtes hangt en rond de mensen die ze tegenkomen. Zo wordt de zoon overmand door beelden van verkrachtingen en intens geweld als hij kennismaakt met de vader van het zieke kind, voor wie hij geroepen werd. Hij weet in een oogwenk wat de vader allemaal op zijn geweten heeft. Alle gevoelens en gebeurtenissen komen tegelijk bij hem binnen, waardoor hij uit zijn evenwicht raakt. Omdat het de eerste keer is dat hij er zonder zijn moeder op uitgaat, voelt hij zich onzeker en soms ook onbekwaam. Bij iedere beslissing vraagt hij zich af wat zijn moeder gedaan zou hebben.

Net zoals met mythologische verhalen, verhalen uit de Bijbel of sprookjes, kun je deze beschouwen als mooie verhalen waarin je je voor even in een andere tijd waant, maar je kunt ze ook als metaforen lezen die iets vertellen over je eigen leven. Zo openbaart zich de sterke verbondenheid tussen ouders en kinderen, die geschiedenis, karakters, gedrag en gaven met elkaar delen. Toch zie je tegelijkertijd hoe de zoon zich losmaakt van zijn moeder, zich realiseert dat hij weliswaar in haar voetsporen treedt, maar niettemin zijn eigen koers moet varen en daarin ook kan falen.

Trauma’s worden doorgegeven, van moeder op dochter, vader op zoon. Doordat je als lezer meevoelt met de zoon, word je aan het denken gezet over wat we in het dagelijkse leven allemaal over het hoofd zien als we met elkaar samenleven: ieder mens draagt een geschiedenis mee die we van elkaar meestal niet kennen, maar die ons wel heeft gevormd. Dat vraagt om behoedzaamheid in plaats van snelle oordelen. De voortdurende aarzeling van de zoon laat zien hoe hij met verschillende mensen rekening probeert te houden en hoe ingewikkeld dat is, zonder enige zekerheid of het goed gaat komen. Mensen worden boos op hem, vallen hem zelfs aan en hij probeert te allen tijde zijn rust te bewaren. Daarin is hij een Christusfiguur, versterkt door de aanhoudende cursivering van moeder en zoon.

De taal van het verborgene laat je voor even afdalen in een diepere wereld van emoties die we meestal voor elkaar verborgen houden. Waarom eigenlijk, vraag je je af, want het is of juist op dat diepere niveau veel meer mogelijkheden bestaan om verbinding met elkaar te voelen, omdat oppervlakkige tegenstellingen wegvallen als je focust op de essentie. Het is de vraag of de zoon en de moeder wel echt zulke mysterieuze figuren zijn en niet veeleer een deel van onszelf, dat we alleen maar open zouden hoeven stellen om elkaar wezenlijk te vinden:

‘Voor hem tellen alleen de taal van het verborgene, de schimmen die vastzitten in hun ketenen als een grote liefde in een gebroken hart’.

Dietske Geerlings

Cécile Coulon – De taal van het verborgene . Vertaald door Nathalie Tabury. Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk. 112 blz. €30,99.

Mordent

Mon, 15 Sep 2025 14:46:33 GMT

Mordent

Kort verhaal van Dietske Geerlings naar aanleiding van de tentoonstelling 'A Gift that keeps on Giving' van Andrius Arutiunian in Dat Bolwerck

Het zit tussen haar ribben als een venijnige steen. Daar houdt het zich koest, zolang ze blijft denken. De hele reis, weggaan en ergens aankomen, weggaan en ergens aankomen, weggaan en ergens aankomen, heeft ze zich afgevraagd waar zich exact het kantelpunt bevindt tussen weggaan en ergens aankomen, of het een plek is in het landschap of een moment in de tijd waarop weggaan overgaat in ergens aankomen.

Vluchten, denkt ze, vluchten is weggaan en ergens aankomen inéén. Vluchten is een vorm van blijven. Ze blijft vluchteling, of ze nu weggaat, of ergens aankomt. Zolang ze zich daarop concentreert, steeds opnieuw erin faalt om het moment te vangen, blijft de steen stilliggen in haar borst.

In de ochtend vermoedt ze dat haar aankomst in het centrum aan de rand van de stad, zich niet zal ombuigen in weggaan, maar in blijven. Voorlopig althans, omdat het centrum geen eindbestemming kan zijn. In de loop van de avond vertragen haar gedachten tot een stil water zich rimpelloos uitstrekt, in de diepte donker en koud.

Bij het wakker worden voelt ze de trilling als een treurige mars in haar binnenste. De steen tussen haar ribben is los komen te zitten en hoe ze ook probeert het trillen te stoppen, ze kan niet voorkomen dat de steen daadwerkelijk losraakt en in het stille water van haar gedachten valt. Ze voelt hoe zij zelf de rimpels aan de oppervlakte wordt, in steeds groter wordende kringen die ze niet glad kan strijken. De steen zal zinken, op de bodem belanden, denkt ze, het water zal tot rust komen, tot ze merkt dat dat niet gebeurt, maar dat de steen blijft vallen en het donkere water onophoudelijk in beweging brengt, eerst alleen diep vanbinnen, het hart dat zich aanpast aan de frequentie van de trilling, dan de nieren, de lever, de longen, de huid, de ogen. Ze ziet wat ze al die tijd weg heeft willen denken.

Yassim valt bloedend voor haar ogen neer, maar kijkt haar nog aan, zijn zusje. Yassim valt bloedend voor haar ogen neer, maar kijkt haar nog aan, zijn zusje. Yassim valt bloedend voor haar ogen neer, maar kijkt haar nog aan, zijn zusje.

Ze staat op en probeert met haar handen de trillende vingers weg te wuiven. Ze opent de deur naar de gang, ziet de anderen, weet niet wat ze moet zeggen, omdat de taal vastzit in haar mond en zelfs bij het trillen van haar tong niet vrijkomt. Ze rent het centrum uit, langs het hoge hek, naar buiten, de straat over, langs het weiland, de kleine rivier tussen het hoge gras, het water en

Ze opent haar mond, maar er komt geen geluid. Ze rent verder, over de brug, de straten door tot in het hart van de stad. Ze ziet mensen, maar ze spreekt de taal niet en overal waar ze kijkt valt Yassim bloedend voor haar ogen neer en kijkt haar nog aan, zijn zusje. Ze sluit haar ogen en gaat op de grond zitten, met haar rug tegen een oud gebouw op de markt. Mensen lopen langs, praten druk met elkaar, haasten zich naar hun bestemming, roepen, fluisteren, lopen langs, roepen, lopen langs, fluisteren. Lopen langs, fluisteren, roepen. De hele dag door.

Dan wordt het donker en stil op straat. Door de stof van haar hemd voelt ze de stenen in haar rug en ziet Yassim die bloedend voor haar ogen neervalt en haar nog aankijkt, zijn zusje. Een paar mensen lopen nog langs, werpen kort een blik op haar, lopen verder. Yassim valt, bloedt en kijkt haar aan, valt, bloedt, kijkt haar aan, valt, bloedt, kijkt haar aan. Zijn zusje, zijn zusje, zijn zusje. De trilling van het kleine lichaam raakt een snaar in de stenen.

Laag bij de grond klinkt het eerst als het brommen van een naderend voertuig, tot je beseft dat het blijft naderen, nooit aankomt. Het brommen klimt op tussen de voegen door, langs en naar binnen. Het gonzen breekt uit het stucwerk en neemt bezit van de donkere ruimtes in de buik van het gebouw, wentelt langs traptreden en koperen leidingen omhoog, vult de overloop en de gangen, kruipt in de kieren van de zolder, zwelt aan, baant zich een weg naar het belendende perceel, schudt aan de wanden, tot ook daar een aanhoudende mordent grip krijgt op de stenen, over de vloeren kruipt en via vloerkleden en meubels kamers vult.

Slapende lichamen in de stad nemen de trilling over, een vage onrust kruipt tussen hun ribben en stuwt naargeestige dromen in de cellen omhoog. Een zacht steunen gaat over in jammeren. Zwetende lichamen komen overeind in hun bedden. Mensen kijken elkaar half slapend aan, staan op en voelen het beven in de ruimtes en hun binnenste. Ze begrijpen niet waar ze deel van uitmaken en weten niet hoe ze aan het trillen kunnen ontkomen. Ze lopen onrustige rondjes in hun kamers, openen ramen, zien dat ook in andere huizen mensen voor de ramen staan en naar buiten kijken. Het gonzen stijgt boven hun hoofden uit en neemt bezit van de stad.

Terwijl de trilling zich een weg baant door de constructie van de brug over het water, door het water naar de overkant van de rivier en daar ondergronds naar volgende steden zoekt, gaat er binnen de stadsmuren een licht op bij Angelino. Angelino woont al bijna een eeuw onder de klokkentoren en herinnert zich het meisje op de markt in de ochtend, haar rug tegen Dat Bolwerck. Zij is het, denkt hij. Zij, zij, zij! Hij wil haar zien, hij wil haar spreken, hij wil naar haar luisteren, maar hij ligt nog in zijn bed en eruit komen is op zijn leeftijd een hele toer. Als hij een hele poos later toch beneden bij de poort staat, voelt hij dat zijn laatste uur is geslagen en hij begrijpt het.

Wat wil je als je bijna honderd bent?

Voor het eerst in zijn leven haast hij zich en voelt hoe bij iedere pas zijn ledematen een klein beetje uitrekken. Langer en langer wordt hij, zo lang dat zijn witte haar de hemel raakt en hij in één stap het marktplein kan oversteken. Uiterst geconcentreerd zet hij behoedzaam met zijn reusachtige schoen zijn laatste stap op de grond naast het kleine meisje neer, dat nog steeds met haar rug tegen de muur zit. Hij bukt zich om zijn hoofd op gelijke hoogte te krijgen als dat van haar, zodat hij haar ogen kan zien en hij haar kan horen spreken, haar kan horen ademhalen, trekt daarbij de hemel, die in zijn haren verstrikt is, een eindje naar beneden, zodat het licht net over haar kleine gezicht valt. Hij buigt zich diep, luistert en kijkt naar haar, het meisje, luistert en kijkt naar haar het meisje, luistert en kijkt naar haar, het meisje.

Haar ademhaling en stem brengen een trilling in zijn neusvleugels teweeg en klapwiekend bereikt die het brons van de klokken, het brons van de klokken ontlokt het luiden en spelen ervan. Vanaf de torens klinkt voor heel de stad en daarbuiten in een vreemd concert van zware grondtonen een verhaal dat we allemaal kunnen verstaan, een verhaal dat we allemaal, allemaal kunnen verstaan.

Yassim. Yassim staat naast mij. Hij heeft voor mij een kleine platte vogel uit steen gehouwen om de zwaartekracht uit te dagen. De vogel lijkt op een vis met vleugels, maar is de mooiste, platte vogel die ik ooit in mijn handen heb gehouden. Samen staan we bij het roerloze water en Yassim laat zien hoe hij de platte vogelvis over het water van mijn gedachten kan keilen, een, twee, wel drie keer. Ik kijk naar hoe hij zijn handen houdt, de vogelvis loslaat en hoe die kort het water raakt en opvliegt als een vogel, het water raakt en opvliegt als een vogel, het water raakt en opvliegt als een vogel, tot hij zo zwaar wordt, dat hij het water raakt en als een vis onder het oppervlak verdwijnt in de diepte. Hij kijkt mij aan, zijn zusje. Hij kijkt mij aan zijn zusje, zijn zusje. Ik ben zijn zusje.

‘een dunne draad waaraan je geregen juist op de plek waar die kan breken’

Tue, 09 Sep 2025 16:32:53 GMT

‘een dunne draad waaraan je geregen juist op de plek waar die kan breken’

Bespreking van 'Barcode van stilte' van Hester Knibbe

Stilte in poëzie zijn niet alleen de witregels, ook de spaties. Niet alleen de witregels en de spaties, maar ook het wit om de tekst heen. Nog verder gaat de stilte dan al dat wit. Lees Barcode van stilte van Hester Knibbe, dan begrijp je misschien wat ik bedoel. ‘Als zo de tijd van het wachten en nadenken aanbreekt’, schrijft ze bijvoorbeeld. Die tijd breekt aan als je begint te lezen in haar bundel en dan breidt de stilte zich uit over jezelf en ben je voor even gevrijwaard van geluid.

Onteigening

Rondom ons verkruimelde het gebruikelijke

en daar stonden we plots tot onze lippen in

een overvloed aan leegte, scherven

stad vielen van ons af de roezemoes

van velen. Het oor wist niet meer

wat het hoorde, het oog verdwaalde, keerde

terug naar onze voeten en verbazing

beving ons vanwege die kleine makkelijk

zwikkende. In die stomme vervreemding ving

een gonzen aan waarin we elkaars hand zochten.

Wat gebeurt er in een hoofd dat dit leest? Je raakt jezelf een beetje kwijt. Wat vanzelfsprekend en ‘eigen’ is, brokkelt af en daar sta je dan, terwijl je je afvraagt wat er nog over is waaraan je enig houvast kunt ontlenen. Maar als het oor niet meer weet wat het hoort en ook het oog verdwaalt, raak je alle grip van je zintuigen kwijt. Je gaat je verbazen over je eigen voeten. Alles lijkt vreemd. In de laatste strofe vind je jezelf weer terug in dat zoeken naar elkaars handen, want als jij de enige bent die de vervreemding voelt, kan de ander je er misschien uittrekken en je de context weer teruggeven die je kwijt was. Als ook de ander de vervreemding voelt, dan ben je in elk geval even samen. Ook dat biedt troost.

Knibbe bouwt ‘in de marge’ een wereld uit een kanttekening. Door de stiltes die zij tussen de regels schudt, kijk je met verbazing toe hoe letters wankele bouwsels vormen waarin je scherven van de wereld herkent. Je kunt geen recht pad volgen, je zwikt, zwenkt en struikelt tot je door de mooiste regels opgevangen wordt, zoals: ‘Dit is de schepping: een dunne draad waaraan je geregen / juist op de plek waar die kan breken.’

In de titel van de bundel huist al een schitterende tegenstelling tussen de oeroude, eenvoudige ‘stilte’ en een staaltje hogere techniek van deze tijd: de barcode. Het is alsof Knibbe de wereld tegen het licht van die oeroude stilte houdt en daarmee een geheim openbaart.

‘In steen’ is een ontroerende reflectie op de hiërogliefen:

Voor wie mij las was ik een welbekend

verhaal, bewaarde taal die als een rots

gebeiteld stond en staat. Toen ging ik

even ondergronds, werd een enigma voor

wie mij weer eeuwen later vond. Maar wat is

tijd voor wie niet sterven kan hooguit

een scherf verliest en wat is eigenlijk

verliezen dan? Mij krijgen ze niet klein

ja zelfs in stukken blijft nog mijn geheim

intact: ik ben de rots waarop men bouwt, althans

een splinter van. Maar zelfs een fractie

van waarop men leeft kan koninkrijken

om doen slaan, iemand de dood in drijven

ligt eraan wat de ontcijfering

te zeggen heeft. Ik draag de openbaring

van een rijk, een perspectief dat heeft bestaan

verdween. Wat slechts betekent dat wat heden

leeft erop berust: men kan niet terug, gedoemd

om stap voor stap de toekomst in te gaan

een dicht verleden in de rug. Ik ben een oud

en nieuw relaas, een naricht, tombola.

Zijn de hiërogliefen de barcode uit de oertijd? Het geheim van Knibbe is hoe zij zo ogenschijnlijk eenvoudig niet alleen het wonder van de tijd ontrafelt, de vergankelijkheid, maar ook de wankele gelaagdheid van onze samenleving. We bouwen voort, kunnen alleen de toekomst in, met geen mogelijkheid meer terug, maar toch zijn we voor altijd in dat verleden geworteld. In de eerste strofen lees je hoe een verhaal weliswaar in rots gebeiteld kan staan, maar daarna in een raadsel kan veranderen. Je gaat als vanzelf nadenken over wie na ons onze ‘barcodes’ gaan ontcijferen en wat zij dan zullen vinden.

Barcode van stilte is precies wat zij belooft: de stilte tussen de tekens, waarin het eeuwenoude geheim van ons wezen en onze wereld zich ontvouwt in een verwonderend: o!

Dietske Geerlings

Hester Knibbe – Barcode van stilte . Arbeiderspers, Amsterdam. 88 blz. €19,99.

Wit op wit

Sun, 07 Sep 2025 10:41:57 GMT

Wit op wit

Over het witte olifantje tegen de witte achtergrond van Faverey en meer

In een wit olifantje tegen een witte achtergrond lag mijn eerste kennismaking met de poëzie van Hans Faverey verscholen. Van zo’n eerste kennismaking ben je je niet altijd bewust. Je rolt erin en achteraf denk je: ja, dat was de eerste keer dat ik iets van Faverey las. Wat ik niet meer weet, is hoe het aan mij verschenen is, of ik het zelf had uitgekozen of dat Redbad Fokkema het mij in zijn college heeft aangereikt om het te analyseren. Sindsdien bezoekt het wonderlijke verschijnsel nog regelmatig mijn gedachten:

Door mij godweet hoe langdurig niet

weer zo een wit olifantje

te willen voorstellen,

tegen een witte achtergrond,

tot beiden zijn verdwenen:

zo verdwijn ik zelf niet.

Wat moet ik doen;

wat heb ik willen doen.

Ik was in slaap gevallen;

ik heb gefaald.

Gefaald: meer niet.

Het gedicht is onderdeel van de cyclus ‘Te vroeg’ uit Favereys bundel Lichtval . Over deze cyclus schreef ik uiteindelijk mijn doctoraalscriptie. Dat zoiets destijds mogelijk was, roept wellicht verwondering op. Tegenwoordig wordt bij masterscripties de maatschappelijke relevantie onderstreept. Zelfs toen al, toen ik mij wekenlang met of misschien wel ín Favereys cyclus had opgesloten, heb ik mij afgevraagd of het wel maatschappelijk verantwoord was om je op dit niveau van je opleiding zo te distantiëren van de buitenwereld en in taal te verdwijnen. Achteraf denk ik dat deze eenzame opsluiting in ‘Te vroeg’ mij ertoe heeft gebracht de rest van mijn leven in lokalen door te brengen met net iets te veel kinderen, ter compensatie. Het witte olifantje tegen de witte achtergrond, maar ook het wiel dat ‘stil valt’ en daarbij dus ofwel stil aan het vallen, aan het draaien is, ofwel stopt met dat draaien, hebben mij bij de essentie van het bestaan gebracht.

Mijn scriptie heeft geen maatschappelijke relevantie op zichzelf, denk ik, want ik heb mij altijd afgevraagd of zelfs Redbad Fokkema als begeleider deze wel gelezen heeft, of dat hij er destijds van uitging dat het wel weer zeer goed zou zijn na al mijn essays en er gewoon een negen onder heeft gezet, en of niet Remco Ekkers ongeveer dertig jaar na dato de eerste en enige lezer van mijn scriptie is geweest. Indirect heeft het proces van denken, onderzoeken en schrijven wél maatschappelijke relevantie gehad, want ik was daarna vastbesloten mij bezig te houden met de ander, nadat ik zo in mijzelf was afgedaald. Ekkers heeft mij na het lezen ervan uitgenodigd om over poëzie te gaan schrijven, eerst voor oote.oote.nl. Daarna kwamen Tzum en Poëziekrant op mijn pad. Zonder die uitnodiging zou ik niet op het idee zijn gekomen, vermoed ik. Of het schrijven over poëzie en literatuur in het algemeen maatschappelijke relevantie heeft, weet ik niet. De vraag houdt me veelvuldig bezig en brengt me regelmatig op het punt dat ik mij voorneem er voor altijd mee te stoppen. Ik vermoed dat ook hier de maatschappelijke relevantie weer indirect is, waardoor ik toch maar doorga. Literatuur heeft maatschappelijke relevantie. Daarover twijfel ik niet. Het schrijven erover is vooral bedoeld aandacht te vragen voor deze literatuur en het gesprek erover op gang te brengen. Vooruit dan maar.

Het gedicht over de voorstelling van een wit olifantje tegen een witte achtergrond roept talloze vragen op over het bestaan en over de taal. Ik heb het zelfs in verband gebracht met Die Welt als Wille und Vorstellung van Schopenhauer. Wie niet langer wil, vindt rust. De ik in Favereys gedicht heeft zich godweet hoe langdurig niet een wit olifantje tegen een witte achtergrond wíllen voorstellen, tot beide zijn verdwenen. Toch is hij er zelf nog. Hij is in slaap gevallen en heeft dus gefaald. Had hij zelf willen verdwijnen? Is het überhaupt mogelijk om in een witte achtergrond een wit olifantje te onderscheiden? Wat vraagt zoiets van de menselijke geest? Wat is falen? Als de ik niet is verdwenen, maar er nog ís, en als dat ‘zijn’ een vorm van falen is, is dan misschien het leven niets anders dan een voortdurende poging en mislukkingsproces ineen? De kracht van Favereys gedicht is dat je niet uitgedacht raakt. Hij heeft tekens en wit dusdanig gecombineerd dat je erover kunt blijven nadenken. Het gedicht doet zich niet eenmaal hetzelfde voor. Het verandert met iedere lezing. Het verontrust en brengt berusting.

Deze zomer las ik Wit op wit van de Turkse auteur Ayşegül Savaş, uitgegeven door Ivo Kievenaar. Hierin is de schilder Agnes bezeten door witte olieverf op wit doek. Terwijl de studente, vanuit wie je het verhaal leest, het leven van haar huisgenoot Agnes schampt, voel je als lezer dat het dunne schutsel tussen twee mensen uiterst kwetsbaar is. Door met elkaar te spreken, dringt juist het verzwegene aan je op, waardoor je het gevoel krijgt dat door contact te maken met elkaar in de taal, mensen nog verder van elkaar verwijderd raken. Een mysterie ontvouwt zich, tragisch en afgrondelijk diep. Agnes vertelt dat veel van haar werk te maken heeft met het bereiken van stilte, door wat aan ballast resteert, los te laten, net zolang tot ze een zuivere mentale staat verwerft:

‘Het ging erom dieper te duiken in het afzonderlijke moment, vervolgde ze. Binnen elke staat bevond zich een andere, nog verfijndere. Naarmate ze daar beter op afgestemd raakte vond ze meer om van binnen te onderzoeken. Eten ging trager, wandelen ook. Zelfs in de eenvoudigste handelingen gebeurde zo veel dat het een feest om te observeren was.’

Marina Abramović merkt over dit werk op dat het lezen ervan voor haar is ‘alsof je laag voor laag een opperhuid openvouwt; behoedzaam, mysterieus, diep.’ Zo is het maar net, maar wat je daar vervolgens vindt, is verontrustend. Het zet je aan het denken over je relatie met de ander, over wat onder de oppervlakte woedt, waar je geen vat op krijgt. Is wat Agnes zoekt, niet vergelijkbaar met het willen voorstellen van een wit olifantje tegen een witte achtergrond, een staat van rust en stilte verwerven, en is haar poging niet het balanceren langs de afgrond, het voortdurend falen, dat ‘leven’ heet? Het is namelijk juist Agnes die steeds de studente opzoekt, terwijl die haar juist probeert te ontwijken. Geen wonder, want niet iedereen zit te wachten op het openvouwen van die opperhuid en de aanblik van de afgrond eronder.

Van Schopenhauer is ook de paradox van de egel met betrekking tot menselijke relaties: toenadering zoeken om toch steeds gekwetst te worden. Ik herinner mij die worsteling tijdens mijn studie. Ik koos de afzondering om na te denken, te onderzoeken, maar voelde hoe ik steeds verder afdreef van de buitenwereld. Als ik terugkwam in de buitenwereld, was daar de vervreemding: er was niemand die zich in de buurt van mijn binnenwereld ophield. Het studentenleven vond plaats in overvolle cafés, werd gezegd, maar dat leek over een ander leven te gaan dan dat van mij, dacht ik. De laatste tijd denk ik steeds vaker dat dat niet het geval is, dat de eenzaamheid die je voelt tussen de anderen, ermee te maken heeft dat jij vanuit je eigen perspectief de enige bent, die van binnenuit naar de anderen kijkt, dat de anderen daardoor altijd iets gemeenschappelijks lijken te hebben waar jij nooit deel aan kunt hebben. Echter, voor al die anderen geldt hetzelfde. Zij zijn de enigen die hun eigen binnenwereld kunnen ervaren op het moment dat zij naar de ander kijken. Dat maakt ons steeds opnieuw tot unieke wezens, die tegelijkertijd iets gemeenschappelijks hebben: de eenzaamheid in onszelf, nooit zeker weten hoe we ons verhouden tot de ander, de zoektocht naar overeenstemming, naar innerlijke rust en het onophoudelijk falen daarin.

Lilian van den Einden maakt van vilt grote en kleine werelden van wit op wit in allerlei verschillende materialen. Deze zomer belandde ik bij toeval in mijn geboortestad Deventer in haar atelier, waar ze ter plekke zo’n wereld aan het maken was. Aan de muur hingen houten blokjes met kleine werelden van wit op wit. Misschien dat het even was of ik bij mijn oorsprong was beland, dat onbeschreven blad, dat wit dat ook zo ontroert in ‘Totaal witte kamer’ van Gerrit Kouwenaar: alles is nog mogelijk, ik ben nog niet uit mijn afwezigheid tevoorschijn gekomen als uniek verschijnsel, maar val nog samen. Toch, in het wit zie je structuren tevoorschijn komen van andere materialen: zijde op wol, of meerdere kleuren wit die zich toch van elkaar onderscheiden. ‘Dit is schepping:’, schrijft Hester Knibbe in Barcode van stilte , ‘een dunne draad waaraan je geregen / juist op de plek waar die kan breken.’ Natuurlijk was ook daar oog in oog met het vilt het witte olifantje in mijn gedachten, nooit hetzelfde witte olifantje, maar steeds opnieuw die voorstelling ervan, in een andere tijd, deze tijd, nu, in het moment waarop nog alles mogelijk is en ik nog steeds niet weet hoe ik mij tot de ander moet verhouden, kan verhouden, wil verhouden. Een blik is misschien genoeg, een hand, een woord, een lach, of een schaapachtig zwijgen, om het woeden dat eronder ligt, enigszins tot bedaren te brengen.

Essentiële oliën in een kunstig vat

Sun, 07 Sep 2025 10:14:32 GMT

Essentiële oliën in een kunstig vat

Bespreking van 'Wat niet vergaat' van Leonieke Baerwaldt

Wie tussen 6 en 21 september in Brabantse boekhandels een boek koopt van minimaal 15 euro krijgt het Brabants Boek Present van Leonieke Baerwaldt cadeau. En voor Wat niet vergaat wil je natuurlijk vanuit alle windstreken naar Brabant afreizen, want precies dát is het wonder van dit geschenk: je blijft erover denken, het laat je niet meer los.

Wie ook Hier komen wij vandaan en Dagen als vreemde symptomen van Baerwaldt heeft gelezen heeft al kennisgemaakt met haar dynamische en raadselachtige vorm van schrijven. Haar werk is fragmentarisch, luchtig en loodzwaar tegelijk, bijeengehouden door een fijn spel van verhaallijnen die slechts losjes met elkaar verbonden zijn. Je zou kunnen zeggen dat de ‘Richtlijnen voor het zetten van thee’ waarmee het boek begint, ook van toepassing zijn op het lezen ervan:

Overgiet de gedroogde bladeren met kokend water. Laat maximaal 7 minuten trekken op een theelichtje onder een theemuts. Schenk vervolgens door een zeef in uw thermoskan. Het beste drinkt u het slokje voor slokje, zodat u over de dag gezien ongeveer twee á drie koppen binnenkrijgt.

Bij sommige theeën, vooral van bloemen, is het beter om het water net onder het kookpunt te houden, anders gaan de essentiële oliën verloren.

Net onder het kookpunt houden is dan wellicht equivalent aan niet alles willen duiden, zodat je de kunst niet kapot knijpt en de essentie niet verloren gaat.

Een schrijver heeft de opdracht gekregen het Brabants Boek Present te schrijven. Ze denkt dat daarvoor de geschiedenis van haar streekgenoot Willem, een kruidendokter uit de jaren zestig, misschien geschikt is. De kruidendokter werd destijds op televisie ontmaskerd als kwakzalver en zwendelaar. De schrijver wilde met haar broer een script hierover schrijven, maar tussen de fragmenten uit het script door lees je in een soort briefvorm aan de broer dat de schrijver haar broer helaas verloren heeft: ‘Als ik aan vroeger denk, verbaas ik me erover dat je zomaar spoorloos uit ons leven kon verdwijnen.’

De fragmenten uit het script ‘Held of schurk (een film over de val van een imperium)’ bevatten uitspraken van de kruidendokter zelf, maar ook van zijn vrouw Hendrika en huishoudster Lenie in Brabantse streektaal: ‘Jullie zijn erin getrapt, za’k mar zegge. Da is misschien nie makkelijk toe te geven, moar ge zag het pas toen het te loat was. Jullie zijn nie de enige, hoor.’ Voor Brabanders zal dit vast extra genieten zijn. Tussen de uitspraken vind je ook talloze regieaanwijzingen: ‘Willem zit in zijn bureaustoel en leunt achterover, handen achter zijn hoofd, zelfingenomen. Hij wendt zich naar de camera alsof hij een geheim verklapt.’ De afwisseling in taalregisters maakt het boek levendig en dynamisch. Er worden steeds meer vragen opgeroepen, waardoor het boek ook op een puzzel lijkt.

De tragiek van het bedrog door de kruidendokter komt op verschillende manieren naar boven, waardoor het uiteindelijk overal binnendringt: in de recepten (‘Wat te doen bij kanker’), in de uitspraken van Willem zelf over zijn drijfveren, maar ook uit die van zijn directe omgeving en patiënten. Zijn waarheid hangt als los zand aan elkaar en de fragmentarische structuur van het boek sluit daar heel mooi bij aan.

Daarnaast is er de tragiek van het gezin waaruit de schrijver en haar broer komt. Omdat ze weer terug is in haar oude woonplaats, komt ze overal herinneringen tegen: ‘Ze kleven aan de straten, aan de snoepwinkel in het centrum waar we ons zakgeld opmaakten, het verweerde steigertje waar we die eerste sigaretten rookten.’ Je voelt hoe dromen en idealen van vroeger vervlogen zijn, zoals ook de wonderen van de kruidendokter illusies bleken.

Heerlijk zijn Baerwaldts verwijzingen naar de wis- en natuurkunde. In Dagen als vreemde symptomen was dat de band van Möbius, die ik naar aanleiding van haar boek, serieus uit papier ben gaan knippen, omdat ik wilde begrijpen hoe het in elkaar zat. Hier noemt Baerwaldt de kwantumverstrengeling als beeld voor haar band met haar broertje:

‘Wanneer twee objecten zodanig met elkaar verbonden zijn dat het ene niet meer volledig beschreven kan worden zonder het ander specifiek te benoemen, ook al zijn beide ruimtelijk gescheiden, heet dat kwantumverstrengeling.

Zo voelt afstand tussen ons, broertje, nog steeds als ‘wij’.

Superkrachten bestaan niet, stuur ik je.

Uiteraard krijg ik geen antwoord.’

Net als haar vorige boeken is ook dit boek rauw, humoristisch en experimenteel: ‘Deadlines zijn een rollator voor de slecht schrijvende.’ Wat is feit en wat is fictie, vraag je je als lezer af. De schrijver is een alter ego van Baerwaldt die immers met dit boek het Brabants Boek Present heeft geschreven. Hoe kan het dat je je aan personages gaat hechten die zo ogenschijnlijk losjes in taal zijn gevat en dat je in een mum van tijd in allerlei complexe levensvragen verstrengeld raakt? Het is Baerwaldts vakkundige, raadselachtige mengsel van stijl, thematiek en opbouw, waarnaar je steeds weer teruggrijpt, omdat het niet vergaat.

Dietske Geerlings

Leonieke Baerwaldt – Wat niet vergaat . Querido, Amsterdam. 96 blz. €19,99.

Dichter bij de politiek

Thu, 28 Aug 2025 11:48:59 GMT

Dichter bij de politiek

We kunnen dichter bij de politiek zijn als we lezen en schrijven, zelfs als we de verbeelding even loslaten, zelfs als we de verbeelding juist laten spreken, zelfs ook als we beide doen, onophoudelijk en afwisselend.

In het voorwoord van Arnon Grunberg bij Strepen aan de hemel en andere oorlogsverhalen (editie van 2021) van G.L. Durlacher staat een uitspraak van Durlacher over hoe hij wil schrijven over de oorlog: ‘Het moet zo nauwkeurig mogelijk zijn, er mogen geen fictionele elementen gebruikt worden.’ Ook zegt hij: ‘Als er nu te literair over de oorlog geschreven wordt, zullen de mensen straks een onzuiver beeld van de oorlog hebben. Een onwaar beeld.’

Deze uitspraak is bijzonder interessant, omdat het je aan het denken zet over wat waarheid is, zeker betrekking tot een oorlog. Je kunt bijna niet anders dan met Socrates constateren dat iedereen zijn eigen waarheid heeft en als er al een objectieve waarheid zou zijn, dan zal dat wellicht bij benadering de optelsom van al die individuele waarheden zijn. Durlacher maakt namelijk belangrijke keuzes in wat hij wel en wat hij niet beschrijft. De werkelijkheid beschrijven kan namelijk niet anders dan door heel veel elementen weg te laten. Ik ben nog steeds diep geraakt door Durlachers keuzes. Zo lees je hoezeer zijn familie gehecht was aan de Duitse cultuur, zoals aan de muziek van Wagner die veelvuldig uit hun radio klonk. Zijn vader en oom Jacob schoven hun zware fauteuils ervoor naar dat kleine kastje. Wat heeft deze informatie voor effect op de lezer, die weet dat ook Adolf Hitler een groot liefhebber was van deze componist? Durlacher beschrijft hoe zijn docent zijn wiskundeboek brengt naar het bureau waar Durlacher als kleine jongen met zijn familie wordt vastgehouden, vlak voor zijn deportatie. Hij kiest ervoor iemand te beschrijven die tegen de stroom in handelt. Ook in de verhalen die zich afspelen in het kamp zelf, kiest hij anekdotes over Duitsers die ervoor kozen joden voor zover mogelijk te helpen tegen alle regels in.

Nu kun je als lezer hier de simpele waarheid uit destilleren dat joodse mensen ook van Duitse cultuur kunnen houden en niet alle Duitsers ‘slecht’ waren. Die waarheid is op zichzelf al troostrijk. Toch blijft het daar niet bij. Door deze subtiele keuzes van Durlacher doemt er op de achtergrond een nog veel grotere waarheid op, die alle journalistiek overstijgt, namelijk dat de mens onder alle omstandigheden mens blijft en keuzes maakt. Robert Antelme schrijft in De menselijke soort hoe hij aan het eind van de oorlog met enkele anderen uit het kamp vlucht, onder leiding van de Kapo, en daar voor het eerst sinds lange tijd weer koeien ziet. Hij komt dan tot het besef dat de SS’ers ervan droomden dat de gevangenen beesten zouden worden en zij die zouden kunnen doden, maar Antelme voelt op dat moment dat hij met geen mogelijkheid een beest zou kunnen worden als een koe. Je blijft hoe dan ook mens, ook als je wordt afgeslacht. Hij komt tot nog een besef: ‘er zijn geen menselijke soorten, er is één menselijke soort. Omdat wij mensen zijn zoals zij, zullen de SS’ers uiteindelijk machteloos staan tegenover ons. [...]. Dat alles wat die eenheid in de wereld maskeert, alles wat mensen in een situatie van uitbuiting en onderworpenheid plaatst en daarmee het bestaan zou impliceren van soortvariëteiten, onwaar en dwaas is, en dat wij daarvan hier het bewijs hebben, het meest onweerlegbare bewijs, aangezien het ergste slachtoffer niet anders kan dan vaststellen dat de macht van de beul, in zijn ergste vorm, geen andere kan zijn dan die van de mens: de macht om te moorden. Hij kan een mens doden, maar hij kan hem niet in iets anders veranderen.’

Dit besef dringt ook tot je door als je Strepen aan de hemel leest en bedenkt dat Hitler met Durlachers familie mensen heeft vermoord die zielsveel van dezelfde muziek hielden als hijzelf. Zielsverwanten dus. Zijn eigen soort. Waar ook ter wereld mensen elkaar uitmoorden: zij doden hun eigen broeders en zusters.

Je kunt, zoals Durlacher laat zien, de verbeelding dus zoveel mogelijk uit een literair werk bannen om een waarheid boven te krijgen, die universeel en tijdloos is, maar die waarheid staat of valt bij de keuzes die de schrijver maakt over wat hij wel of niet beschrijft.

Het omgekeerde is ook het geval. Er zijn dichters die juist de werkelijkheid dichter naderen door die verbeelding. Neem Babs Gons, met haar ‘ga terug naar je eigen land’ uit de bundel doe het toch maar . Een van mijn leerlingen met een Turkse achtergrond vertelde ooit bij zijn mondeling tentamen literatuur dat hij iedere week minstens zeven keer ‘Ga terug naar je eigen land’ naar zijn hoofd werd geslingerd: op de fiets, in winkels, of andere openbare ruimtes. Hij werd er niet meer warm of koud van, maar hij vroeg zich wel af wat het was, zijn eigen land, omdat hij hier in Nederland geboren was en hij meer oorspronkelijk Nederlandse vrienden had dan Turkse. Kort daarna kwam ik het gedicht van Babs Gons tegen en sindsdien open ik daar ieder schooljaar mee. In dit gedicht brengt Gons meerdere waarheden aan het licht met betrekking tot ‘het eigen land’. Allereerst laat ze ervaren hoe de plek waar je vandaan komt, eigenlijk veel meer is dan alleen maar een topografische plek. Het zit in je hele lijf en ziel en daarmee ‘heb’ je niet zozeer een eigen land, maar je ‘bent’ het:

ga terug naar je eigen land

zet diep vanbinnen

voet op eigen bodem

leg je hand op je hoofdstad

haal diep adem

door je buitenwijken

waar straten

zijn vernoemd naar je ware helden

ga terug en

wees je eigen land

Deze ervaring van je ‘eigen land zijn’ komt veel dichter bij de werkelijkheid dan waar men doorgaans van uitgaat, namelijk dat iedereen een eigen land ‘heeft’. En als je bedenkt dat iedereen dus eigenlijk zijn eigen land ‘is’, dan is het ook helemaal niet meer zo erg om terug te gaan naar dat eigen land, want dat betekent dan niet veel meer dan dat je jezelf mag zijn. Gons beschrijft dat als volgt:

ik ga terug naar mijn eigen land

betreed mijn gronden

vol verhalen van voorouders

waar het verspilde bloed

diepgewortelde eiken voortbracht

die me rechtop houden tussen de

resten van plantages

overwoekerd door distels en doofpotten

Ze laat tegelijkertijd voelen hoe complex dit eigen land is: het is verstrengeld met voorouders en met de geschiedenis. Het is daarom niet zo vreemd dat ze na deze strofe overgaat op ‘wij’:

laten we teruggaan naar ons eigen land

de grond weer van ons allen maken

weer naar de zon laten groeien

wat is platgetrapt

laten we de lucht zuiveren

met kamfer, kokos, citrus

sandelhout en salie branden

luisteren naar de legendes

onder de sequoia, de baobab

de kankantrie

de stilte weer leren horen

tussen het geruis

de stemmen van onze voorgangers

ons verbinden met het land

de lucht

de rivieren

Met de vorige waarheid trekt Gons een nieuwe omhoog, want hoezeer we ook allemaal ons eigen land zijn als individu, we maken ook deel uit van een gemeenschap, van ‘wij’ en om daarin te kunnen leven, is het nodig om ons eigen land te verbinden met dat van de ander, er ‘ons land’ van te maken, maar wat is dan ‘van ons’? Je voelt hier dat dit veel verder reikt dan de landsgrenzen en het is ook belangrijk de vraag te stellen: waar liggen onze grenzen eigenlijk en hoe komt het dat die grenzen daar liggen? Juist in een wereld die iedere dag via beeldschermen binnenkomt, is het nogal naïef om angstvallig vast te houden aan landsgrenzen. Als mijn welvaart voorbij mijn landsgrenzen zorgt voor een overstroming elders in de wereld, of het sterven van mensen door vervuiling, dan kun je je afvragen of die landsgrens wel zo ‘feitelijk’ en ‘waar’ is, of daar niet veel meer sprake is van een denkbeeldige grens die we ooit hebben opgeworpen en wij door uitbuiting of vervuiling zelf die grens al zover hebben verlegd dat dat andere deel van de wereld net zo goed van ons is en wij ons daar medeverantwoordelijk voor moeten voelen.

Wat de dichter Babs Gons hier aan de orde stelt, beschrijft ook Stevo Akkerman in Trouw (26 augustus 2025) in zijn artikel ‘De liefde voor de eigen grond kan leiden tot haat voor de ander’. ‘Voorlopig zitten we vast aan de verkaveling van de wereld in landen en volken’, schrijft hij, maar:

‘Het is een van de grote paradoxen van onze tijd. Partijen die om het hardst beweren dat onze grond moet worden verdedigd tegen vreemdelingen, vegetarische fratsen en klimaatactivisme, bekommeren zich het minst om die grond zelf, of die niet verstikt wordt door ons eigen handelen. Reden te meer om na te denken over rechten voor de natuur, de aarde, het water, de levende wezens. Ze hebben niet alleen waarde voor ons, maar ook in zichzelf.’

Dichters, filosofen, journalisten, fotografen brengen ons met of zonder verbeelding dichter bij de waarheid en daarom zouden zij actief betrokken moeten zijn in de politiek, waar besluiten genomen worden. Het is geen magie of naïviteit waarmee Babs Gons dat kortzichtige imperatief ‘Ga terug naar je eigen land’ ombouwt tot uiteindelijk:

kom terug naar je eigen land

begroet jezelf bij de grens

verwelkom jezelf

op je eigen gronden

Ze laat namelijk zien en ervaren hoe noodzakelijk het is dat die beweging van de spreker af (‘ga’) een beweging wordt naar de spreker toe (‘kom’) – met behoud van dat eigen land! – omdat je alleen kunt samenleven als de ander dezelfde rechten en vrijheden heeft als jijzelf.

Lezen en schrijven vertragen, en misschien heeft juist die vertraging een positief effect op de lange termijn, omdat er dan meer aandacht komt voor verschillende perspectieven en er diepere, universele waarheden aan het licht komen die ons bij duurzamere oplossingen kunnen brengen, dan als we alleen even snel kiezers willen trekken met enkelvoudige leuzen die al niet eens standhouden in een zacht zomerbriesje, laat staan een flinke windvlaag, of nog erger, een orkaan of tsunami. Krachtig laat Gons voelen hoe alles staat of valt bij een gekozen perspectief. Wie de volgende strofe uitspreekt in het bijzijn van welke ander dan ook, kan haast niet anders dan zich ‘wij’ voelen en diep beseffen dat dit de waarheid is:

weet je eigen land

altijd vlak achter je ogen

opgevouwen net onder je borstkas

tussen duim en wijsvinger

wees nooit een vreemdeling

want dit alles is jouw eigen land

Spreken over genocide en de taal voor het onbekende; dichter in de politiek

Fri, 15 Aug 2025 13:41:53 GMT

Spreken over genocide en de taal voor het onbekende; dichter in de politiek

Dat taal op geen enkele manier de werkelijkheid kan vangen, voel je wellicht het sterkst als je iets heel gruwelijks ervaart, iets heel verdrietigs, of juist iets heel moois. Toch is dit tekort het gevolg van een wezenlijke eigenschap van de taal. Taal categoriseert, en die eigenschap is zowel zeer praktisch als gevaarlijk ondermijnend, zeker op plekken waar belangrijke beslissingen worden genomen, zoals in de politiek. Daarom pleit ik voor meer dichters in de politiek.

Voor mij was het W.F. Hermans die deze eigenschap van taal voor het eerst openbaarde, namelijk in zijn preambule bij de verhalenbundel Paranoia . Een woord dat verwijst naar iets in de werkelijkheid, zoals ‘paard’, suggereert dat alles wat onder dat woord ‘paard’ valt, aan elkaar gelijk is. In werkelijkheid, zo zegt Hermans, is een paard in de stal een ander paard dan een paard voor de wagen en zodra dat paard begint te bewegen, zou je het eigenlijk in een oneindig aantal woorden steeds opnieuw moeten beschrijven om de werkelijkheid geen tekort te doen. Dat is ondoenlijk, vooral als je bedenkt dat een ander die naar datzelfde paard kijkt vanuit een andere hoek, daar ook weer nieuwe taal voor nodig heeft. Om met elkaar over het paard te spreken, is het wel zo praktisch om enigszins te categoriseren. Als ik wil dat jij het paard eten geeft, dan heb ik niet zoveel taal nodig om jou tot die handeling aan te zetten.

Met leerlingen heb ik het vaak over deze eigenschap van de taal, waar het gaat om de beschrijving van heftige gevoelens. Mensen die de oorlog nog hebben meegemaakt, zeggen dat je het woord ‘honger’ niet moet gebruiken als je even een beetje ‘trek’ hebt. Het woord ‘oorlog’ uit de vorige regel is op dit moment al problematisch. Over welke oorlog heb ik het en maakt het uit over welke oorlog ik het heb? Was bijvoorbeeld de honger in de Tweede Wereldoorlog dezelfde als die op dit moment in Gaza? Ook de voorgaande zin is problematisch, want over wiens honger heb ik het in die Tweede Wereldoorlog en is het woord ‘honger’ toereikend voor alle individuele vormen van honger die op dit moment in Gaza worden ervaren, en waar heb ik het precies over als ik het over ‘Gaza’ heb? De dichter Lucebert heeft het in het gedicht ‘er is alles in de wereld’ over ‘de dolle hondenglimlach van de honger’. Hij voegt een complex beeld toe aan het eenvoudige woord ‘honger’, namelijk dat van een glimlachende dolle hond. Hondsdolheid is een gruwelijke ziekte waarbij je schuimbekkend op de grond ligt en daar ook een ander mee kunt besmetten. De glimlach roept een bijtend sarcasme op, want glimlach lijkt iets positiefs, maar is hier toch meer een gemene grijns. De dichter heeft voor woorden gekozen met allemaal ‘o’-klanken, die de associatie met een holte oproepen, een lege maag. De lezer voelt dat deze ‘dolle hondenglimlach van de honger’ een andere is dan die als je voor een keertje je ontbijt hebt overgeslagen. Deze honger voel je door het beeld schrijnen en uithollen.

Als ik zeg dat jij mijn grote liefde bent, wie zegt dan dat jij echt begrijpt wat ik daarmee bedoel? Is de ervaring van liefde zo universeel dat ik daar exact hetzelfde onder versta als jij? Is het nodig om elkaar hierin precies te begrijpen? Zou het kunnen zijn dat een wederzijds onbegrip hiervan iedere dag tot talloze relatiebreuken leidt? Schrijvers, dichters door de eeuwen heen werpen steeds een nieuw licht op de liefde door beelden te gebruiken, letters en klanken te kiezen die steeds weer het verschijnsel dat achter het woord ‘liefde’ schuilt, proberen te naderen.

Als het voor een samenleving nodig is om met elkaar afspraken te maken, dan grijpen we steeds naar de taal die tegelijkertijd ontoereikend is. We spreken af dat we elkaar niet mogen doden, om maar een basisprincipe te noemen. Wat doen we als iemand wél een ander doodt? We hebben regels – in taal – opgesteld, om het algemene begrip ‘moord’ te omschrijven. Bij iedere dood gaan we na wat voor dood dit precies is. Als het moord is, dan hebben we afgesproken maatregelen te treffen. Wat we eigenlijk doen, is het nieuwe verschijnsel dat zich aan ons voordoet, vergelijken met iets ouds, of met iets uit onze verbeelding en op basis daarvan conclusies trekken.

Hannah Arendt beschrijft in haar Het leven van de geest in het essay ‘Hoe politiek begrijpen’ welke verraderlijke kanten taal heeft in een samenleving. Zij begint haar essay met ‘Vele mensen zeggen dat men het totalitarisme niet kan bestrijden zonder het te begrijpen. Gelukkig is dit niet waar; was dat wel zo, dan zou ons geval hopeloos zijn.’ Volgens Arendt is begrijpen een bezigheid zonder einde en kan het geen definitieve resultaten opleveren: ‘Het is de specifiek menselijke wijze van in-leven-zijn; want elke persoon afzonderlijk heeft behoefte aan verzoening met een wereld waarin hij als vreemdeling geboren werd en waarin hij, als gevolg van zijn onmiskenbare uniekheid, altijd een vreemdeling blijft. Begrijpen begint met de geboorte en eindigt met de dood.’

Als er iets gruwelijks gebeurt dat even nergens mee te vergelijken is, wordt er soms een nieuw woord geboren. Zo is dat bij ‘totalitarisme’ gebeurd, maar ook bij ‘genocide’. Het woord probeert het verschijnsel erachter te vatten. Maar, zo zegt Arendt:

‘alhoewel de volksmond dus een nieuw gebeuren erkent door een nieuw woord te aanvaarden, gebruikt die onveranderlijk zulke begrippen als synoniemen voor andere gebeurtenissen, die oude en vertrouwde kwalen vertegenwoordigen – agressie en veroveringsdrift in het geval van het imperialisme, terreur en machtswellust in het geval van het totalitarisme. De keuze van een nieuw woord wijst erop dat iedereen weet dat er iets nieuws en beslissends heeft plaatsgevonden, terwijl het erop volgende gebruik, de gelijkschakeling van het nieuwe en specifieke fenomeen met iets dat vertrouwd en veeleer algemeen is, wijst op een onwil om toe te geven dat er hoe dan ook iets buitengewoons is voorgevallen. Het is alsof we met de eerste stap, het vinden van een nieuwe naam voor een nieuwe kracht die onze politieke lotsbestemming zal bepalen, ons oriënteren op nieuwe en specifieke omstandigheden, terwijl we met de tweede stap (en als het ware bij nader toezien) onze stoutmoedigheid betreuren en ons troosten met de gedachte dat ons niets ergers of minder vertrouwds zal overkomen dan algemene menselijke zondigheid.’

De term ‘genocide’ werd voor het eerst na de Tweede Wereldoorlog gebruikt voor het doelmatig uitroeien van een bepaalde bevolkingsgroep, zoals gebeurde tijdens de Holocaust of Shoa. Nu zijn we met elkaar aan het discussiëren of dit begrip ook gebruikt mag worden om aan te duiden wat er in Gaza gebeurt. Deze discussies lopen zo hoog op dat er zelfs hele groepen tegenover elkaar komen te staan. Die discussie is interessant en tegelijkertijd bijzonder complex. Vanuit de taalfilosofie zou je de vraag kunnen stellen of zo’n oud begrip dat ooit gebruikt is voor gruweldaden uit het verleden wel toereikend is voor deze nieuwe gruweldaden, omdat het gebruik ervan zou kunnen suggereren dat beide situaties aan elkaar gelijk zijn. Dat is natuurlijk nooit het geval. Iedere gebeurtenis in de geschiedenis is een nieuwe en door een vaste term te gebruiken, kun je het over specifieke eigenschappen van die gebeurtenis hebben, maar nooit over het totaal ervan, want dat is uniek. Om even terug te keren naar het paard: om het wezen achter het woord ‘paard’ daadwerkelijk te begrijpen, kunnen we niet volstaan met dat ene woord, maar om het eten te geven, kan dat wel.

Een eigenschap van dichters is dat zij steeds nieuwe woorden en woordcombinaties zoeken voor verschijnselen die we als universeel ervaren: verdriet, afschuw, liefde, rouw, medelijden, bezorgdheid, enz. Daarmee werpen zij steeds nieuwe zoeklichten op wat er onophoudelijk aan ons verschijnt als een voortdurende poging om wat zich aan ons voordoet te begrijpen. Dichters roepen op om nooit te stoppen met proberen te begrijpen, ook al weet waarschijnlijk iedere dichter dat we daarin nooit echt zullen slagen. Zij komen daarin echter wel tegemoet aan de ongrijpbaarheid en complexiteit van de werkelijkheid.

Heel praktisch lijkt deze poging tot begrijpen of onderzoeken niet in de politiek, want we moeten ook beslissingen kunnen nemen. Wat precies genocide is en hoe de genocide uit het verleden zich verhoudt tot die in onze tijd vraagt om een gesprek zonder einde. Daar is in de politiek niet altijd tijd voor, maar de politiek vraagt om een achterwacht van denkers, dichters, schrijvers, filosofen die politici bijstaan in het nemen van besluiten, maar die nooit zullen stoppen met denken en steeds opnieuw de verschijnselen die zich voordoen afwegen en van zoveel mogelijk kanten belichten. Dit onophoudelijk met elkaar praten en hardlop denken kan ertoe kan leiden dat beslissingen na verloop van tijd weer worden ingetrokken omdat er nieuwe inzichten zijn. Wie blijft nadenken, zal nooit in één zin kunnen vertellen waar de partij voor staat. Steeds opnieuw zullen abstracte begrippen als ‘duurzaamheid’, ‘zorg’, ‘onderwijs’, ‘veiligheid’, ‘vluchteling’, ‘asielzoeker’ opnieuw belicht moeten worden om de werkelijkheid erachter te begrijpen. Waar het om ideologieën gaat, kun je partijen wantrouwen die de werkelijkheid als simpel voorstellen. Die partijen gaan direct ten onder als zij beslissingen moeten nemen in een complexe wereld, omdat er te weinig nagedacht en afgestemd is. Woorden als ‘links’ of ‘rechts’, ‘conservatief’ of ‘vooruitstrevend’ hebben hun betekenis verloren en worden vooral gebruikt om te verbloemen hoe complex de wereld erachter is, om mensen in een hokje te stoppen en de mond te snoeren. Je zou haast denken dat je niet op zoek moet gaan naar partijen die gelijkgestemden in zich bergen, maar naar partijen waarin mensen met verschillende inzichten met elkaar in gesprek durven.

Echter, op het moment dat zich ergens acute drama’s voltrekken, is naast het denken – en ‘naast’ is iets heel anders dan ‘in plaats van’! – daadkracht nodig. Je hoeft een mens die sterft van de honger niet wezenlijk te begrijpen om hem te voeden, noch de omstandigheden waarin die mens stervende is te begrijpen om hulptroepen te verzamelen. Je hoeft zelfs geen partij te kiezen om een mens in nood te helpen.

Samenleven is in die zin tegelijkertijd het meest eenvoudige én meest complexe wat er bestaat en het is belangrijk om te beseffen dat de taal als communicatiemiddel hierin een belangrijke rol speelt, juist door die specifieke eigenschap van categoriseren. Het is een zegen dat we met een paar simpele woorden tot actie kunnen overgaan in geval van nood: bed, brood, bad. Om vat te krijgen op complexe verschijnselen is daarnaast echter een voortdurende beweging nodig van ons denken, het liefst van zoveel mogelijk verschillende mensen met zoveel mogelijk verschillende opvattingen, zodat we steeds dichter het begrijpen van elkaar naderen en zo onophoudelijk kunnen oefenen in verdraagzaamheid.

'De dag wordt een uitgestrekt heelal'

Fri, 15 Aug 2025 13:36:01 GMT

'De dag wordt een uitgestrekt heelal'

Bespreking van 'Een vorm van vasthouden van' van Shari van Goethem

Als je iedere dag via alle media geconfronteerd wordt met de dood van onschuldige kinderen, besef je des te meer hoe kwetsbaar én kostbaar een mensenleven is. Shari van Goethem heeft in Een vorm van vasthouden van een dagboek in poëzie bijgehouden van het eerste levensjaar van haar derde kind. Het liefst van alles wil de moeder het kind vasthouden. Toch ontglipt het haar al vanaf de geboorte. Misschien is nergens de verandering van een lichaam zo zichtbaar als in dat eerste levensjaar. Ieder moment doet ertoe, hoe onbeduidend het ook lijkt. Juist daarom kun je dit dagboek zien als een oefening in aandacht.

Het boek is fraai uitgegeven in een hardcover met prachtige illustraties van Jurgen Walschot. In veertien afdelingen glijd je door de tijd. Hoewel de titel suggereert dat er een vorm van vasthouden bestaat, wordt al snel duidelijk dat er heel veel vormen van vasthouden zijn, letterlijk en figuurlijk. Eerst is het kind in de buik van de moeder, wordt daar vastgehouden in het water. Zelfs als het kind geboren is, kan de moeder het kind nog in zich voelen. Het moederlijf voelt als een landschap vol herinneringen:

onder mijn huid waait een stevig kind

onstuimig wrijft ze zich tegen me aan

ze vertrouwt erop dat ik de dragende

aarde voor haar ben

ze doet de zee in me hoog golven

straks zal ze stormen, breken

de baren

we zullen niet begrijpen wat ons overkomt

dat een vrouw een schelp is die zich opent

donkere aarde die in één dag klare hemel wordt

weer stuift in mijn buik

de liefde heftig op

bijna is het tijd

Naast het gedicht prijkt een prachtige schelp waarin het kind als in een baarmoeder in alle rust ligt opgekruld. Op de volgende bladzijde gaat het lichaam van de moeder, waarop het pas geboren kindje ligt, geleidelijk over in een zeelandschap. Ook in taal lopen lijf en lichaam voortdurend in elkaar over: ‘mijn verenkleed is de glooiende tuin / waar jouw wilde natuur verzacht.’

De eerste dagen zijn voor moeder en kind intensief door alle nieuwe indrukken en gebroken nachten. Moeder en kind lopen ook in elkaar over: ‘in mijn dochter overnachten / de ochtend speelt / zich buiten af’. Op een afbeelding zie je een kind in een baarmoeder met op haar schoot een moeder met kind op schoot, alsof er een oneindig moederschap is, wat je ook in de keten van generaties kunt zien.

Prachtig beschrijft Van Goethem hoe de zintuigen van moeder en kind voortdurend geprikkeld worden. Het duurt even voor het kind kan zien. De dichter koppelt het aan de schepping: God steekt een mistige zon aan in de ogen van het kind. Dag en nacht, licht en donker vloeien in elkaar over, omdat het normale ritme meestal totaal op de kop staat: ‘de dag wordt een uitgestrekt heelal’ en tussen de uren is ‘de lome duisternis’.

Er is genoeg om bij stil te staan: moeder en kind tasten elkaars lichaam af, vertrouwd en vreemd tegelijk. Alles moet gezien, geroken, gehoord en gevoeld worden: ‘je wangen golven / je lippen spoelen aan / ik trek je lach bij me naar binnen.’ Na verloop van tijd gaat het kind voor het eerst lachen en de eerste klanken uitbrengen: ‘je onderlip / een wieg / voor klanken.’

Elk eerste levensjaar zal anders zijn, maar Van Goethem weet in haar dagboek een universele snaar te raken, die niet alleen voor moeders mooi is. We zijn immers allemaal kind geweest en misschien reiken onze herinneringen niet zo ver tot aan dat allereerste begin, we weten allemaal dat we die eerste stappen hebben gezet, al dan niet in de nabijheid van de moeder. Bovendien laat de bundel zien hoe je uren kunt dobberen in een ogenblik. Het dagboek is daarom niet alleen een mooi kraamcadeau, maar ook een uitnodiging om wat langer in een moment te blijven.

Dietske Geerlings

Shari van Goethem– Een vorm van vasthouden van . Vrijdag, Antwerpen. 112 blz. €21,99.

‘Ze lopen ook door jullie straten, het is een kwestie van hen willen zien.’

Wed, 30 Jul 2025 14:27:42 GMT

‘Ze lopen ook door jullie straten, het is een kwestie van hen willen zien.’

Bespreking van 'De gezichtslozen' van Alicja Gescinska

In verschillende steden over de hele wereld zijn op dit moment tentoonstellingen van World Press Photo 2025 te bezichtigen. De winnende foto van Samar Abu Elouf toont het verminkte lichaam van de negenjarige Mahmoud Ajjour, slachtoffer van een explosie door een Israëlische aanval op Gaza-Stad. Hoezeer zulke iconische foto’s ook onrecht of de wreedheid van oorlogen laten zien, toch voelt het dubbel: wat vindt de negenjarige Mahmoud ervan om zo over de hele wereld zichtbaar te zijn in zijn kwetsbaarheid? En ook al zou hij toestemming geven, of zijn ouders, je kunt je afvragen in hoeverre mensen hierin nog hun eigen stem kunnen laten horen en in hoeverre zulke foto’s ethisch verantwoord zijn. In de novelle De gezichtslozen van Alicja Gescinska brengt kunstfotografe Mona in 2019 enkele weken door in Beiroet om te werken aan een reportage onder de titel ‘Triumph of Tolerance’: ‘een reeks om de menselijke en levensbeschouwelijke diversiteit op beeld te vieren; portretten van steden waar mensen met verschillende religieuze achtergronden met elkaar hebben leren leven na jaren van vallen en opstaan.’ Gescinska laat haarfijn zien hoe een beeldverhaal met zo’n nobel streven alsnog geen recht kan doen aan de weerbarstige werkelijkheid.

‘Want waar kun je beter zijn voor een project als het mijne dan in een stad waar op zo’n kleine oppervlakte zoveel verschillende mensen met verschillende achtergronden leven,’ zegt Mona tegen Juhaina en Ruba die haar gastvrij in hun huis ontvangen, vlak nadat ze hebben getoast op de Libanese gastvrijheid. Mona’s uitspraak, maar vooral de titel die zij haar project heeft meegegeven, is gebaseerd op hoe zij van buitenaf naar een land als Libanon kijkt. Op een avondwandeling ziet ze een vrouw op rolschaatsen in een bikini naast een vrouw in een zwarte boerka over straat gaan. Als dat geen tolerantie is? Ze weet alleen niet welke prijs er iedere dag voor deze zogenaamde tolerantie wordt betaald. Juhaina zegt dan ook al meteen dat ‘Tragedy of Tolerance’ misschien een betere benaming zou zijn. Mona heeft duidelijk nog geen oorlog meegemaakt, verklaart Juhaina haar uitspraak. Volgens haar moet Mona in elk geval ook de vluchtelingen in de kampen fotograferen voor de ware betekenis van tolerantie.

Met haar fototoestel op zak wordt Mona door Nazim langs verschillende kampen begeleid. Ze moet precies doen wat hij zegt, omdat niet iedereen op een fotograaf zit te wachten:

Toen ik mijn camera enkele straatjes verder richtte op twee gewapende mannen die de wacht hielden voor een brede deur greep Nazim meteen in. ‘Die foto moet je wissen. Nu! En doe het duidelijk, zodat ook zij zien dat je het doet.’ Hij hief zijn vlakke hand in de richting van de mannen en legde die vervolgens op zijn borst als teken dat alles in orde was. ‘En nu doorlopen met de camera naar de grond gericht. Doorlopen.’

Nadat ze talloze foto’s geschoten heeft van gebouwen, mensen, kerken, moskeeën, bidplaatsen en nog veel meer, vraagt ze Ruba en Juhaina of ze de essentie van de stad al een beetje heeft vastgelegd. Ze krijgt het gevoel alsof de twee vrouwen de spot drijven met haar foto’s. De essentie van Beiroet, dat is vooral ‘Tabouleh’: een voorgerecht, lachen ze. Daarna ontwijkt Mona de twee vrouwen een beetje en bezoekt ze het zuiden van de stad. Daar maakt ze kennis met de zwangere Suhaila die haar bij het zien van de foto’s verwijt dat ze hen als slachtoffers fotografeert: ‘Het zijn mooie foto’s, maar wij zijn meer dan slachtoffers alleen.’ Mona begint dan te voelen dat ‘ons’ en ‘wij’ niet overal in de stad dezelfde betekenis heeft.

Suhaila vertelt over haar achtergrond in het kamp waarin ze is opgegroeid en wat daar het moeilijkste is: ‘Dat we niemand zijn. Niks. Stof dat iedereen het liefst onder de mat van de geschiedenis wil vegen. Ongewenst in de ogen van de Libanezen op zijn best, maar vooral onzichtbaar voor de buitenwereld.’ Toch gelooft ze nog dat ze op een dag zal terugkeren naar de plaats waar haar voorouders uit verdreven zijn.

Alsof ze zelf fotograaf is, weet Gescinska de personages in een paar sterke beelden neer te zetten, waardoor ze helemaal tot leven komen. Onder de oppervlakte voel je de tragiek van hun levens. Als Mona Ruba en Juhaina onder de neus wrijft dat zij zich niet genoeg druk maken om de mensen die in de arme zuidelijke kampen wonen, vraagt Ruba fel aan haar of dat elders in de wereld dan anders is. Ruba stuurt haar wat artikelen door over de staatlozen en mensen zonder geldige verblijfsvergunning in Europa: ‘Ze lopen ook door jullie straten, het is een kwestie van hen willen zien.’ Suhaila brengt Mona in contact met Kazem die flink gespaard heeft om zijn zoon Wahid een veilige oversteek naar Europa te laten maken.

De lezer voelt steeds meer hoe en waar het wringt. Het verhaal speelt zich af in 2019. In 2025 is er nota bene in ons eigen land ophef over een wet die de gewone burger strafbaar maakt als deze illegale vluchtelingen zou helpen. Pas aan de uiterste rand van onze samenleving, daar waar de ander er niet meer toe doet, wordt duidelijk wat de normen en waarden van een samenleving precies zijn. Terwijl Gescinska in enkele streken een warme vriendschap tussen verschillende vrouwen neerzet, houdt ze ons de spiegel voor. En net als je daar heel voorzichtig in durft te kijken, slaat het noodlot toe. Meedogenloos. En dan voel je toch vooral hoe het is om mens te zijn.

Dietske Geerlings

Alicja Gescinska – De gezichtslozen . De bezige Bij, Amsterdam. 112 blz. €19,

'Geen enkele soldaat moet het nog in zijn hoofd halen'

Sat, 19 Jul 2025 13:24:34 GMT

'Geen enkele soldaat moet het nog in zijn hoofd halen'

Bespreking van 'Wat ons nog rest' van Aline Sax

Uit het schamele dat overblijft als alles verwoest is, kan prachtige literatuur ontspringen. Misschien omdat je juist daar de noodzaak voelt? Wat ons nog rest van Aline Sax is een fragmentarisch kleinood over de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog, maar dan vanuit het perspectief van een zeventienjarig Duits meisje dat voelt dat ieder moment de Russen de Duitse hoofdstad kunnen binnenvallen. In deze ‘verse novel’ gaan vorm en inhoud verrassend hand in hand.

Het is niet vreemd dat deze jeugdroman de Vlaamse Boonprijs heeft ontvangen, want het gekozen perspectief is bijzonder, vanuit de verliezers, maar vooral ook de manier van schrijven. Door de open plekken, alles wat niet benoemd wordt, maar wel gevoeld, wordt de verbeelding geprikkeld:

Een vrouw blijft liggen op de weg,

haar kind gehurkt

naast haar.

Het schudt aan zijn moeder.

Die blijft stil.

‘Kom kind,’

zegt een andere vrouw

en ze trekt het

met zich mee,

zijn moeder

achterlatend.

Niemand kijkt om.

Niemand blijft staan.

De tocht gaat verder.

Het boek is absoluut een aanrader voor leerlingen in het middelbaar onderwijs, als overstap naar de volwassenenliteratuur. Wat het aantrekkelijk maakt, is dat de bladzijden niet zo vol zijn. De regels zijn kort, zoals in poëzie. De open plekken zorgen voor een gelaagdheid en meerduidigheid die ook typisch zijn voor poëzie, maar ze zijn zeker niet te ingewikkeld, waardoor het verhaal ook voor de meer beginnende lezer goed te volgen is.

Daar komt bij dat het boek, ook al gaat het over de Tweede Wereldoorlog, bijzonder actueel is. Met alle oorlogen om ons heen, laat dit boek juist zien dat een oorlog voor de gewone mens eigenlijk alleen maar verliezers kent. Je ziet hoe dat idee van winnaar of verliezer ieder moment kan omslaan en hoezeer de situatie voor bepaalde individuen dan kan veranderen.

Tegelijkertijd wordt duidelijk hoe sommige mensen zo sterk in de overlevingsstand staan dat er geen ruimte meer is voor anderen en er geen greintje menselijkheid meer overblijft. Dat zet je aan het denken: hoe zou je je zelf gedragen in zo’n situatie? Je zit in het hoofd van een meisje dat alles heel observerend beschrijft, luchtig haast, terwijl wat je leest behoorlijk heftig is. Als ze door meerdere Russen verkracht is, blijft er weinig van haar over, maar genoeg om weer op te staan:

In de badkamer

neem ik een schaar

en knip,

zonder in de spiegel te kijken,

mijn haren kort.

Geen enkele soldaat

moet het nog in zijn hoofd halen.

In die eenvoudige scène van een meisje dat haar haren afknipt om zichzelf te beschermen, klinkt de ongelijkheid en het geweld van de wereldgeschiedenis door: de vrouwen die hun haren afknipten om voor man door te gaan, de vrouwen van wie de haren afgeschoren werden omdat ze een relatie met Duitse soldaten hadden gehad, de vrouwen over de hele wereld die hun haren afknipten om solidair te zijn met de Iraanse Mahsa Amini, die werd gedood omdat zij haar haren niet genoeg had bedekt. Het boek werpt een helder licht op de kwetsbaarheid van vrouwen, niet alleen in oorlogstijd, maar ook op hun kracht. Er klinkt woede van het meisje tussen de regels als de man van een verkrachte vrouw zelfmoord pleegt: ‘Kon hij de verkrachting van zijn vrouw niet aan misschien?’ Ook is ze solidair met een meisje dat voor haar ogen wordt verkracht.

Het boek bevat hartverscheurende fragmenten die door stapeling ervan de verstikking en uitzichtloosheid van de oorlog laten voelen, zelfs als het einde nadert. Toch gaan ze weer over in luchtigere stukjes, fragmentarisch, precies zoals het leven zich voordoet, omdat ook in de diepste ellende nog plek is voor de humor, die zich juist zo sterk in de tragiek openbaart.

Al met al is Wat ons nog rest een verrassend mooi boek voor jongeren én volwassenen dat juist door de fragmentarische opzet aan het denken zet over allerlei vraagstukken van de oorlog. Naast klassiekers als bijvoorbeeld Kinderjaren van Jona Oberski en Het bittere kruid van Marga Minco is dit door het andere perspectief een waardevolle aanvulling, omdat dit verhaal het thema ‘goed’ of ‘fout’ nuanceert. Ook al betreft het hier zuivere fictie, het is duidelijk dat ook dit Duitse meisje slachtoffer is van een oorlog, waarvoor zij nooit gekozen heeft.

Dietske Geerlings

Aline Sax – Wat ons nog rest . Standaard Uitgeverij, Antwerpen. 240 blz. €16,99.

'mooier dan een dwaallicht'

Sat, 19 Jul 2025 13:19:55 GMT

'mooier dan een dwaallicht'

Bespreking van 'Van middernacht tot middernacht' van Sara Mychkine

Onder het verkeersknooppunt van de A1 bij de Porte de la Chapelle in Parijs bevindt zich de ‘crackheuvel’, de plek waar junkies, daklozen en mensen zonder papieren onder de meest schrijnende omstandigheden proberen te overleven. Hier schrijft een jonge vrouw een brief aan haar baby, die haar is afgenomen. In vijftien bewegingen én nog een laatste beweging én nog een postscriptum beschrijft Sara Mychkine in Van middernacht tot middernacht het hartverscheurende loslaten van moeder en kind.

Bij je geboorte was je mooier

dan een dwaallicht,

dan een vallende ster,

dan een aurora borealis.

Dushi, bij je eerste kreet,

huid tegen huid,

ben je ontsproten

als een flits

van een vuurtoren

die de drenkelingen roept.

Soms ontstaat er bij het vertalen een extra mooie betekenis. De verschillende hoofdstukken zijn van ‘mouvements’ vertaald naar ‘bewegingen’. In dit Nederlandse woord ‘bewegingen’ klinkt het woord ‘wee’ door, de oerbeweging waarmee het kind uit het lichaam van de moeder wordt gedreven. ‘Wee’ betekent daarnaast nog pijn, verdriet en rouw. In sommige culturen rouwen mensen door te bewegen. In dit verhaal is de ‘wee’ extra betekenisvol, omdat de moeder steeds ook die eerste scheiding noemt. Het volgende fragment is zelfs als flaptekst gebruikt:

Maar toen je

uit mijn buik kwam,

wist ik al

dat ik je

kwijt was.

En omdat het hier een oerervaring betreft, die we allemaal hebben ondergaan, de eerste scheiding tussen moeder en kind, is het verhaal behalve de brief van een willekeurige verslaafde moeder aan haar dochter, ook het universele verhaal van dat eerste loslaten in de wetenschap dat je als moeder nooit in staat zal zijn je kind tegen het leven te beschermen.

Als lezer voel je ook daadwerkelijk de bewegingen, omdat de tekst drijft op emoties die komen en gaan, weergegeven in fragmentarische teksten, in afwisselend korte en dan weer langere regels, die je evengoed poëzie kunt noemen. Deze vorm is uitstekend gekozen, omdat er zoveel onzekerheid is en je niet weet - de moeder niet en ook de lezer niet - waar het heen gaat. ‘Dushi, / de taal schiet tekort’, schrijft de moeder. En waar de taal tekortschiet, ontspringt poëzie:

Dushi, de taal ontkiemt uit het vlees. Ze is de som van de barsten

die scheuren opdat de mond eindelijk zou voelen hoe de

getijden van de lucht de longen verdrinken.

Dushi, de baby, is bij de moeder weggehaald, omdat de mensen op de heuvel ‘uitschot zijn, het gespuis, de rotte appels, de gekken en moordenaars.’ Daar kan een kind niet veilig opgroeien. De moeder schrijft dat ze vaak geprobeerd heeft af te kicken, maar het lukt haar niet de heuvel te verlaten. Ze wordt steeds weer teruggeroepen, omdat de wereld daarbuiten een grote, etterende wond is. Ze is echter bang dat haar dochter haar zal vergeten, dat ze zich zal identificeren met die andere wereld en dat ze zich niet meer verbonden zal voelen met waar ze vandaan komt.

Omdat de moeder misbruik, discriminatie, armoede en ongelijkheid in het land van zogenaamde vrijheid, gelijkheid en broederschap aan de kaak stelt, vraag je je als lezer af of het kind in de wereld buiten die heuvel wél veilig zal zijn. Is het meisje dan niet beter af bij haar moeder? Daar zal ze in elk geval het allerbelangrijkste vinden, namelijk onvoorwaardelijke liefde: ‘ik hou van je / zoals niemand / ooit van een / ander / heeft gehouden.’

Het verhaal is niet alleen hartverscheurend, maar ook urgent, omdat hier steeds meer duidelijk wordt hoe onze democratie aan het wankelen is. Aan de grens van onze samenleving, de plek die we het liefst de rug toekeren, wordt duidelijk voor welke waarden wij staan. Hoe kan het dat deze mensen hier op de heuvel creperen? Hebben zij dat aan zichzelf te danken, of zijn ze daar beland doordat zij op andere plekken worden buitengesloten, onderbetaald, misbruikt en uitgebuit? Nu er zelfs in ons eigen land ieder moment sprake kan zijn van een wet die verbiedt de mens zonder papieren te helpen, is dit verhaal als een meedogenloze spiegel.

In de weeklacht is het leed voelbaar dat van generatie op generatie wordt doorgegeven, dat de mens een leven lang met zich meedraagt. De zintuigen reageren op geluiden, geuren en kleuren, die een echo lijken van eerdere ervaringen. Zo roept Dushi’s huilen bij de moeder niet de impuls op om haar te troosten en terug naar zachte dromen te leiden, maar de herinnering aan dat zijzelf als kind onder haar vader lag, die zwetend en snurkend klaarkwam op haar buik. En dan is de beklemming bijna tastbaar tussen de regels.

De wanhoop en woede van de moeder kruipen juist door de gelaagdheid van de poëzie diep onder de huid. Ze raken aan ons wezen: van geboren worden tot sterven als een cyclus in loslaten. Tegelijkertijd zingt in deze hemeltergende klacht uit de diepste misère zich de onvoorwaardelijke liefde los van een moeder voor haar kind, en die baant zich een weg regelrecht naar het hart, waar zij oproept tot mededogen en medemenselijkheid voor de kwetsbaren in onze samenleving.

Dietske Geerlings

Sara Mychkine – Van middernacht tot middernacht . Vertaald door Katelijne De Vuyst. Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk. 128 blz. €24,50.

Wanneer doe je iets?

Sat, 19 Jul 2025 13:12:42 GMT

Wanneer doe je iets?

Bespreking van 'De wandelaar' van Adriaan van Dis binnen de literatuur van de 21ste eeuw door Tess Maalderink (leerling vwo 5 Eligant Lyceum)

Adriaan van Dis groeide op te Bergen, in een gevluchte familie uit Nederlands-Indië. Zijn debuut uit 1983 werd bekroond met het Gouden Ezelsoor. Van Dis schrijft voornamelijk over thema’s als tweeslachtigheid (DBNL, 2003). Verdere thema’s in zijn werk betreffen identiteit, migratie, schuld en reizen. Deze thema’s zullen ook terugkomen in De Wandelaar : “Schuldgevoel dreef hem, een volstrekt onberedeneerd schuldgevoel, maar met goedheid had zijn geven niks te maken.” (Van Dis, 2007/2021, p. 97). In de loop van Van Dis’ carrière zal hij zich bewijzen als een zeer veelzijdige auteur.
D e Wandelaar , uitgebracht in 2007 en geschreven door Adriaan van Dis, volgt een welgestelde Nederlandse zestiger, Mulder, die in Parijs woont en op doktersadvies elke dag een vast wandelroute aflegt. Tijdens één van zijn avondwandelingen vangt hij met wat lijkt op toeval een hond die uit een brandend pand ontsnapt is. “De hond had alles gezien. Met hem moet het verhaal beginnen.” (Van Dis, 2007/2021, p. 1). Deze hond zou zijn kijk op het leven voorgoed gaan veranderen en een nieuwe, onbekende wereld voor hem openen. Hij zal in de buurt bekend worden om de hond en zijn spontaan aangenomen schuilnaam ‘Nicolas Martin’. De hond, zelf ook een vluchteling, leidt hem langs daklozen, vluchtelingen en geëngageerde religieuzen, en ontwricht zijn keurige, rituele leven. Mulder voelt de drang om écht iets te betekenen, maar botst herhaaldelijk op onbegrip en de complexiteit van hulp. De Wandelaar past dan ook uitstekend binnen de literatuur van de 21 ^e eeuw.

Een van de meest opvallende postmoderne kenmerken in de roman is Mulders spontane aanname een andere identiteit. Tijdens de brand geeft hij impulsief een valse naam op wanneer er naar zijn naam gevraagd wordt: “’Naam?’ ‘Martin,’ zegt Mulder, ‘Nicolas Martin.’ Zomaar, in een opwelling.” (Van Dis, 2007/2021, p. 15). Deze naamverandering illustreert het postmoderne kenmerk van identiteit fluïditeit waarbij personages geen vast uitgebakende personaliteit of identiteit hebben (Schuster, 2002). De keuze voor de naam Nicolas Martin is veelzeggend: het is de naam van een verzetsheld uit de Tweede Wereldoorlog, wat suggereert dat Mulder zoekt naar een heroïsche identiteit die zijn simpele, maar ook lege leven kan vullen:

“Mulder moest hierbuiten blijven. Misschien kon hij Martin alsnog enige betekenis geven: Nicolas Martin als zijn betere ik. Nicolas Martin als secretaris van een geheimzinnige weldoener. Een zonderling over wie hij haar niets kon mededelen. Alleen dit: het was een man die wat deed.” (Van Dis, 2007/2021, p. 96)

Dit is een symbolische actie wat kan worden beschouwd als een poging tot het construeren van een nieuwe identiteit.

De Wandelaar toont eveneens de postmoderne problematisering van de relatie tussen werkelijkheid en fictie (DBNL, 2003). Mulder leeft aanvankelijk in een wereld die hij mooier laat lijken dan deze daadwerkelijk is. Hij houdt van pracht, kunst, schoonheid en reinheid. De hond dwingt hem zijn eigen wereldje uit te stappen en laat hem kennis maken met de Parijs vol met zwervers, vluchtelingen, gelovigen: “Een paar dagen geleden zou hij aan die mensen zijn voorbijgegaan, maar sinds de hond schudde hij vele vieze handen.” (Van Dis, 2007/2021, p. 31). Ook in het volgende citaat zie je dat hij door de hond uit zijn eigen wereld wordt getrokken: “Mulder wist niet eens van het bestaan van deze soupe, waar elke dag om kwart voor twaalf aan daklozen eten werd verstrekt, nog geen vijf minuten lopen van zijn huis. De hond trok hem naar een wereld waar hij geen flauw benul van had.” (Van Dis, 2007/2021, p. 31) Deze confrontatie tussen verschillende realiteiten weerspiegelt het postmoderne inzicht dat er geen ‘één herkenbare werkelijkheid’ bestaat, maar een breed scala verschillende, vaak tegenstrijdige perspectieven op de werkelijkheid (DBNL, 2002).

Ondanks deze postmoderne kenmerken bevat De Wandelaar tegelijkertijd een beweging weg van het postmodernisme. Het boek illustreert de overgang van postmoderne vervreemding naar ethische betrokkenheid. Mulder ondergaat een verandering. Eerst is hij iemand die volledig in zijn eigen wereld leeft: “’Als ik vragen mag, monsieur Martin, wat doet u eigenlijk?’ ‘Niets,’ zei Mulder uitdagend. ‘Monsieur Martin doet helemaal niets.’” (Van Dis, 2007/2021, p. 59). Aan het eind wil hij juist graag goed doen: “’Maar ik wil iets doen!’ schreeuwde hij.” (Van Dis, 2007/2021, p. 73). Deze ontwikkeling past binnen het laatpostmoderne streven naar een moreel kompas waarbij literatuur de lezer moet laten nadenken (Vaessens, 2011). De hond zet deze drang naar ethische betrokkenheid in beweging: “Een paar dagen geleden zou hij aan die mensen zijn voorbijgegaan, maar sinds de hond schudde hij veel vieze handen.” (Van Dis, 2007/2021, p. 31). Het is of de hond hem aanmoedigt: “En de hond keek onderweg meer naar hem om dan ooit. ‘Doe wat,’ leek hij te zeggen, ‘doe wat.’” (Van Dis, 2007/2021, p. 47).

Verder behandelt De Wandelaar duidelijk actuele maatschappelijke thema’s die kenmerkend zijn voor het laatpostmodernisme zoals vluchtelingen, illegalen en zwervers. Het boek gaat in op rellen, demonstratie, deportaties, aanslagen, enzovoorts. De hond verbindt Mulder en de lezer met het morele en reële vraagstuk rondom het deporteren van illegalen, de levensstandaard van zwervers en de gevaarlijke tochten gemaakt door vluchtelingen. Door Mulder komt de lezer in aanraking met persoonlijke verhalen van deze groepen mensen en creëert het boek een connectie tussen fictie en realiteit. Hierdoor spoort De Wandelaar de lezer aan tot reflectie en bewustwording, wat het boek uiterst maatschappelijk relevant maakt (Terug Naar de Wereld: Proza 1990-2020, z.d.). Van Dis laat niet alleen de lezer, maar ook zijn eigen personage Mulder reflecteren op zijn eigen beperkingen en privileges, een voorbeeld hiervan is: “’Ik zou u het liefst het land laten uitzetten,’ zei de rechercheur, ‘maar helaas, u hebt de verkeerde kleur.’” (Van Dis, 2007/2021, p. 161). Ook doet Van Dis dit op een manier die zowel postmoderne zelfbewustzijn als laatpostmoderne ethische betrokkenheid toont: “Ik zie hoe iemand dood wordt getrapt en jij maakt je zorgen over de vouwen in je broek.” (Van Dis, 2007/2021, p. 66). Dit citaat illustreert de laatpostmoderne spanning tussen “grote menselijke problemen waar echt iets aan gedaan moet worden en […] onzin probleempjes waar een heleboel mensen zich druk overmaken” (Wim Van Willegen, 2023). De formulering is zowel ironisch als duidelijk genoeg om een ethische boodschap over te brengen.

De Wandelaar van Adriaan van Dis voegt zowel het postmodernisme als het laatpostmodernisme samen tot een echt en rakend verhaal en past dus uitmuntend binnen de literatuur van de 21 ^e eeuw. Kenmerkend zijn de postmoderne concepten van de fluïditeit van identiteit en het conflict tussen eigen verbeelding en de realiteit. Echter beweegt Van Dis ook weg van het postmodernisme en benut onderwerpen als ethische betrokkenheid en actuele maatschappelijke kwesties kenmerkend voor het laatpostmodernisme in zijn verhaal. Al deze kenmerken evenals de prachtige verwoording van Van Dis vloeien samen tot een aangrijpend en ontroerend verhaal, waar velen wat van kunnen leren:

“’Heb je echt goed gedaan?’ vroeg de pater na een lange stilte. ‘Ik heb voor een hond gezorgd van wie ik veel hield en ik heb hem weggegeven. Ik heb een vriend aan een vrouw geholpen, een vrouw van wie ik had kunnen houden.’
‘Je hebt jezelf tekortgedaan.’
‘Zonder een ander tekort te doen.’ Mulder keek op zijn réveil du Tsar. ‘Veel is het niet, maar wel iets, en dat is toch mooi, vind je niet?’” (Van Dis, 2007/2021, p. 186)

Deze krachtige passage beschrijft exact waar De Wandelaar van Adriaan van Dis op staat: geven zonder te nemen, iets doén.

Literatuurlijst

DBNL. (1991). Postmodernisme in de Nederlandse letterkunde, “Postmodernisme in de Nederlandse letterkunde”, Anne Marie Musschoot - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/muss002post01_01/muss002post01_01_0001.php

DBNL. (2002). Postmodernisme in de Nederlandse en Vlaamse poëzie Een verkenning, “Postmodernisme in de Nederlandse en Vlaamse poëzie. Een verkenning”, Jos Joosten, Thomas Vaessens - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/joos006post01_01/joos006post01_01_0001.php

DBNL. (2003). Dis, Adriaan van, Schrijvers en dichters (dbnl biografieënproject I), G.J. van Bork - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/bork001schr01_01/bork001schr01_01_0263.php

Schuster, I. (2002). Feit, fictie en droom in de postmoderne historische roman [Scriptie, Universiteit van Tilburg]. https://arno.uvt.nl/show.cgi?fid=6658

Terug naar de wereld: proza 1990-2020. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/21e-eeuw/terug-naar-de-wereld-proza-1990-2020

Vaessens, T. (2011). Dutch Novelists beyond ‘Postmodern’ relativism. Journal Of Dutch Literature, 2(1), 5–34. https://pure.uva.nl/ws/files/1395637/109164_Dutch_novelists_beyond_postmodern_relativism.pdf

Van Dis, A. (2021). De wandelaar (Twintigste druk). Uitgeverij Atlas Contact. (Oorspronkelijk gepubliceerd 2007)

Wim Van Willegen. (2023, 29 januari). Adriaan van Dis - De wandelaar 2007 [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=anxLdM5X--E

Van den Berg, D. (2025). Literatuur van de twintigste eeuw [Presentatieslides].

Desoriëntatie in tijd en geest

Sun, 22 Jun 2025 12:59:34 GMT

Desoriëntatie in tijd en geest

De niet chronologische structuur in Alles wat er was van Hanna Bervoets door Julie Klaver (leerling vwo 5 Eligant Lyceum)

Hanna Bervoets (1984) is een Nederlandse schrijver die bekendstaat om haar romans waarin actuele en psychologische thema’s centraal staan. Met boeken als Fuzzie , Welkom in het Rijk der Zieken en Alles wat er was onderzoekt ze hoe mensen omgaan met veranderingen in hun omgeving en geest (Bio Hanna Bervoets, z.d.). In Alles wat er was (2013) raakt een groep mensen onverwacht opgesloten in een schoolgebouw, zonder contact met de buitenwereld. Naarmate ze langer opgesloten zitten, raken zij steeds verder psychologisch ontregeld. Deze mentale desoriëntatie wordt niet alleen zichtbaar in de inhoud van het verhaal, maar ook in de vorm van het verhaal. De niet-chronologische vertelstructuur weerspiegelt de psychologische verwarring van de personages tijdens hun isolatie.

Allereerst is een belangrijk kenmerk van Alles wat er was de verstoorde tijdsbeleving, zowel in de vorm als in de inhoud van het verhaal. De roman volgt geen duidelijke chronologische lijn: de verteller, Merel, springt heen en weer tussen herinneringen, observaties en gedachtestromen. Dit weerspiegelt haar mentale toestand tijdens de isolatie, waarin het besef van tijd langzaam verdwijnt en ze haar grip op de werkelijkheid verliest. Een voorbeeld hiervan is te vinden in een fragment waarin Merel ’s nachts wakker ligt, zonder oriëntatie of ritme:

“Nu de verwarming niet meer aangaat houd ik ook ’s nachts weer al mijn kleren aan. Het onderscheid tussen dag en nacht wordt sowieso steeds vager.” (Hanna Bervoets, p. 123)

De afwezigheid van dagelijkse structuur — geen verwarming, geen daglicht, geen agenda — maakt het voor de personages onmogelijk om houvast te vinden. De lezer ervaart deze desoriëntatie doordat ook het verhaal geen vaste lijn volgt. Daarbij wordt de psychologische verwarring verder versterkt door de manier waarop herinneringen plotseling in het verhaal binnendringen. Zo beschrijft Merel hoe ze tijdens slapeloze nachten terugdenkt aan een droom die ze vroeger vaak had:

“Toen we hier nog niet zo lang zaten, dacht ik gewoon […] Dat verhaal was: ik sta in een lift.” (Hanna Bervoets, p. 123)

Deze abrupte overgang van het nu naar een herinnering laat zien hoe haar bewustzijn zelf uit elkaar valt: heden en verleden lopen voortdurend door elkaar, waardoor ook de lezer het overzicht kwijtraakt.

Naast desoriëntatie ontstaat ook morele verwarring. De personages weten niet meer wat juist is, wat ze voelen, of waar ze op kunnen vertrouwen. Dat blijkt uit het volgende fragment:

“Misschien beseften we, diep vanbinnen, dat het vertrek van Kaspar en Natalie ons voordelen zou opleveren. Bovendien waren ze hier ongelukkig, en wie weet, ja: wie weet zouden ze buiten vinden wat ze zochten. Aan de andere kant: als dat niet gebeurde, was Joeri daarvan het slachtoffer.” (Hanna Bervoets, p. 161)

Dit citaat toont hoe tegenstrijdig en vaag hun gedachten worden: ze proberen tegelijk morele keuzes te maken én zichzelf gerust te stellen, zonder zeker te weten wat waar is. De verwarde gedachtegang van Merel wordt hier duidelijk zichtbaar, en past bij de fragmentarische vertelstructuur. De niet-chronologische structuur is dus meer dan een literaire stijlkeuze: het is een middel om de innerlijke chaos en desoriëntatie van de personages tastbaar te maken. Door tijd en logica te doorbreken, laat Bervoets de lezer hetzelfde voelen als haar personages: verwarring, twijfel en verlies van controle.

Het mag duidelijk zijn dat de niet-chronologische vertelstructuur in Alles wat er was bewust is ingezet om de psychologische desoriëntatie van de personages tijdens hun isolatie te weerspiegelen. Door de tijdlijn te verbreken, ervaart de lezer dezelfde verwarring, onzekerheid en vervreemding als de hoofdpersoon Merel. De fragmentarische opbouw, de abrupte herinneringen en de morele twijfels versterken het gevoel van mentale ontwrichting. Zo laat Hanna Bervoets op indringende wijze zien wat isolatie met een mens kan doen.

Bronnenlijst:

De boeken van Hanna Bervoets op volgorde - Boekbeschrijvingen.nl. (z.d.). https://www.boekbeschrijvingen.nl/bervoets-hanna/bervoets.html

Bio. (z.d.). https://hannabervoets.com/Bio/

‘Stel je eens voor dat je per jaar 26 boeken leest’

Sun, 22 Jun 2025 12:50:27 GMT

‘Stel je eens voor dat je per jaar 26 boeken leest’

Bespreking van 'Brieven aan Miyo' van Martin Bootsma

‘Het klinkt misschien vreemd, maar er zit schoonheid in het wachten op een brief. We zijn eraan gewend geraakt dat we vrijwel direct antwoord krijgen op onze vragen. Bedenktijd lijkt een verschijnsel uit het verleden. Zelfs bij onderwerpen waarover je weinig tot niets weet, verwacht de vragensteller meteen een antwoord. Kijk maar eens naar een talkshow op televisie. Als je aarzelt of genuanceerd wilt zijn, word je al snel ‘saai’ genoemd. Ik vind die aarzeling juist een teken van kracht. Eerlijk toegeven dat je over een vraag of een stelling moet nadenken lijkt mij een prima houding. In tijden van onmiddellijkheid is bedachtzaamheid een deugd.’ Dit schrijft de bevlogen docent Martin Bootsma, die al dertig jaar voor de klas staat, in zijn eerste brief aan zijn stagiaire Miyo. Hoe je deze deugd, bedachtzaamheid, kunt verwerven, wordt langzaamaan duidelijk als je alle brieven leest die Bootsma in zijn Brieven aan Miyo schrijft. Je begint namelijk met het lezen van een boek, gaat verder met het lezen van een volgend boek en houdt vervolgens niet meer op met lezen, bouwt boek voor boek een wereld om je heen van kennis, gedachten en gevoelens, die zich steeds verder uitbreidt.

Aan het eind van de eerste stagedag vraagt Miyo aan Bootsma of een leraar moet lezen. Bootsma wil daar even over nadenken en besluit dan een antwoord in briefvorm te geven. In de eerste brief heeft hij het over de Franse schrijver Daniel Pennac die tien rechten van de lezer benoemt. Het eerste recht van de lezer is volgens hem het recht om niet te lezen. Bootsma schrijft aan Miyo dat dit recht weliswaar voor iedere lezer geldt, maar niet voor de leraar. De leraar zou volgens hem moeten afzien van dit eerste recht. Dat is geen straf, want waar een advocaat of arts droge vakliteratuur door moet nemen, loopt de docent door Verbazië of Leugenland. Al snel komt hij met een dringend advies:

‘Stel je eens voor dat je per jaar 26 boeken leest. Je leest dan elke twee weken één kinderboek. Je volgt een opleiding tot leraar die vier jaar duurt, en als je vanaf de eerste week dit ritme hanteert, dan heb je op het moment dat je bevoegd bent al meer dan honderd kinderboeken gelezen. Dat is een prachtige basis voor literatuuronderwijs. Als je dit leestempo volhoudt als je eenmaal voor de klas staat, dan heb je na zes jaar lesgeven al meer dan 250 boeken gelezen.’

Bootsma vertelt er ook bij wat er dan gebeurt: de boeken die je al gelezen hebt, komen bij je buurten als je in een nieuw boek begint. Ze roepen allerlei gedachten bij je op. Je gaat verbanden leggen en een leesvoorkeur ontwikkelen. Bootsma is zelf het wandelende (of liever schrijvende) bewijs van wat hij beweert. Iedere brief aan Miyo staat vol verwijzingen naar boeken en verbanden tussen de meest uiteenlopende werken uit de wereldliteratuur. Hij vertelt zo aanstekelijk dat je algauw op zoek gaat naar een pen om alle titels op te schrijven waarover hij vertelt. Meestal heeft hij voor zijn stagiaire bij iedere brief ook nog een boek gestopt waar ze meteen in zou kunnen beginnen.

Bootsma laat zien dat de wereldliteratuur de basis vormt voor de docent, dat hij eigenlijk niet méér nodig heeft dan dit: boeken lezen, aantekeningen maken over hoe hij die in de les kan gebruiken, vervolgens samen met de kinderen gaan lezen en hen aanmoedigen om ook steeds meer te gaan lezen, waardoor ook de kinderen bouwen aan een steeds grotere wereld van kennis, gedachten en gevoelens. Ook ontwikkelen ze een empathisch vermogen, omdat ze zich steeds in nieuwe personages zullen verdiepen. Met deze wijsheid laat de bevlogen docent aan zijn stagiaire zien dat dit de ziel van het onderwijs is: verhalen doorgeven en daar met elkaar over in gesprek gaan, ze in verband brengen met ons eigen leven en ze proberen te doorgronden. Boeken kunnen bemoedigen, troosten en inzicht geven. Hij laat zien hoe belangrijk geduld hierbij is:

‘Het opbouwen van vakmanschap duurt lang, Miyo. Maar leraren zijn ongeduldig, die willen snel resultaat. Ik geef op scholen trainingen over leesonderwijs, vier bijeenkomsten van drie uur. Leraren verwachten van zichzelf dat ze na deze vier bijeenkomsten de didactiek in de vingers hebben. Ze willen, om een uitspraak uit Koning Gilgamesj van Hans Hagen te parafraseren, in vier bijeenkomsten vier jaar afleggen. Ik zeg eigenlijk altijd dat ze na de cursus nog maar net over de drempel zijn gestapt en nu in de praktijk ervaring gaan opdoen, de aanpak zullen inslijpen en deze steeds beter in de vingers zullen krijgen. Iets goed kunnen, zoals een rekenles geven of een tekst samen lezen, vraagt om oefening, veel oefening.’

Speciale aandacht besteedt Bootsma ook aan het langzaam lezen én herlezen van boeken. Door klassiekers steeds opnieuw in lessen te gebruiken, ga je ze beter begrijpen en zie je steeds meer lagen, waardoor ook de lessen beter zullen worden, omdat je kunt anticiperen en variëren. Hij geeft voorbeelden van docenten uit andere landen die veel meer aan literatuuronderwijs doen dan wij in Nederland. Buitenlandse leerlingen kunnen vaak hele teksten uit hun hoofd opzeggen van hun klassiekers. Nederlandse studenten komen meestal niet verder dan ‘Olé, olé, olé, olé’, constateert hij beschaamd.

In een van de brieven onthult hij ook hoe er kennelijk zes basisvormen van verhaallijnen zijn. In simpele schema’s geeft hij ze weer en zelfs met kleuters weet hij deze vormen spelenderwijs te bespreken of te tekenen, waardoor kinderen leren met elkaar in gesprek te gaan over hoe verhalen in elkaar zitten en welke effecten dat heeft op de lezer.

Er zijn dus veel redenen om deze Brieven aan Miyo te lezen. Je hoeft geen docent te zijn om aangestoken te worden door deze liefde voor lezen, maar áls je docent bent, voel je dat hij gelijk heeft, dat de basis van iedere vorm van lesgeven het lezen van verhalen is, omdat daarin ontelbare werelden te vinden zijn. Bootsma motiveert om jezelf discipline aan te leren in dit lezen, om bewust te bouwen aan belezenheid. Hij noemt zoveel titels dat je meteen wilt beginnen en dat zijn titels van eeuwen geleden tot en met onlangs verschenen boeken. Hij laat zien hoe je de boeken in de lessen kunt gebruiken en hoe waardevol ze daarin zijn. Hij deelt talloze prachtige leservaringen, via Miyo, met de lezer. En met het lezen van dit boek, waarin zoveel kennis is ondergebracht en talloze prachtige citaten zijn opgenomen, ervaar je ook zelf hoe louterend deze bijzondere activiteit ‘lezen’ is, juist omdat zij tegelijkertijd vertraagt én verrijkt.

Dietske Geerlings

Martin Bootsma – Brieven aan Miyo . Telos Uitgevers, Culemborg. 140 blz. €21,99.

'Een vleugel herkent men aan zijn pennen'

Wed, 11 Jun 2025 13:28:27 GMT

'Een vleugel herkent men aan zijn pennen'

Bespreking van 'Het liegend konijn 2025/1 van Jozef Deleu

Als je een Het liegend konijn van Jozef Deleu betreedt – die tweejaarlijkse verzameling van uit het nest geroofde gedichten – , groeit de achterdocht en dan vooral in de etymologische betekenis van het woord, namelijk dat je overal waar je komt, gaat denken dat er iets achter zit. Ook in de eerste editie van 2025 is het weer zo’n feest: ‘Om de wereld te vereigenen / begin je woorden om te draaien / wil je weten of er niets aan de achterkant / schuilt geen weerwolf / of het woord een woord blijft’, schrijft Vlada Darenenkova, die nog geen bundel gepubliceerd heeft, maar wel alvast wat bladzijden van Deleus verzameling mag bewonen. En als je eenmaal woorden gaat omdraaien, dan ben je wel even zoet. Het liegend konijn 2025/1 is wederom goed voor uren en uren hemelse achterdocht.

Het begint al met de voorpret als je op de voorkant de lijst van dichters ziet, alfabetisch gerangschikt op achternaam, maar dit keer bij de laatste twee een knipoog, of struikeling, want ‘de Wit’ staat voor ‘Wilmer Leegwater’: al die namen, waarvan je sommige kent, maar heel veel ook niet. Waar haalt Deleu die toch allemaal vandaan? Ik stel me hem voor als een jager door de lage landen, die dorpen binnensluipt en in kamers van dichters de pasgeboren letterkindjes uit de wieg vist: ‘Hij zoekt en zoekt en vindt / altijd het bibberende hart / van een jong konijn’, schrijft Zoë Dankert, alsof zij het over Deleu zelf heeft. Het gaat echter over ‘Het nest’ waar je uitkomt: ‘Wij staan hier in het licht van vroeger. / De luiken zijn gesloten en toch is alles zichtbaar.’ Zo is het immers in de poëzie: in taal is alles mogelijk wat tijd en ruimte betreft.

Het is duidelijk dat in veel poëzie de wereldproblematiek spiegelt. In ‘Debacle’ schrijft Hans Depelchin:

als eetlepels hollen mensen

gebouwen uit tot casco

geen schil of fundament

alleen wenteltrappen

tochtig omhoog

in de bocht rust schurftig

een achtergelaten tekening

van een teddybeer

in de bocht lig ik

ondersteboven weerspiegeld

in het tin te schrijven

waarom doof ik de lamp niet

en ga ik niet te bed

de oude man daalt af en hum hum hum

zijn klanken verstommen in rookpluimen

uit bommengrond

het is nu geen huis meer

maar het is ons huis

Er valt veel troost te putten uit deze bundel. Er staan enkele prachtige gedichten in over het verlies van een dierbare, zoals ‘Schrijf ik’ van Thomas Möhlmann, waarin de zinnen van rouw over elkaar heen lijken te buitelen:

De paarden voor de koets van mijn moeder

zullen zwart zijn en sterk, schreef ik, dit zijn

de tranendagen en de nachten van drank, de

mantel der liefde en dekens van mijn, schreef ik

en mensen die ik niet ken blijven handen schudden

van andere mensen die ik niet ken en ik prijs me

gelukkig hier met jou op de bank en niet midden in

een bosbrand te zitten, zei je, maar je zit hier niet

meer en de bank moet het huis uit en het huis moet

verkocht en vanochtend bedacht ik dat ik je eigenlijk

weer eens bellen moest en vrij snel daarna dat dat niet

meer hoeft en meteen daarna dat dat niet meer kan, en

voor het me ontglipt schrijf ik het op, [...]

Het gedicht weerspiegelt zo mooi de gedachten die dwars door herinneringen lopen. Het gedicht mondt uit in een ontroerende vraag, die zo universeel is voor nabestaanden: ‘waar / / moeten de paarden stenen schelpen bloemen kleine mensen heen / waar in plaats van hier moedertje moest je nou ineens zo nodig zijn?’ Ook de gedichten daarna gaan over het verlies van de moeder. Ik zou ze wel allemaal willen citeren, zoals in elk geval dan nog de laatste regel van ‘Alles valt omhoog’: ‘maar je hoort me toch niet meer en alles valt, alles / is een snoer van belletjes, een wolk van diamanten, omhoog.’ Ook Marc Tritsmans weet rouw prachtig te vangen in enkele gedichten: ‘Oorverdovend deed ik je / leven dicht.’ Bij Miriam van Hee lijkt het meer de angst voor het verlies: ‘ik droomde vannacht dat hij heenging, / ik zag zijn hoofd tussen andere hoofden / die iemand rangschikkend neergelegd had’.

Van Bas Kwakman zijn ‘vijf odes en een gelofte aan de grote Khan’ opgenomen, waardoor je ineens belandt in een soort ceremonie voor deze grote krijger. Regels die klinken als een ernstige heiligenverering verdampen aan het eind in lichte ironie met een knipoog naar Lucebert: ‘Ik tracht op poëtische wijze de klok van Arnemuiden ik breng u de dikke vogel op mijn kinderbroekriem ik leer uw herders de macarena de horlepiep ik zing there’s no limit voor u ding ding-a-dong het grafschrift van Poot ik pleng mijn zaad ter uwer beeltenis [...].’

Ook in de poëzie van Frederik Lucien De Laere kom je in een vervreemdend bewustzijn terecht: ‘een rechtstreekse lijn naar / een andere dimensie / een grote verdichting / een veranderend bewustzijn.’ Echter, als je je vervolgens in een alledaags tafereel waant van Alexandra van Laeken, in ‘Het kwadraat van twee’, waarin de trein net vertrokken is, blijkt ook het universum te kantelen. Het is of de personages, tussen wie de ‘wij’ zich bevinden, gecategoriseerd zijn: ‘de opgefokte’, ‘de slanke’ en ‘de betweter’. Ook in haar volgende gedichten zijn mensen gereduceerd tot eigenschap: ‘de keurige’, ‘de grappenmaker’, ‘de kieskeurige’ en ‘de rechtmatige’. Ook dat heeft een vervreemdend effect.

Het is eigenlijk ondoenlijk om een beeld te schetsen van zoveel verscheidenheid. Omdat de dichters alfabetisch gerangschikt zijn, weet je dat de elkaar opvolgende betekenissen willekeurig zijn. Juist die willekeur is zo verrassend, omdat je van volstrekte ernst in hilarische situaties terechtkomt. Heel treffend weet Mariëlle Matthee de consumerende mens neer te zetten:

de jongste knijpt de zuidoostelijke zijde van de Himalaya uit

haar moeder zet met blauwe eyeliner een punt onder de Nijl

voor volgende vliegvakantie en kruist bij uitgang de geografe

die links-rechts-links, rechts en uiteindelijk links kijkend

haar oor tegen de noordpool legt en luistert hoe ijs zweet

Ook Vincent van Meenen neemt een loopje met onze decadentie en sleurt de lezer mee in de taal van een soort kettingbrief: ‘stuur dit bericht naar zeven andere mensen / en ook naar mij terug / als je het niet doet zal je iets ergs overkomen / ik zweer het je let maar op / kijk mij woekeren’.

En als we het dan over achterdocht hebben, Idwer de la Parra schrijft dat je zelfs op je hoede kunt zijn zodra de vogels zingen, ‘want ja, je hebt / natuurlijk wel gelijk dat elk gezang een einde kent, / dat krankzinnigheid en leugens zich vroeg of laat / tussen de geliefden dringen, en ook, er is geen hoop, en elke wenteling [...] blijft een vorm van blind en spartelpotend de dag verkennen.’ Zijn prachtige ‘Oog’ staat als kleinood alleen tussen de andere dichters.

Speciaal wil ik ook Anne Sanderling vermelden die in ‘dansen / met vuur’ zelfs grafisch een soort vuurdans maakt in prachtige woorden:

schoorvoetend hadden we ons opgericht

daar stonden we in vuursteenstilte

wankel nog pasgeboren impala’s

zonder ooi waar was zij op de vlakte?

Hier moet je natuurlijk meer van lezen om je erin te kunnen verliezen. Sommige woorden zijn lichter gedrukt. Haar poëzie is echt een bijzondere ervaring. Iets vergelijkbaars geldt voor Bo Vanluchene met haar driedelige ‘transgender zwemuurtje’. Het is wonderlijk om je hier voor even aan over te geven: ‘het is pas hand in hand / dat we de kans op / verdrinking verdrijven’. Je kunt de bundel ook gebruiken om de ene mooie regel na de andere te vangen. Wat dacht je van deze regel van Monique Wilmer-Leegwater: ‘Mijn vader begraaft open wonden in het zand, zoals de zee / hem zijn zout oplegt, de gekwelde dieren bedekt.’

Er is geen begin en geen eind in deze bundel, want je bladert heen en weer en weer heen. Ik eindig met de poëzie van Lies Van Gasse, omdat dichten, net als eieren leggen, toch een vorm van scheppen is, en deze editie van Het liegend konijn toch weer een prachtige doorsnede is van waar dichters op dit moment op broeden:

Ik legde een ei voor mezelf.

Ik droomde iets blauwschaligs,

maar zag mezelf in spikkels

en kreeg nog steeds geen veren.

Ik legde een ei per dag.

Ik stuurde een ei op per post.

Ik zette een ei op mijn tijdlijn.

Iedereen wilde mijn eieren hebben,

soms werden er zelfs eieren besteld:

blauwschalige, bruine, witte,

voor quiche of ontbijtpannenkoekjes.

Mijn eieren waren in trek.

Op een bepaald moment

legde ik precies de eieren

die op dat moment van mij werden verwacht,

maar ik voelde me nog steeds geen kip.

De interesse voor mijn eieren verdween.

Toch had ik blauwe dromen.

Een vleugel herkent men aan zijn pennen.

In mijn dromen ben ik marmer geschaald.

Dus leg ik een ei voor mezelf.

Dietske Geerlings

Jozef Deleu – Het liegend konijn 2025/1 . Pelckmans, Kalmthout. 248 blz. €24,50.

‘Wie denk je dat je bent, zo veelkoppig’

Wed, 11 Jun 2025 13:24:53 GMT

‘Wie denk je dat je bent, zo veelkoppig’

Bespreking van 'Hazenslaap' van Margreet Schouwenaar

Het is of Margreet Schouwenaar in haar nieuwe bundel Hazenslaap in ieder gedicht met een schepnet door het leven trekt. Elke keer is het net tot de rand toe gevuld, maar nooit op dezelfde manier, terwijl je toch steeds moet constateren: ja, precies, dit is het leven! En vervolgens voel je hoe dat leven je tussen de mazen van de taal ontglipt.

Op de achterflap van de bundel staat dat hazen met open ogen slapen en dus nog alles opmerken. Die toestand past bij deze onophoudelijke stroom van leven:

Hoe je soms het zwart van leed, pijn, geweld, van

wat de mens, o ja de mens, tracht te ontvluchten

in wat abc, het zacht van een hondenlijf, of de zorg

voor een tuin, zodat de tijd even spint in stilte en

alles maakbaar lijkt.

Wat is toch dat vanzelf kwade, ooit geleerd en als fietsen

nooit vergeten, dat elke zijweg kent en geen stopbord

herkent. En wat is dat dondersgoede weten dat telkens

weer onbewoonbaar blijkt, sleutel kwijt! We leerden in

aannames leven, we wenden

aan niets uitspreken, aan vingerwijzen, voorwaarts

streven door niet te bewegen [...]

Het is of haar gedachten steeds een afslag nemen, zoals je ook een haas zwenkend over een pad kan zien vluchten. Soms keer je weer terug naar het hoofdpad, maar vaak ook dwaal je dieper en dieper het bos in. Het is heerlijk om je door de taal te laten meevoeren, omdat het lezen het leven zo op de voet volgt en dat leven zo onvoorspelbaar is.

Je komt langs regels die als persoonlijke herinneringen voelen, zoals in ‘Je bent al zo lang weg’: ‘Mijn lief zag geen grond en verdween bij toverslag. / Twee elfjes bleven. Ze dronken geen schoolmelk / meer en speelden op woensdag met supersoakers / op het gras.’ In een ander gedicht kijk je recht in het gezicht van onze premier: ‘De leegte kiert in het glasgestreken gezicht / van een premier, scheurt een leegstaande krantenkop’. Die afwisseling voelt volkomen natuurlijk. Tegelijkertijd voel je hoe wat er in de wereld gebeurt, een mens niet onberoerd kan laten. Neem je een schep leven, dan zit ook echt alles erin: ‘Wie denk je dat je bent, zo veelkoppig.’

Schouwenaars stijl heb ik al bij een eerdere bespreking van haar werk ‘stromend’ genoemd. Je kunt bijna niet stoppen met lezen omdat de regels door blijven stromen en je van het een in het ander komt. Toch maakt ze niet altijd de zinnen af en juist dat past zo mooi bij de weergave van het leven: handelingen en gedachten lopen in elkaar over, maar worden ook onderbroken:

[...] Je smeert brood

voor de reis, wast je handen, denkt aan niets, telt

de slakken op het asfalt; ziet gebeuren wat nog niet,

pakt je tas, maakt een grafiek, hoe vaak al zag je

koeien?

Omdat er ondanks de volle regels zoveel is weggelaten, kun je zelf nog eindeloos invullen. Je begint, maar je komt zelden ergens aan, en dat maakt niet uit, omdat je onderweg zoveel moois tegenkomt waar je kunt blijven hangen: ‘Je bent een lange laan, een mengelmoes van wegen, een kruispunt, maar een routekaart ontbreekt’. Hoe terloops en willekeurig alles lijkt, de taal is zorgvuldig uitgekozen en op elkaar afgestemd: ritme, klank en betekenis.

De gedichten roepen associaties op, maar ook herkenning van dat overvolle leven dat voorbij dendert. Je kunt overal instappen en voor even in meegaan. Dat geldt ook voor deze bundel. Het is een fijne verzameling om voor even op te pakken en je mee te laten voeren door de mooie regels: ‘In haar duur ik lang, weet ik waar / het licht, het knopje, wie aan mijn bed zat, hoe mijn kind. / Weet ik van dag en jaar en hoe het ging’.

Aan het einde van de bundel staan enkele ontroerende, existentialistische, zeer tekstdichte gedichten, met titels als ‘Nu het leven’ en ‘Uiteindelijk zal ik’ waarin de dichter lijkt te tasten naar wat er in dat overvolle leven nu precies toe doet en hoe je er betekenis aan kunt geven: ‘hoe een leeslint in de dag’ en ‘Alles is voor altijd niets’. Hoezeer ze ook haar letters, woorden, regels, gedichten afvuurt op dat leven, het mysterie blijft intact.

Op het omslag van de bundel prijkt een kosmische nevel, die zich op 5300 lichtjaren van de aarde bevindt: ‘een wolk van gas en stof waar nieuwe sterren worden geboren’. Het is een raadsel waar je naar kijkt en wat je ziet, is eigenlijk al voorbij. Niet anders is het met ons eigen mysterie en dat weet Schouwenaar dan toch maar mooi in Hazenslaap te vangen. Het leven is een voortdurend beginnen, zonder punt:

[...] Ik zie

hoe waar alles lijken wil: leven, liefde, licht. De tijd stuift weg.

Langzaam val ik stil en glij uit mijn ransel. Hier sta ik dan.

Ik had het kunnen weten. Alles blijft aldoor onbegonnen

Dietske Geerlings

Margreet Schouwenaar – Hazenslaap . Uitgeverij P, Leuven. 96 blz. € 19,50.

w.a.t.e.r.o.v.e.r.b.l.i.j.f.t

Wed, 04 Jun 2025 17:01:09 GMT

w.a.t.e.r.o.v.e.r.b.l.i.j.f.t

het ontstaan van een omslag

Terwijl ik Bombyx mori aan het schrijven was, dacht ik ook na over hoe het boek eruit zou komen te zien. Voor mijn vorige novelle/roman Veerman had mijn dochter een nachtvlinder (mot) getekend. Een 'bombyx mori' is een zijdevlinder, maar die wilde ik juist niet op de voorkant van dit nieuwe werk. Het liefst heb ik een omslag dat rakelings langs het verhaal scheert. Zo vind ik 'veer' in 'veerman' mooi bij de vleugels van een vlinder passen. In het boek kom je de mot ook ergens tegen, in letters dan. Geen zijdevlinder dus voor Bombyx mori , maar wat dan wel? De ondertitel was ondertussen aan het slingeren tussen 'de eerste uren van de schepping' en 'de eerste uren van ontschepping', omdat in het verhaal midden in een kamer een kind aan het ontbinden is. Ik wilde iets fragiels, iets wat met één keer blazen weg zou zijn, maar nog even standhield. Ik wilde in elk geval een mengsel van materialen: potlood, inkt, wol én zijde. Ondertussen was ik wie glas blaast met mijn zus aan het afronden, een dichtbundel met foto's, waarin veel druppels langskwamen. Een daarvan was een soort waslijntje van druppels. Misschien was dat wel de foto die ik het mooist vond. Mijn dochter had de foto gezien en zei dat zij ook nog waslijntjes had met druppels. Een daarvan gebruikte ik als inspiratie.

Met potlood tekende ik de druppels. Met een vreemde witte substantie die tussen mijn ecolinepotjes stond, kleurde ik ze deels in. Daarna begon het mengen van de ecoline. Ik heb bruin, groen, geel, turquoise, grijs gemengd, net zolang tot ik de kleur vond passen bij de stemming waarin ik mijn verhaal schreef. Met een grote kwast bracht ik het mengsel van kleuren aan en liet de druppels rijk over het blad rollen, even inwerken. Daarna hield ik het blad onder de kraan, waardoor een groot deel van de kleur weer wegspoelde. Dit proces herhaalde ik, tot het papier wat ging protesteren. Als je op het kletsnatte blad weer nieuwe ecoline aanbrengt, krijg je mooie figuren en vlekken die zich steeds verder uitbreiden en met elkaar gaan mengen. Daarna heb ik het laten drogen en ging ik op zoek naar zuivere zijde. Op sommige plekken in het lijntje en in de druppels heb ik met een heel dun naaldje met de hand de zijde geborduurd. Daarna ging ik de draad rafelen en legde hier en daar wat los op het blad. Met wol deed ik hetzelfde.

Ik dacht: dit zijn de eerste uren van de schepping en dit is wat er overblijft. Het is ook water dat overblijft. Een kind wordt uit water geboren. Zo wilde ik mijn kleine schepping noemen: wat er overblijft, of water overblijft. Ik besloot er punten tussen te plaatsen, zodat beide lezingen zich kunnen voordoen bij lezers. Ik heb het geheel gescand voor het omslag.

Alles bedekt zij, alles gelooft zij, alles hoopt zij, alles verdraagt zij

Wed, 28 May 2025 08:53:21 GMT

Alles bedekt zij, alles gelooft zij, alles hoopt zij, alles verdraagt zij

Bespreking van 'De wijsheid van een eiland' van Antoni Marí

Zou ieder mens in zichzelf een eiland van herinneringen hebben? Een eiland waarop je alleen onbewust kunt aanmeren, omdat je niet gericht kunt sturen en je afhankelijk bent van wanneer je toegelaten wordt? Als je het eiland wilt beschrijven, zal dat nooit chronologisch zijn, want de tijd schudt herinneringen door elkaar. Je bewustzijn legt andere verbanden. Miquel, de verteller uit De wijsheid van een eiland van de Catalaanse Antoni Marí brengt een heel bijzondere ordening in zijn herinneringen aan. De hoofdstukken zijn ontleend aan de zeven lichamelijke en zeven geestelijke werken van barmhartigheid en vormen daarmee een unieke levensles.

De werken van barmhartigheid, afkomstig uit het christelijke evangelie, zijn weliswaar een oproep tot liefde, maar deze laat zich niet onderbrengen in wetten of voorschriften. Ze moeten uit de mens zelf komen, omdat de liefde in ieders hart kijkt. Dat is precies het ontroerende aan de herinneringen van Miquel. Hij laat de verschillende werken zien bij verschillende mensen uit zijn herinneringen en ieder werk zit op zijn eigen manier verstrengeld in het leven van de betreffende persoon. Het werk is niet te delegeren. Het komt in de mens zelf op.

Zo komt de grootvader van Miquel op meerdere plekken voor. Een van de werken is ‘De lastigen geduldig verdragen’. In deze herinnering is de grootvader een dutje aan het doen, terwijl zijn kleinzoon toeziet hoe zijn moeder haar nagels lakt op het balkon. Als zij met haar gelakte nagels wegloopt, pakt de kleinzoon het magische flesje en begint de nagels van zijn grootvader te lakken. Dat gebeurt een stuk minder netjes dan bij de moeder. Als de grootvader wakker wordt, laat hij niets merken. Aan tafel valt ieders blik op de gelakte nagels van opa en Miquels vader maakt er een opmerking over. In plaats van zijn kleinzoon te verraden, zegt grootvader: ‘Uit het potje van je vrouw. Mooi vind ik het. Vanochtend heb ik gezien hoe ze dat doet en ik vind het mooi. Hij strekte zijn rechterarm om zijn nagels te bekijken en herhaalde: mooi. Voor de eerste keer heb ik het er niet zo slecht van afgebracht.’

De grootvader is vaker de reddende engel voor Miquel. Vaak zijn het kleine ondeugden die hem door zijn opa vergeven worden. Juist doordat de werken zo diep met een gewoon mensenleven zijn verweven, vormen ze voor de gewone mens zuivere levenslessen. Het zijn geen simpele of juist ingewikkelde wetten om je aan te houden, het gaat erom op het juiste moment te handelen naar je hart. En als je van de ander houdt, dan gebeurt dat eigenlijk vanzelf.

Zo is Miquel soms ook zelf degene die het werk van barmhartigheid uitvoert, zoals in ‘De zieken bezoeken’. Zijn beste vriend Pau, misschien zelfs zijn enige echte vriend, krijgt een ernstige, ongeneeslijke botziekte. Trouw blijft Miquel zijn vriend bezoeken. Op het laatst is Pau er zo ernstig aan toe, dat Miquel er intens verdrietig van wordt en een andere vriend Miquel overhaalt om naar een feest te gaan, omdat hij zich daar misschien iets beter door zou voelen. Je voelt hoezeer de vriend het goede met Miquel voorheeft door hem af te leiden. Miquel voelt zich echter diepellendig tussen de feestgangers. Na het feest gaat hij als vanzelf terug naar het huis van zijn zieke vriend, waar hij in de armen van de moeder wordt gesloten: Pau is overleden. Ook hier voel je hoe liefdevol de moeder is: geen wrok naar Miquel toe dat hij naar het feest is gegaan. Ze sluit hem in haar armen. En dan volgt een ontroerend moment:

‘Pau lag in een wit laken gewikkeld op bed. Ik sloot mijn ogen en een zwerm sterretjes schoot van links naar rechts. Een pijnscheut die mijn borst leek te doorsnijden, bracht me aan het huilen. De tranen biggelden langs mijn wangen en schroeiden mijn gezicht; alles was wazig en ver weg. Zo goed en zo kwaad als het ging, trok ik zonder te kijken mijn zakdoek uit mijn broekzak. Ik droogde mijn tranen af en keek tersluiks naar Pau, die door mijn handbeweging onder de confetti zat, piepkleine stukjes feestpapier die zijn lijkwade bespikkelden met duizenden kleurtjes.’

Het lezen van dit boek is als een louterend verblijf op een eiland in de zee van grote wereldgebeurtenissen. Goed en kwaad zijn in dit boek tot menselijke proporties teruggebracht, waardoor iedere lezer ze herkent. Je wordt heen en weer geslingerd tussen heel verschillende soorten herinneringen, kleine humoristische voorvallen, of juist de tragische momenten van leven en dood. De wijsheid van dit eiland zit in het subtiele raadsel van de liefde: alles bedekt zij, alles gelooft zij, alles hoopt zij, alles verdraagt zij.

Dietske Geerlings

Antoni Marí – De wijsheid van een eiland . Vertaald door Frans Oosterholt. Zirimiripress, Amsterdam. 144 blz. € 21,50.

Tragiek tussen de regels

Wed, 28 May 2025 08:53:15 GMT

Tragiek tussen de regels

Bespreking van 'Het verhaal over Mevrouw Berg' van Ingvild H. Rishøi

Na Stargate en Winterverhalen is nu ook Het verhaal over mevrouw Berg van de Noorse Ingvild H. Rishøi in het Nederlands verschenen, vijf verhalen die je niet loslaten. Of het nu komt door de kunst van het weglaten, waardoor je als lezer zelf intensief meeschrijft met het verhaal en je er daardoor mee verbonden blijft voelen, of door de aandoenlijke personages die onderdak zoeken in je hart, zelfs na een paar jaar blijven haar verhalen in je geheugen opdoemen, als waren het je eigen herinneringen.

De verhalen zijn alle vijf op hun eigen manier behoorlijk dramatisch, maar die dramatiek lees je vooral tussen de regels door. Het titelverhaal lees je bijvoorbeeld vanuit een kind dat een hamster krijgt en door de scheiding van haar ouders afwisselend bij haar vader en moeder woont. Haar moeder, bij wie ook de hamster in huis is, lijkt niet opgewassen tegen haar zorgtaak als ouder. Nergens wordt dat met zoveel woorden gezegd. Toch voel je het:

Ik zei tegen mama: ‘Je moet niet vergeten om haar elke dag eten te geven.’

‘Nee,’ zei mama.

Ze stond bij de gootsteen. Maar ze waste niet af. Ze staarde naar de muur en beet alleen op haar lip.

‘Zal ik je helpen afwassen?’ vroeg ik, en ik pakte de theedoek.

We deden de afwas.

Daarna rende ik naar mijn kamer en knuffelde heel lang met Mevrouw Berg.

Je voelt dat het ergens een keer mis moet gaan, omdat de moeder nergens haar hoofd bij lijkt te kunnen houden. Het tweede verhaal, ‘Mensen wegtoveren’ gaat over twee zussen door de tijd heen. Het zijn steeds korte herinneringen. Ook hier voel je voortdurend de dreiging tussen de regels: het jongste zusje wordt naar het ziekenhuis gebracht, het oudere zusje heeft niets om zich aan vast te houden. Je voelt de machteloosheid. Bij een spel met wat vriendinnen doen de meisjes net of het jongste zusje ineens verdwenen is en ze haar niet meer kunnen zien, terwijl ze er nog gewoon bij zit. Je weet dat het kinderen zijn en dat het een spel is, maar je krijgt een knoop in je buik bij het lezen. Waar gaat dit heen, vraag je je af.

‘The Life and Death of Janis Joplin’ is een bizar en erg aangrijpend verhaal over een meisje dat van haar decaan alleen te horen krijgt dat ze heel erg op Janis Joplin lijkt, terwijl het gesprek had moeten gaan over de keuzes die ze moet maken, omdat het op school niet zo lekker loopt. Omdat ze niet weet wie Janis Joplin is, zoekt ze in de bibliotheek een cd van haar op en ziet dan in feite zichzelf op het hoesje. Vanaf dat moment gaat ze helemaal op in Janis Joplin. Ook hier voel je de dreiging, omdat het toch nooit goed kan gaan als ze hier echt haar bestemming in vindt: in op iemand anders lijken. Het dramatische slot is verbijsterend en hartverscheurend.

De kunst van het weglaten zie je niet alleen in de tragiek tussen de regels, maar ook in de krachtige keuzes voor een slot. In ‘Dat wat licht geeft’ lees je over een relatie tussen twee broers vanuit de jongste broer. Richard is alles voor hem. Ze spelen samen in het bos, Richard leert hem alles: over de sterren, hoe je moet zwemmen en wat al niet meer. In de puberteit gaat het helemaal mis. Er komen twee meisjes bij hen in de tuin kamperen, die wel belangstelling voor Richard lijken te hebben. Het is of de jongen compleet de weg kwijtraakt en verstart. Hij trekt zich helemaal terug en zijn jongere broer kan hem niet meer bereiken. Hier weet Rishøi het verhaal af te sluiten op een moment dat het verhaal nog volop in actie is, waardoor het effect maximaal is en ook de lezer zich net als de ik-persoon totaal ontredderd voelt.

Meestal heb je in een verhalenbundel dat er een paar verhalen aangrijpen en dat de rest daarbij wat in het niet vallen. Zo niet in deze bundel. Tot en met het laatste verhaal blijf je maximaal betrokken en wil je niets missen. Ook dit laatste verhaal ‘Mijn meisjes’ is een hartverscheurend verhaal, geschreven vanuit een vader die ‘sorry’ zegt tegen zijn oudste dochter. Het hele verhaal blijf je in spanning wat er dan precies gebeurd is.

Dat wij deze prachtige verhalen kunnen lezen en daarvoor niet eerst Noors hoeven te leren, hebben we te danken aan de vertaalster, Liesbeth Huijer, die ook een groot compliment verdient, want zij weet het vakmanschap van Rishøi, dat in Noorwegen al meermaals bekroond is, op subtiele wijze over te brengen en dat kan alleen, omdat ook zij een vakvrouw is. Laten we hopen dat ze alles wat nog uit Rishøis pen zal vloeien, blijft vertalen, want er is één verschrikking aan deze verhalen: ze lopen af, terwijl je het liefst nog een poosje in de verhalen had rondgewandeld.

Dietske Geerlings

Ingvild H. Rishøi – Het verhaal over Mevrouw Berg . Vertaald door Liesbeth Huijer. Koppernik, Amsterdam. 160 blz. € 23,50.

'een schil tegen het donker dat opdoemt'

Tue, 13 May 2025 20:12:20 GMT

'een schil tegen het donker dat opdoemt'

Bespreking van 'Hazenklop' van Hanneke van Eijken

Heerlijk is het om je door een omslag van een dichtbundel te laten meevoeren, nog voordat je begonnen bent te lezen, misschien zelfs nog voordat je de bundel geopend hebt. Hetzelfde geldt voor mooie titels, waar je alvast heel lang over kunt mijmeren. Hazenklop , de nieuwe bundel van Hanneke van Eijken, heeft bijvoorbeeld zo’n titel. Ik hóór de haas als ik alleen maar de titel zie, ik hoor zijn pootjes roffelen over het harde zand. Ik zie hem tussen de varens doorschieten, vanwege de afbeelding van de varen op het voorblad, in de vorm van twee hazenoren. Ik voel zelfs het snelle kloppen van zijn hart. Ik voel de vrijheid, de snelheid, maar ik ervaar ook de neiging tot vluchten, door mijn associatie met ‘het hazenpad kiezen’. Ik voel de angst vanwege de angsthaas. En ja, lach maar, ik zie ook een toenemende wereldbevolking, door de associatie met de voortplantingsdrift waar hazen om bekend staan. Leven, samengebald, in het beeld van dat rennende beestje.

In het haast vitalistische motto van Mary Oliver echoën veel van mijn associaties bij de titel na. En dan liggen er nog bijna veertig gedichten te wachten. De openingsregel ‘De schaduw is zo groot als het dier in ons’ laat al doorschemeren dat die hazenklop ook wel onze eigen hartenklop zou kunnen zijn, waarin de vrijheidsdrang, inclusief de angst en vlucht voor het gevaar, doorklinkt:

ik wil een verenvacht, scherpe klauwen

een blik vol nachtnavigatie, de roep

uit mijn borst laten ronken

ik wil de wilde dieren in mij, die wroeten

grommen tegen het donker

Deze opening is veelbelovend: krachtig, gelaagd en meerduidig.

De eerste afdeling, ‘Mijn bewegen is een vorm van honger’, doet denken aan Rennen naar het einde van honger van Esther Jansma, vooral in combinatie met de volgende regels uit het gedicht ‘Leger”: ‘Wie rent blijft rennen / dus ik ren tot de ochtend opdoemt in mijn kop’. Ook in de bundel van Jansma wordt het rennen of bewegen gekoppeld aan de honger. Op de uitvaart van de in januari overleden Jansma sprak Van Eijken haar waardering en bewondering voor Jansma uit. In het werk van beide dichters is de hartstochtelijke liefde voor het leven voelbaar, in al zijn vormen en met alle denkbare emoties. In We moeten ‘misschien’ blijven denken van Jansma komt het kuiken in het ei als zowel krachtig als kwetsbaar beeld voor, vergelijkbaar met de haas bij Van Eijken. Overigens is achter in Hazenklop dit beeld van de zowel krachtige als kwetsbare haas ook door Pauline Phoa schitterend vormgegeven: een tekening van een rennende haas waar delen wegvallen tegen de achtergrond. Dat wegvallen roept niet alleen de snelheid op waardoor je de haas nooit helemaal in beeld kunt vangen, maar ook de kwetsbaarheid van het beestje.

In Hazenklop klopt niet alleen de liefde voor het leven, maar ook voor de taal:

Nesten

Ook ik besta uit raat, cel aan cel

aan cel, uit weefsel en pezen

de tijd die in mij nesten bouwt

ik ben mijn eigen angstflank, een nachthaas

die een perkamenten pad op rent

oren plat in de nek

onder mij duwt de grond mijn poten

in elkaar, omhoog

De puls is hier ook in het ritme van de regels, die wat opzwepends hebben, voelbaar, gesteund door de krachtige assonanties en alliteraties. Dit is poëzie in haar zuivere vorm: vorm en inhoud zijn één. De honger naar steeds meer en meer leven en beweging voel je door dat zoeken naar woorden: eerst ‘angstflank’ voordat ‘haas’ ook aan de angst gekoppeld wordt. De lezer heeft die twee al verbonden, maar het wordt geen ‘angsthaas’, maar ‘nachthaas’. Dat bijstellen en verder rennen past subliem bij het beeld van de rennende haas die zwenkt om ieder gevaar te ontwijken.

Hazenklop is diep verbonden met het verdriet en geweld die in onze wereld woeden. Zo is ‘Tegen het breken’ een ontroerend gedicht over een oorlogsgebied: ‘In een dorp waar vuur nasmeult / speelt een kind met een stuk karton een huis na, kamer na kamer’. Behalve het kind, is ook de ouder de wanhoop nabij: ‘onder een inktzwarte hemel bouwt een vader een dak van takken / om de nacht te dragen’. Wat kunnen we hier nog over zeggen, lijkt Van Eijken te willen uitdrukken in ‘elders slaat iemand de woorden uit je mond / of breekt wetten als kwarteleieren in het voorjaar’. We staan machteloos tegen zoveel geweld en misbruik van macht. Toch is er de taal, want taal is een instrument om mensen met elkaar te verbinden. Deze brug onderscheidt ons van de dierenwereld. Wij kunnen ons uitspreken tegen het duister:

hier ligt de taal in onze handen

die zich tot nest vlechten kan

een schil tegen het donker dat opdoemt

als we wegkijken

tegen wat langs deurposten omhoogkruipt

Ook hier voel je de levenskracht zinderen. Leven kun je niet zonder de ander en daarin kunnen we van de natuur leren: ‘vertel me wat bomen elkaar zeggen’. Het is bekend dat bomen onder de grond via hun wortelstelsels elkaar met elkaar communiceren, elkaar overeind houden en als zij daarin falen dan zijn er ‘schimmels die sporen trekken / lichtslingers door wortels heen’. Als je een wilgentak afbreekt en opnieuw in de grond steekt, maakt hij nieuw blad. Hoe zit het met onze veerkracht?

Heerlijk is het als poëzie je uitnodigt om op onderzoek uit te gaan. Behalve dat ‘Noordkromp’, de titel van een van de gedichten, een geweldig woord is, is het ook fantastisch om te weten wat dit is: het blijkt een schelp, een tweekleppig weekdier. In IJsland blijkt er een te zijn opgevist van 507 jaar en werd daarmee ‘het oudste dier ter wereld’ genoemd: ‘in de rimpels, onder de wervels van de zeebodem / hebben we leren luisteren’. Helaas is het arme beestje door het onderzoek overleden. Ook hier voel je kracht en kwetsbaarheid hand in hand gaan, net als de verwondering én de verwoestende kracht van de mens.

Over Hazenklop kun je blijven denken en blijven schrijven, want er is zoveel moois in te ontdekken. Wie bang is voor ontlezing doet er goed aan dit soort parels te verspreiden en anderen te laten voelen wat de kracht is van taal. Wat dacht je van iedere dag een mooi gedicht van Hanneke Van Eijken op het schoolbord voor onze jongeren, die deze ode aan het leven en de dieren vast kunnen waarderen? Hazenklop is dan goed voor een louterende bijna veertigdagentijd om samen nesten te bouwen tegen het duister.

Dietske Geerlings

Hanneke van Eijken – Hazenklop . Uitgeverij Van Oorschot, Amsterdam. 72 blz. € 22,50.

‘zoet, stevig en op maat van vrouwen’

Sun, 11 May 2025 17:40:59 GMT

‘zoet, stevig en op maat van vrouwen’

Bespreking van 'Pink Lady' van Saskia de Coster

De wandelingenreeks Terloops van uitgeverij Van Oorschot is op zichzelf al een verzameling waard, want de boekjes zijn allemaal mooi vormgegeven en zijn stuk voor stuk een mooie combinatie van wandeling en verhaal. Bij iedere uitgave is het weer een verrassing hoe de verhouding tussen die twee is. Er zijn verhalen waarbij de wandeling helemaal op de achtergrond is geraakt, omdat je je vooral in het hoofd van de verteller bevindt. Bij andere verhalen krijg je vooral een sfeerimpressie van het landschap. Bij de meeste verhalen zit er een diepere laag in verweven die stof tot nadenken biedt. Zo ook in Pink Lady van Saskia de Coster, die samen met haar geliefde een wandeling in de Luxemburgse Ardennen maakt met niemand minder dan een seriemoordenaar, gelukkig wel onder begeleiding van een agent.

Als De Coster aan haar grootmoeder vraagt om even een eindje te wandelen, antwoordt ze: ‘Lees liever de Bijbel eens, met al uw boeken.’ Grootmoeder loopt heel wat af, maar vooral in en om het huis. Wel schiet haar ineens ‘de Nieuwewandeling’ te binnen: de naam van de gevangenis in Gent. Daar lopen de criminelen rondjes op een binnenkoer. Dat lijkt grootmoeder een grote straf, maar zij is dan ook geen crimineel.

Grootmoeder zou zich omdraaien in haar graf als ze zou horen dat haar kleindochter uitgerekend wil wandelen met een onbekende man die al 51 jaar zit opgesloten. Waarom zou je dat willen? Raf is de langstzittende gedetineerde van België. Vanaf zijn tweeëntwintigste zit hij vast, omdat hij gruwelijke misdaden en moorden heeft begaan. Wat De Coster intrigeert, is dat hij een keer is ontsnapt tijdens een van de jaarlijkse uitstapjes onder begeleiding, namelijk bij een dagje naar de Ardennen. Raf en zijn begeleider aten mosselen, de agent kreeg een voedselvergiftiging en bleef lang weg op het toilet, terwijl hij de gedetineerde natuurlijk geen halve seconde uit het oog had mogen verliezen. Raf besloot een wandeling te maken, maar is na een paar uur toch teruggekeerd. Dit is de wandeling die De Coster graag opnieuw met Raf wil maken: ‘Wat bezielde hem om terug te keren? Hoe ging het eraan toe in zijn hoofd? Wie is Raf?

Het is wonderbaarlijk dat De Coster het voor elkaar heeft gekregen om deze wandeling inderdaad met Raf te maken, onder begeleiding van een agent én met haar geliefde Teddy. Voor het evenwicht moet er namelijk nog een vierde persoon mee. Het gebied waar ze gaan wandelen leent zich wel voor een griezeltocht: ‘Als je lang genoeg stil bent hoor je in de Ardennen trollen en seriemoordenaars schreeuwen door de dennenbomen.’ De zenuwen slaan toch even toe als ze nog wat te vroeg in Esch-sur-Sûre aankomen. Ze denkt aan Marc Dutroux en aan enge mannen uit haar jeugd voor wie de kinderen gewaarschuwd werden, zoals een ijscoman die gratis ijsjes uitdeelde aan blonde meisjes. De Coster was niet blond en kreeg sowieso geen ijs, vanwege de suiker. Ze kreeg een appel: ‘De Pink Lady-variant, zoet, stevig en op maat van vrouwen gemaakt, was net uitgevonden.’

De Coster weet de spanning goed op te bouwen vanaf de eerste ontmoeting met Raf: ‘Een mengeling tussen een grootvader en een ruig type, doorleefd en doorrookt.’ Teddy is naar de wc gegaan en niet meer teruggekomen. De man is zo stil dat De Coster zich afvraagt of hij iets in zijn schild voert. Ze ergert zich aan haar eigen, naïeve vragen om het gesprek op gang te houden. Omdat Teddy niet meer terugkomt, besluit zij ook zelf naar het toilet te gaan. Raf zegt doodleuk dat hij meegaat. Rino, de bewaker, houdt hem gelukkig tegen. De lezer denkt: wat gebeurt hier? Is de man na al die jaren nog steeds zo pervers dat hij zelfs openlijk iedere kans aangrijpt om alleen met een vrouw te zijn? Samen keren de dames weer terug bij de twee heren en dan begint de wandeling. Raf kent de weg nog goed, omdat hij de eenvoudige cirkel honderden keren opnieuw heeft gedroomd.

De Coster beschrijft de wat duistere route met een tunnel door een leistenen berg, een brug over de Sûre, een Jezusbeeld gevangen achter metalen spijlen. Raf vindt het fijn om weer buiten te zijn, maar is wat stug in zijn antwoorden. En dat is begrijpelijk: kennelijk heeft hij in de loop van de jaren talloze brieven van vrouwen gekregen met vragen, verhalen en grensoverschrijdende fantasieën. Ook dat zet je aan het denken: wat bezielt deze vrouwen om hun duistere fantasieën met deze seriemoordenaar te delen? De regels met betrekking tot de wandeling zijn streng: Raf mag niet over zijn misdaden praten. Toch breken er steeds kleine stukjes daarvan los in het gesprek, als gevaarlijke bergpaadjes waarop je maar zo de afgrond in kunt glijden. Ook blijft het spannend of De Coster antwoord zal krijgen op de vraag wat Raf bezield heeft om weer terug te keren na zijn ontsnapping.

Pink Lady zet je op een prikkelende manier aan het denken over de hele wandeling. Valt dit onder journalistiek, of is dit een vorm van ramptoerisme? Hoe zou deze tocht vanuit het perspectief van de seriemoordenaar zelf worden beleefd? Op het moment dat de misdadiger, die het hele jaar achter slot en grendel zit, ineens naast de gewone burger wandelt, over hetzelfde pad, worden de grenzen die ons rechtssysteem zelf heeft bepaald, net zo schimmig als het landschap van de wandeling.

Dietske Geerlings

Saskia de Coster – Pink Lady . Uitgeverij Van Oorschot. Terloops, Amsterdam. 64 blz. € 13,50.

Een schat aan Japanse miniaturen

Fri, 09 May 2025 10:14:10 GMT

Een schat aan Japanse miniaturen

Een bespreking van 'Een mandje aarde' van Yosa Buson

Een mandje aarde is een bijzonder fraaie en zorgvuldige verzameling uit het werk van de Japanse Yosa Buson (1716-1783). Hij is na Matsuo Bashō de belangrijkste Japanse haikudichter. Deze bundel bevat meer dan 750 haiku’s, maar daarnaast ook nog prozastukken, drie kettingverzen en nog wat experimentele gedichten. Door in deze bundel te bladeren maak je twee reizen tegelijk: naar Japan en terug in de tijd. Dat alleen al is een bijzondere ervaring, omdat je beseft hoe nietig de mens is, maar ook hoeveel je in slechts één mensenleven kunt verzamelen aan indrukken en ervaringen.

Die hoeveelheid is vooral zo indrukwekkend omdat Busons haiku’s zo intens geconcentreerd zijn. Eigenlijk zijn het allemaal miniatuurschilderijtjes die stuk voor stuk al een wereld oproepen:

Magere benen –

de kraanvogel die van zijn ziekbed opstaat

heeft ’t koud

Je roeit met je aalscholverboot

en waar het water ophoudt:

laaiende fakkels!

Natuurlijk heb je verbeeldingskracht nodig om de beknopte teksten in je hoofd aan te vullen en er zitten ook haiku’s tussen, waarbij dat best lastig is, omdat voor je gevoel alle context ontbreekt. Wat echter zo mooi aan deze uitgave is, is dat het niet blijft bij de vertaling van de haiku’s. Iedere tekst is door de vertaler, Jos Vos, van begeleidende aantekeningen voorzien, die niet alleen inzicht geven in de betekenis van de tekst, maar ook in de literair-historische en culturele context van het achttiende-eeuwse Japan. Daarnaast zijn de teksten nog allemaal in Japans schrift opgenomen. Voor wie Japans kent, zal dat vast een feest zijn, want dan kun je meekijken met het proces van vertalen. Voor wie geen Japans kent, is het bijzonder om te zien hoe de voor ons vertrouwde haiku er in Japanse tekens uitziet. Die tekens zijn in feite op zichzelf ook miniaturen. De vertaler geeft bovendien inzicht in de Japanse taal en laat soms zien hoe bepaalde Japanse tekens dubbelzinnig zijn en hoe die dubbelzinnigheid bij de vertaling eigenlijk verloren gaat.

De aantekeningen zijn zo zorgvuldig verantwoord dat je het gevoel hebt dat je een encyclopedie in handen hebt, maar dan in positieve zin: zo een waar je uren in kunt bladeren, omdat je steeds weer nieuwe informatie ontdekt. Zeker voor wie Japan nog betrekkelijk onbekend gebied is, gaat er een wereld open: de bijzondere kenmerken van de verschillende seizoenen, de flora en fauna, typische Japanse gebruiken, muziekinstrumenten, andere auteurs en beeldende kunstenaars, het stadsleven, het leven op het platteland en nog heel veel meer. Veel aantekeningen nodigen uit om verder onderzoek te doen. Zo is er een gedicht dat verwijst naar bijzonder vuurwerk en Vos geeft dan aan dat je met bepaalde zoektermen op internet een goede indruk kunt krijgen van wat dit voor soort vuurwerk is. Dan zie je dat er ook veel andere kunstwerken gemaakt zijn van dit vuurwerk.

De kettingverzen uit het tweede deel zijn erg interessant. Eerst vertelt Vos wat over de geschiedenis:

‘Het schrijven van kettinggedichten begon als een spelletje waarbij één dichter de eerste helft schreef van een traditionele tanka en een andere het gedicht afmaakte. Rond het begin van de vijftiende eeuw had het aaneenrijgen van verzen zich ontwikkeld tot een verfijnde kunst die aan subtiele regels was gebonden. Hoogeplaatste monniken en samoerai, vertrouwd met de voorschriften van de traditionele esthetica, stelden graag kettinggedichten op met honderd schakels, de hyakuïn.’

Vos legt het verband met de Europese sonnettenkrans. Een verschil is dat die kransen een overkoepelend thema hebben. Dat is bij de Japanse kettingpoëzie niet het geval. De spreker en de situatie veranderen van gedicht tot gedicht. Er zijn wel regels: iedere schakel moet op zichzelf een volwaardig gedicht zijn en het moet ook een poëtisch geheel vormen met de voorganger. Omdat ze zo afwisselend zijn, worden het een soort ‘symfonische creaties’ waarin talloze figuren aan het woord komen, zoals minnaars, reizigers, kluizenaars, landlieden en keizers.

Lang niet alle poëzie van Buson is ernstig of braaf. Sowieso waren de kettingverzen vaak komisch, maar ook in haiku’s vind je veel humor terug:

Koekoek!

Kom je roep uit een koektrommel

om de nek van een dansende derwisj?

Vos heeft hier net als in het Japans een woordspeling ingelast, door er een koektrommel van te maken. De dansende asceet (die Vos ‘derwisj’ heeft genoemd) bespeelt een trommeltje (Japans: kakko , terwijl ‘koekkoek’ in het Japans kakkō is).

Al met al is Een mandje aarde een rijk gevulde mand vol Japanse cultuur, genoeg voor uren lees- en bladerplezier in een prachtige gebonden uitgave met op het papieren omslag een prachtige schildering van Buson zelf, die naast dichter ook schilder was. Op de schutbladen vind je een achttiende-eeuwse reiskaart van Osaka tot Miaco, die de reis van de lezer door tijd en ruimte helemaal compleet maakt.

Dietske Geerlings

Yosa Buson – Een mandje aarde . Vertaald en toegelicht door Jos Vos. Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam. 464 blz. € 37,50.

o.a. OA

Thu, 08 May 2025 20:02:48 GMT

o.a. OA

Tot mijn verrassing lees ik vandaag in Trouw een mooi betoog van Arie de Ruiter (2025) over het zelf uitgeven van boeken. Het is niet zozeer een oproep om zelf boeken uit te geven, maar eerder een om óók de kwaliteit van auteurs die zelf uitgeven te erkennen en deze auteurs niet buiten te sluiten van allerlei podia. De Ruiter schrijft:

“Toch blijft het literaire systeem grotendeels gesloten. Boekhandels nemen zelden zelfuitgegeven werk op, literaire tijdschriften negeren deze boeken, en literaire prijzen sluiten indie-auteurs meestal stilzwijgend uit. Zo ontstaat een parallel circuit van schrijvers die zich jarenlang ontwikkelen, uitstekende boeken schrijven – maar zonder toegang tot de gevestigde podia.” (De Ruiter, 2025)

Dit buitensluiten en negeren herken ik als onafhankelijke auteur (‘indie’ uit het citaat hierboven komt van ‘independent’). Dit gebeurt overigens lang niet altijd stilzwijgend. De meeste landelijke dag- en weekbladen én prijzen doen dit openlijk op hun websites. Volgens De Ruiter zit achter dit buitensluiten en negeren een onterechte aanname:

“De aanname daarachter lijkt simpel: wie geen uitgever vindt, zal wel niet goed genoeg zijn. Maar dat uitgangspunt is niet alleen gemakzuchtig – het is aantoonbaar onjuist. Veel indie-auteurs kiezen bewust voor onafhankelijkheid: vanwege de creatieve vrijheid, de korte lijntjes met hun publiek, of de mogelijkheid om eigen tempo en stijl te bewaken. Ze investeren in redactie, laten hun werk kritisch beoordelen en publiceren met zorg en toewijding.” (De Ruiter, 2025)

Het is mooi dat Trouw, die zich zelf ook schuldig maakt aan dit negeren en buitensluiten (recensent en auteur Gerwin van der Werf uit deze krant beweert nota bene in een artikel waarin hij zijn eigen werk promoot, dat schrijvers die zelf uitgeven, hun vak niet serieus nemen) wél dit artikel heeft opgenomen en daarmee aandacht besteedt aan deze verschuiving in de literaire wereld.

De argumentatie van de gevestigde orde is eenvoudig van twee kanten door te prikken als het om kwaliteit gaat. Allereerst kunnen literaire critici niets zeggen over de kwaliteit van een literair werk dat nooit is opgestuurd naar een uitgeverij, behalve als zij dit werk zelf hebben gelezen. Om een voorbeeld te geven: ik heb zelf ooit op advies mijn eerste boek naar een uitgeverij gestuurd, maar daar ontving ik alleen een standaard mail terug. Toen ik ontdekte dat je je werk ook zelf kunt uitgeven, ben ik me daarin gaan verdiepen en sindsdien heb ik nooit meer een uitgeverij benaderd. Ik ben voor bijna al mijn boeken dus nooit door een uitgeverij afgewezen, omdat ik er eenvoudigweg geen werk naartoe heb gestuurd. Sterker nog, voor mijn vierde boek ‘Tere min’ had een uitgeverij wel belangstelling, maar ik vond het te lang duren en ik mocht het boek niet zelf vormgeven. Ik heb toen besloten het boek toch zelf uit te geven. Dan kunnen grote kranten of literaire prijzen vervolgens wel kieskeurig doen en alleen maar werk willen bespreken van erkende uitgeverijen, maar zij weten niets van de kwaliteit van mijn boeken, want dan moeten zij ze eerst lezen en dat weigeren ze op grond van hun eigen regels.

Ik vergelijk mijn boeken daarom altijd met stukjes onherbergzaam landschap waar de grote touringcars van het toerisme nooit zullen langskomen. Er zijn lezers die daar desondanks of juist graag toeven. Zij laten zich niet door vooroordelen weerhouden. Veel van die bijzondere lezers zijn inmiddels trouwe lezers geworden: de boeken hebben kennelijk zelf reclame gemaakt voor de auteur. Sommige lezers hebben zelfs om een nieuwsbrief gevraagd.

Vanaf de andere kant leveren erkende uitgeverijen allang niet meer zuivere kwaliteit. Zij moeten hun bedrijf rendabel houden en geven dus ook pulp uit om uit de kosten te komen. Er worden redacteuren gezet op het werk van bekende Nederlanders als die zelf niet goed kunnen schrijven. Omdat het eigen redacteuren van de uitgeverij betreft, kun je je afvragen of dit niet ook een vorm van ‘uitgeven in eigen beheer’ is. Als je soms achter in boeken ziet wie er allemaal bedankt worden, dan vraag je je af hoe ver de auteur op eigen kracht zou zijn gekomen.

Wat zouden auteurs van erkende uitgeverijen ervan vinden als de onafhankelijke auteurs ineens óók aandacht krijgen? Dat is misschien een beetje zuur, als zij zelf zoveel moeite hebben gedaan een uitgeverij binnen te komen. Dachten ze net op het pluche in het literaire park neer te kunnen ploffen, zijn er ineens nog meer schrijvers die in dezelfde vijver gaan vissen. Misschien dat Van der Werf daarom de onafhankelijke auteurs vanuit zijn ‘erkende positie’ nog een trap na gaf door ze nog even extra belachelijk te maken? Als dit angst is, is die terecht, want een onafhankelijke auteur staat doorgaans een stuk steviger in zijn schoenen. Die is namelijk inmiddels gehard door het misprijzen van alle partijen van het literaire veld. Hij doet alles zelf, wordt meewarig aangekeken, genegeerd of zelfs bespot. Daar wordt een mens sterk van, weet ik uit eigen ervaring.

Dat pluche blijkt uiteindelijk ook wat tegen te vallen. Steeds vaker vragen auteurs van erkende uitgeverijen zelf om een recensie of publiciteit, omdat er anders geen aandacht is voor hun werk. Dan heb je zo erg je best gedaan om binnen te komen (meestal met behulp van diverse kruiwagens), en dan wordt je werk alsnog genegeerd.

Als onafhankelijke auteur ben je dankbaar voor iedere onbevooroordeelde lezer die het aandurft je boek te lezen. Als zo’n lezer vervolgens schrijft dat je werk een groter lezerspubliek zou moeten hebben of het zelfs onbegrijpelijk vindt dat je werk nog geen literaire prijs heeft ontvangen, dan is de triomf extra groot. Daar kan misschien zelfs geen literaire prijs tegenop, als het je niet om het geld te doen is. Dat vervult je met trots, juist omdat je alles zelf hebt gedaan.

Maar dan de naam! Het begrip ‘indie-auteur’ kende ik nog niet, maar dat wil ik ook graag zo houden, net als het lelijke ‘selfpubber’. Mijn kinderen noemen mij zo nu en dan ‘Strong independent woman’ vanwege mijn onafhankelijkheidsdrang. Maar een ‘sterke onafhankelijke auteur’ zou in het Nederlands in afkorting voor nog meer misprijzende blikken zorgen. ‘Onafhankelijke auteur’ lijkt me prima, en als je daar niet de tijd voor wilt nemen, wellicht een OA? Ik ben o.a. OA.

Bronvermelding

De Ruiter, A. (2025, 7 mei). Opinie: Ik ben Indie-auteur. Niet omdat ik geen ambities heb, maar ik stel eigen voorwaarden. Trouw.nl Geraadpleegd op 7 mei 2025, van https://www.trouw.nl/opinie/opinie-ik-ben-indie-auteur-niet-omdat-ik-geen-ambities-heb-maar-ik-stel-eigen-voorwaarden~bbf8b57e/

‘het kind dat een reus is geworden trekt door de gehele wereld’

Wed, 07 May 2025 07:29:38 GMT

‘het kind dat een reus is geworden trekt door de gehele wereld’

Bespreking van 'Breuk in de horizon; Een bloemlezing over verzet samengesteld en ingeleid door Antjie Krog'

‘Dichters hebben altijd in de voorhoede van het verzet gestaan, van het eisen van verandering. Daarom wil Breuk in de horizon een kerf zetten op horizons die onveranderlijk, onbeweeglijk lijken. Dat zijn de horizons van geweld, intolerantie, uitsluiting; de horizons van ondoordringbare dood, en van verdriet,’ schrijft Antjie Krog. Eerder verscheen bij de Bezige Bij al Stip op de horizon met 80 gedichten over vrijheid. Nu is er ook Breuk in de horizon , een bloemlezing over verzet, samengesteld en ingeleid door Antjie Krog. In haar voorwoord schrijft ze dat poëzie de diepste vorm van filosofie is, die spreekt tot die kille, harde skylines van ons: ‘We hebben kleine openingen nodig die licht en zuurstof bieden op de dagen dat we niet meer verder kunnen.’ Met deze bloemlezing laat ze die mogelijke openingen zien, uit de pen van een zeer gevarieerd gezelschap dichters van over de hele wereld en uit verschillende tijden.

De bundel is in drie afdelingen verdeeld. Deel 1 bevat poëzie van dichters die niet bekend staan om groot verzet, maar die wel laten zien dat ieder van ons vaak onwaarneembare daden van verzet pleegt om betekenis te geven aan het bestaan. Wislawa Szymborska beschrijft hoe je na een oorlog de boel weer netjes moet opruimen en de aandacht van de media algauw door nieuwe oorlogen wordt getrokken:

Iemand moet waden

door het slijk en de as,

de veren van de canapés,

de splinters van glas

en de bloederige vodden.

Iemand moet een balk aanslepen

om de muur te stutten,

iemand het glas in het raam zetten,

de deur in de hengsels tillen.

Fotogeniek is het niet

en het kost jaren.

Alle camera’s zijn al

naar een andere oorlog.

In ditzelfde gedicht beschrijft ze ook hoe er mensen zijn die dit gaat vervelen. Er zal ook altijd iemand zijn die gaat liggen en lui naar de wolken gaapt. Persoonlijke verzet kan ook te maken hebben met je anders voelen dan de norm, of met een gevoel van zinloosheid: ‘Ik weet dat deze dag niks heeft gedaan / wat hem de moeite waard maakt om te onthouden’, schrijft Nathan Trantraal. Je bent geneigd alle hoogtepunten te noemen, maar je leven bestaat vooral uit dagen waarin niks gebeurt. Daarom legt hij zijn hand op de was die te drogen hangt en neemt zich voor die dag niet te vergeten.

Het tweede deel verbindt verzet met wanhoop. Dagelijkse handelingen worden in verband gebracht met dramatische gebeurtenissen, waardoor ruimte ontstaat waarin je je met het leven of met de dood kunt verzoenen. Elisabeth Eybers schrijft in ‘Oggend’:

Die nag was ’n ontreddering,

teen voordag word ek weer verras,

deur skimgrimasse ingekring.

Die swaar reisdeken van verdriet

lê om my lede vasgevou,

die lug is laag en aardesiek,

met stopverf toegedik en grou.

Zij beschrijft in het Zuid-Afrikaans hoe je wanhopig en somber kunt wakker worden, terwijl ook de nacht al zwaar was. In deze afdeling geven meer dichters uiting aan gevoelens van depressie en wanhoop. Ook het bekende gedicht ‘De volgende scan duurt vier minuten’ van Lieke Marsman is hierin opgenomen. Hierin uit zij de machteloosheid die je als zieke kunt voelen, zelfs als je behandeld wordt. Krog heeft een gedicht van zichzelf opgenomen over depressie, geschreven vanuit de ander: ‘was je lichaam zo doorzichtig alsof mijn / hand zo door je heen kan als ik probeer / tegen te houden dat je verdwijnt’.

In het derde deel is verzet met woede verbonden. Hier lees je poëzie die in opstand komt tegen systemen. Een prachtig gedicht van Ingrid Jonker is ‘Het kind dat doodgeschoten is door soldaten bij Nyanga’. Het eindigt met:

het kind dat alleen maar wilde spelen in de zon bij Nyanga is overal

het kind dat een man is geworden trekt door heel Afrika

het kind dat een reus is geworden trekt door de gehele wereld

Zonder pas

In deze afdeling is naast iconen van het verzet als Nelson Mandela ook het prachtige gedicht van Babs Gons ‘Ga terug naar je eigen land’ opgenomen, dat ik al een paar jaar bij de opening van het schooljaar in mijn klassen gebruik, omdat het zo mooi laat zien hoe je eigen land niet alleen iets geografisch is, maar iets wat diep van binnen wortelt:

weet je eigen land

altijd vlak achter je ogen

opgevouwen net onder je borstkas

tussen duim en wijsvinger

wees nooit een vreemdeling

want dit alles is jouw eigen land

In de bundel is veel ruimte ingenomen door vrouwelijke auteurs, onder wie twee Nobelprijswinnaars en een internationale nieuwe generatie die over lgbtqia+ schrijft. Zij proberen daarmee een breuk in de horizon van discriminatie te houwen.

Deze bloemlezing vormt een mooie basis van waaruit je gesprekken kunt aangaan over het belang van verzet in de samenleving. Alleen al het mooie voorwoord biedt genoeg stof tot overdenken: verzet ‘voedt bevestiging en bewustzijn van de kardinale deugden van rechtvaardigheid, moed, wilskracht en voorzichtigheid’. Daar kunnen we in deze tijd wel wat van gebruiken.

Dietske Geerlings

Antjie Krog – Breuk in de horizon; Een bloemlezing over verzet, samengesteld en ingeleid door Antjie Krog . De Bezige Bij, Amsterdam. 224 blz. € 23,99.

Hoor, hoor: de schepping losgezongen!

Thu, 01 May 2025 09:09:31 GMT

Hoor, hoor: de schepping losgezongen!

Bespreking van 'Waar schaduw uit de bomen valt' van Shari van Goethem en Edward Hoornaert

De Duitse boswachter Wohlleben verwonderde zich erover dat de met mos begroeide stobben die hij vroeger had afgezaagd nog steeds leefden. Bij een heftige regenbui waarbij de grond was weggespoeld, kwamen de wortels bloot te liggen en toen viel hem pas op dat de wortels van de verschillende bomen in elkaar verstrengeld waren en dat bomen hun afgezaagde soortgenoten via dit ingenieuze wortelstelsel in leven hielden door ze van voedingsstoffen te blijven voorzien. En wanneer dit niet rechtstreeks tussen de bomen gebeurt, dan gebeurt het alsnog via allerlei schimmels die in symbiose met deze bomen leven. Aan dit verhaal moest ik denken toen ik Waar schaduw uit de bomen valt van Shari van Goethem en Edward Hoornaert las. Deze bloedmooie bundel voelt als de boom die aanhoudend de ziel voedt in een wereld die voelt als een kaalslag.

Veelzeggend is dat de bundel zelf ook geworteld is – midden in de schepping! - , namelijk in het Eden Kunstenfestival, waar beide dichters zich hebben laten inspireren door creaties van binnen- en buitenlandse kunstenaars over thema’s in Genesis en door verschillende betekenissen van de tuin van Eden. En die inspiratie resulteert in een onwaarschijnlijk harmonieuze samenzang tussen de twee dichters.

De bundel is allereerst prachtig uitgegeven door uitgeverij P – een bevlogen thuishaven voor poëzie - met een fraaie collage van Van Goethem op het omslag, waarbij armen en handen in meerdere kleuren en groottes een omgevallen boom met ontblote wortels dragen. Ook binnen in de bundel bevinden zich op de grenzen van de drie afdelingen bijzondere collages die erg tot de verbeelding spreken. Maar dan nog de poëzie!

Overal over de wereld vinden geloofsoorlogen plaats. Mensen staan in een volkomen kramp lijnrecht tegenover elkaar soms precies dezelfde waarden te verdedigen. In deze bundel wordt het scheppingsverhaal uit Genesis losgezongen, alsof er lucht tussen de letters geademd wordt, waardoor vastgeroeste betekenissen gaan stromen en in elkaar samenvloeien:

De verstandige

in den beginne was er water, het was woest

God scheidde het en suste het, bracht het

tot bedaren en in het hemelwater

liet Zij vogels zwemmen

de andere helft kneedde Zij tot het droog

en hard werd en uit de diepte trok Zij

een tak

Ze bleef eraan trekken

tot de tak iets had van een boom

en in die boom

blies Zij haar adem

Op dit openingsgedicht van de eerste afdeling, ‘Het witte veld’, van Van Goethem volgt dat van Hoornaert:

De wijze

Er was een krachtig verhaal nodig

waarvan niemand de diepere betekenis

zou kunnen doorgronden. God schiep

een heiligdom waaraan de vlakte zich kon optrekken

waarin sapstroom de hoogte van een bladerdak zocht

om van het licht te proeven.

Onwankelbaar de stam die als een

totempaal zonder aanbidders

in donkere aarde stond

wachtte op nieuwe tekens van leven.

Ernstig, maar ook lichtvoetig en liefdevol wisselen de stemmen elkaar af in het bezingen van de schepping, waarbij alles voortdurend blijft stromen. Nergens kom je klem te zitten in een starre waarheid, het is of je welkom bent, hoe gebrekkig, schaamtevol, of juist schaamteloos je ook bent. De poëzie omvat de gehele schepping in haar diepste wezen. Ademloos blijf je verder lezen, omdat je niet kunt geloven dat poëzie zo kan blijven stromen. Daarin zijn vorm en inhoud volkomen één: als het sap dat door het wortelstelsel via de stam de bladeren bereikt, voel je dat de dichtregels binnenkomen en je gedachten in beweging brengen. Ik kan blijven citeren uit de prachtige regels. De schaamtevolle staat naast de schaamteloze: ‘tussen de gebreken / nam Ze haar plek in / uit Haar gewrongen wervels / schiep Ze de ochtend’, tegenover: ‘Zijn stem liet hij galmen / door het uitgesponnen licht / op zoek naar een donkere klank / om het einde van de dag in te luiden.’ En zo hoor je de echo van ‘Toen was het avond geweest en het was morgen geweest’ na iedere dag van de schepping, beschreven in Genesis.

Wat zo goed voelt, is dat iedere vorm van polarisatie in de bundel volkomen oplost in deze samenzang. Er is geen goed of fout, het is er allemaal. In iedere vrouw klinkt de echo van de oervrouw door: ‘zie daar de vrouw met alle andere vrouwen onder haar huid’ en zo ook in de man en in alles wat zich daartussen bevindt: ‘Bij elke nieuwe vorm verandert zij en groeit zijn honger naar een vrouw die hem omsluit langs alle zijden // het duister in haar schoot bedwingt. [...] Zij een beeld voortdurend in beweging’. In het begin kun je de twee stemmen, Van Goethem en Hoornaert van elkaar onderscheiden, maar gaandeweg lopen ze meer in elkaar over.

Diverse thema’s uit Genesis komen langs, maar heel vrij en speels, zoals de boom van goed en kwaad:

midden in de tuin staat een boom

hij draagt woorden

ze mogen niet

in de mond worden genomen

maar als iemand erin bijt

laat het dan de wijste zijn

Hierin klinkt bovendien het begin van het Johannesevangelie door: ‘In den beginne was het Woord en het Woord was bij God, en het Woord was God.’ Woorden zijn niet onschuldig. Als zij mensen van elkaar kunnen vervreemden, oorlogen kunnen ontketenen, dan kunnen zij ook het tegenovergestelde. De bundel lijkt daarin een uitnodiging: eet dit woord, eet het verstandig.

Lucebert schreef ‘lyriek is de moeder der politiek’. Waar schaduw uit de bomen valt is deze moeder waardig: de liefdevolle die haar kinderen voedt en een stille revolutie in gang zet. De bundel is als Broze aarde; een mis voor het universum van Antjie Krog. Je zou willen dat deze poëzie in alle talen uit alle luidsprekers klinkt waar wereldleiders samenkomen of zich juist van elkaar afwenden. In deze tijd waarin herdenken nog nooit zo complex lijkt te zijn geweest, is deze samenzang zo ongelooflijk troostrijk: de boom die zijn afgezaagde soortgenoten overeind houdt. Ik, die zelfs in het heetst van de zomer nog het liefst tot aan mijn nek bedekt ga, zou bijna zeggen: laat mensen samenkomen in hun Adam-en-Eva-tenue, alles van zich afschudden, masker, harnas, dat zij voelen dat zij onderdeel van de schepping zijn, en zich dan louter kleden in deze woorden. Grote God, dan zou er nog hoop zijn voor de wereld.

Dietske Geerlings

(Eerder gepubliceerd op Tzum)

Shari van Goethem en Edward Hoornaert – Waar schaduw uit de bomen valt. Uitgeverij P, Leuven. 112 blz. € 20,00.

‘de verstopte ader open te schrijven, de spier van de ziel te raken’

Thu, 01 May 2025 08:56:02 GMT

‘de verstopte ader open te schrijven, de spier van de ziel te raken’

Bespreking van 'Koorddansers Funambules; Zeventien dichters bij het beeldend werk van Roland De Winter'

Wie niet bang is zich voor langere tijd in een rariteitenkabinet met 33 of oneindig veel kamers op te houden, met het risico dat je de uitgang niet meer kunt vinden en er per ongeluk enkele dagen, jaren, of zelfs voor de rest van je leven aan vast blijft zitten, zou er goed aan doen het bijzondere boek Koorddansers Funambules aan te schaffen. Het bevat 33 bizarre kunstwerken van Roland De Winter, waarop zeventien dichters zich vervolgens hebben laten inspireren tot een gedicht. Het betreden van het werk is wis en waarachtig een zinnenprikkelende belevenis!

‘Dit boek is een daad van liefde. Elke getekende lijn, elke geschreven regel komt uit het hart. De onbaatzuchtige harten van zeventien zeer verschillende dichters en van hun vertalers, het hart van de tekenaar-etser-graveur wiens werk aan de basis ligt van dit boek, het hart van de uitgever die meeging in dit avontuur,’ schrijft Erna Schelstraete in het inleidende woord. En dit avontuur is op iedere bladzijde voelbaar. Het is volledig tweetalig uitgegeven en in vier afdeligen en een coda verdeeld: ‘Kleine mythes’, ‘Grimland’, ‘Het boek der Gekken’ en ‘Het grote slopen’. Je valt van de ene verbazing in de andere, omdat er zoveel ingangen zijn. Zo zou je kunnen denken dat één ruimte bestaat uit een kopergravure, het Nederlandse gedicht en de Franse vertaling ervan, maar hoe betreed je die ruimte? Als je eerst de gravure bekijkt, dan het gedicht leest en ten slotte de vertaling, ben je uiteindelijk in een andere ruimte beland dan wanneer je eerst het gedicht leest, of eerst de vertaling. Om het nog complexer te maken: sommige gravures, etsen of tekeningen lijken verband met elkaar te houden en datzelfde geldt voor de gedichten. Als je vervolgens nog bedenkt dat zowel de beeldende kunst als de poëzie bijzonder stemmingsgevoelig zijn, kun je iedere dag in dezelfde kunst weer een nieuw avontuur beleven.

De hoeveelheid is overweldigend. Op één gravure is al zoveel te beleven dat je ook zonder gedicht een tijd kunt reizen. De gedichten zijn op hun beurt geen woordvertalingen van het beeld, maar ook weer eigen werelden, waaruit een eigen interpretatie van of associatie op de gravure blijkt. Soms lijkt de bijbehorende afbeelding slechts de aanleiding voor een geheel nieuwe wereld. Wie eerst kijkt, dan leest, wordt onherroepelijk weer terug naar het beeld geleid en ontdekt nieuwe betekenissen. Hetzelfde geldt voor als je een andere volgorde aanhoudt. Vaak gaan de gedichten een dialoog aan met de afbeelding. Het plezier van tekenen, schrijven, vertalen, betekenis geven spat er bij ieder kunstwerk vanaf. Wie behalve Nederlands ook Frans kan lezen, zal extra genieten, want ook in het Frans zijn de gedichten parels.

De tekeningen, etsen en gravures laten volgens dichter Erwin Steyaert een ‘pandemonium’ zien: een plek waar duivels en demonen vertoeven. Naast die grimmigheid en bijtende spot vind je echter ook subtiele humor en een mededogen met de mens in zijn naakte bestaan. De afbeeldingen lijken soms op klassieke allegorieën, waarbij je iedere figuur en ieder voorwerp een symbolische betekenis kunt geven. Die betekenissen liggen echter geenszins vast. Je kunt er heel veel kanten mee op. Sommige dichters spelen ook met die meerduidigheid, zoals Marc Tritsmans in het sonnet ‘We gaan nu even nergens heen’ bij de gelijknamige potloodtekening, waarbij de dichter voor de lezer een letterlijke ‘chute’ na het octaaf in petto heeft:

We dachten echt dat we een doel voor ogen hadden.

Dat de reis buiten verwachting voorspoedig verliep.

Maar ja, algauw bleek er toch iets niet te kloppen

met onze coördinaten. En werkelijk iedereen die zich

er mee bemoeide had altijd wel een andere uitleg

klaar. Spoedig leek het hier dus de Toren van Babel.

En ook onze schuit was wat gammel en af en toe

viel er wel eens iemand zonder duidelijke oorzaak

en al dan niet toevallig overboord. Diep onder ons

hoorden we bovendien steeds vaker een kwalijk en

onheilspellend knagen. Was dit misschien het geluid

van ons voordien toch altijd zo stille geweten of zou

ook ik nog moeten gaan geloven in dat dwaze verhaal

over een voor ons onzichtbaar belachelijk Groot Konijn?

Op de potloodtekening zie je een nogal krappe ronde kooi, in de vorm van een ouderwetse rammelaar, met daarin een groot wit konijn. Boven op de kooi wankelt een zelf in elkaar geknutselde schuit van iets wat op een oude schaal of pan lijkt en met daarop een zeil gespannen van stokjes en papier. In de schuit bevinden zich figuurtjes die een beetje op tinnen soldaatjes of ridders lijken, in elk geval meer op beelden dan op mensen zelf, waarvan er eentje overboord kukelt. Een veilige ark is het in elk geval niet. Daarom is de verwijzing naar de Toren van Babel ook wel passend. Het knappe van het gedicht is dat het niet alleen een beschrijving en interpretatie van de afbeelding is, maar eigenlijk ook de reiservaring van de toeschouwer van De Winters kunstwerk: steeds vaker voel je iets onheilspellend knagen. Waar je naar kijkt, doet je ergens aan denken, maar je krijgt er geen vat op. Is de afbeelding een spottende knipoog naar de opvatting dat de wereld plat is en dat deze bestuurd wordt door een opperwezen? Zie ons eens lachen om zogenaamde primitieve opvattingen! De wereld van nu is er veel ellendiger aan toe: wij worden bestuurd door een konijn dat geen kant op kan in zijn veel te krappe kooi. De wankelende, tastende toestand spiegelt ook die van de lezer en kijker.

Je komt ontluisterende afbeeldingen van de mens tegen: naakt in onhandige houdingen tussen de wilde beesten, als marionette in een absurde wereld, waarin alle normale verhoudingen zijn zoekgeraakt. Het zijn geen lieve afbeeldingen. Ze schuren en schrijnen, maar ontroeren ook. ‘Het grote slopen’ is mijn favoriete afdeling. Deze bevat twee prachtige gedichten van Jan Geerts waarin ik het eindeloze gepieker van jongeren herken, die soms vergeefs de weg naar hun lichaam zoeken: ‘Hoofdloosheid’ waarbij een hoofd losraakt van de romp. Heeft het te veel over alles nagedacht? Het lichaam kon het niet meer dragen. En net voordat de ik beseft dat hij nooit meer het verdriet van de wind in zijn haren zal voelen en dat dit het einde zal zijn, gebeurt er een wonder, ingeluid door de mooie omkering van ‘voor ik iets kon doen’:

want nog voor ik niets kon doen

zochten mijn handen mijn hoofd

en begonnen het te wiegen

als een pasgeboren kind

Die spelingen met uitdrukkingen zie je ook terug in zijn ontroerende ‘zie hier, de mens’ met ‘zolang er geen reden is om door te gaan / gaat hij door, hij bijt zijn tanden / stuk voor stuk’. Soms ontmoet je in de bundel een ‘déjà vu’, zoals ‘De wereldvoedster’ van Lieve Desmet, die de afbeelding zelfs voor het omslag van haar eigen bundel heeft gebruikt. Ook hier zie je de treurige toestand van de wereld verbeeld: hier geen konijn als gevangen bestuurder, maar een oudere dame die de eendjes voert.

Dit kantelen en onophoudelijk dreigen te ontsporen zorgen ervoor dat je urenlang lees-, blader- en kijkplezier kunt beleven in deze bundel. Je doorloopt een veelzijdig landschap van bergen en dalen en iedere bladzijde is een nieuwe verrassing, zelfs als je hem al eens gelezen en bekeken hebt. Wat alle kunstenaars op hun eigen manier lukt, is wat Desmet zo mooi weet te verwoorden:

Je fluit een lamento op een grasspriet, want je voelt

je geroepen lucht te koelen,

de verstopte ader open te schrijven,

de spier van de ziel te raken.

Dietske Geerlings

Roland De Winter – Koorddansers Funambules; zeventien dichters bij het beeldend werk van Roland De Winter . Uitgeverij P, Leuven. 144 blz. € 34,50.

Onderzoek naar drie gedichten uit van Charlotte Van den Broeck vanuit vier velden

Tue, 22 Apr 2025 17:42:04 GMT

Drie gedichten uit Aarduitwrijvingen van Charlotte van den Broeck

Onderzoek vanuit vier velden door Julia en Linn Veenendaal (vwo 4 Eligant Lyceum)

VELD 1: DE DICHTER

De dichter is Charlotte Van den Broeck. Ze is geboren op 29 juni 1991 in Turnhout, België (Wikipedia, 2025). Ze heeft een Master Engelse en Duitse Letterkunde behaald aan de Universiteit Gent. Daarnaast heeft ze een Master Drama (Woordkunst) behaald aan het Koninklijk Conservatorium, Antwerpen. (Biografie, sd) Haar eerste dichtbundel was Kameleon uit 2015. Deze werd ook bekroond met de Herman de Coninck Debuutprijs. In 2017 verscheen ook Nachtroer , waarvoor ze ook een prijs kreeg. Dit was de driejaarlijkse Paul Snoekprijs voor de beste Nederlandstalige bundel (Biografie, sd).

Ze is ook begonnen met het schrijven van proza. Haar prozadebuut, Waagstukken, verscheen in oktober 2019. Waagstukken is een onderzoek naar ‘dertien tragische architecten die uit het leven stapten na een fatale fout in een van hun ontwerpen’. Dit was niet zomaar een simpel prozadebuut. Het werd een besteller en haalde de shortlist van de Boekenbon Literatuurprijs. “Waagstukken” werd uitgebracht in onder andere Duitsland, Engeland en Spanje. (Biografie, sd) ‘Charlotte Van den Broeck schrijft op freelancebasis voor De Standaard der Letteren en doceert Literaire Analyse en Essayistiek aan het Koninklijk Conservatorium, Antwerpen.’ (Biografie, sd).

Haar nieuwste boek, Een Vlam Tasmaanse Tijgers , verscheen eind 2024. Dit boek gaat over de sporen van de uitgestorven Tasmaanse tijger, waarbij ze veel thema’s en veel plekken op de wereld meeneemt in haar onderzoek (Een Vlam Tasmaanse Tijgers, sd).

Belangrijkste opbrengsten uit twee achtergrondartikelen:

Charlotte Van den Broeck schrijft in haar nieuwe bundel Aarduitwrijvingen over natuur, vrouwelijkheid en erotiek. Ze koppelt de natuur aan het vrouwelijke lichaam en onderzoekt hoe mensen de natuur vooral als iets voor henzelf zien, in plaats van als iets op zichzelf.

De titel “Aarduitwrijvingen” komt van kunstenaar Herman de Vries, die aarde verzamelt en uitwrijft op doek. Dit inspireerde haar om op een pure manier naar poëzie en natuur te kijken. Ook werd ze beïnvloed door de filmopnames van Jana Coorevits in Death Valley, die de connectie tussen landschap en het vrouwelijk lichaam onderzochten.

Haar werk gaat over oude en nieuwe ideeën over vrouwelijkheid. Ze bekritiseert het stereotype dat vrouwen dichter bij de natuur zouden staan, terwijl mannen de rol van cultuurdragers hebben. Ze schrijft ook over seksualiteit, autonomie en seksueel geweld, waarbij ze thema’s als #MeToo aanstipt.

In een gedicht over parende schildpadden stelt ze vragen over wederzijdse toestemming (consent). Ze laat zien hoe bepaalde signalen, zoals een rode vlek bij een vrouwtjesschildpad, worden geïnterpreteerd als toestemming. Dit kan echter tot misverstanden en zelfs geweld leiden – net zoals in de menselijke wereld.

Ze vindt dat we de natuur vooral gebruiken voor ons eigen welzijn, bijvoorbeeld om tot rust te komen, maar dat we er niet echt respectvol mee omgaan. Klimaatverandering en milieuproblemen komen ook in haar poëzie terug, zoals plasticvervuiling en de vernietiging van regenwouden.

Charlotte Van den Broeck hecht veel waarde aan zintuiglijke beelden. Ze wil dat lezers haar poëzie kunnen voelen, ruiken en zien. Haar stijl is kritisch en analytisch, maar ze probeert ook spontaneïteit in haar werk te houden.

In het verleden vond ze dat ze zichzelf moest uitputten om goede poëzie te schrijven, maar nu is haar schrijfproces milder en evenwichtiger. Ze heeft geleerd om zichzelf minder te bewijzen. Ze houdt van poëzie voorlezen en vindt het mooi hoe mensen samen poëzie kunnen beleven. Ze gaat zelfs een keer dansen op het podium met schrijver Arnon Grunberg, iets wat ze normaal nooit zou doen.

https://www.demorgen.be/tv-cultuur/dichteres-charlotte-van-den-broeck-we-behandelen-de-natuur-alsof-het-een-decor-voor-de-mens-is~b6e7ed37/

https://www.parool.nl/kunst-media/charlotte-van-den-broeck-dicht-over-de-relatie-tussen-natuur-en-de-vrouwelijke-vorm~bb482a0e/

GEDICHT 1: SISKLANK

VELD 2: HET GEDICHT

Charlotte van den Broeck - Sisklank

het is laat en de sisklank
snijdt de vrouw de pas

de sisklank bespiedt, gist
de vrouw geschikt

onder haar wijde jas, snerpt
verkleinwoordje en-ste

verkleinwoordje verkleinwoordje -ste
boos als de vrouw niets zegt

sist scherper komt dichter
tongpunt mespunt snede

bozer
kan de vrouw niet eens lachen

rammelend aan het dranghek
van de tanden wrijft de sisklank

zich tegen de spijlen op tot
het gehits de sis

smoort in de mond en staakt
stratenlang

tot de vrouw thuiskomt voelt het
alsof iets in haar schaduw sluipt

1A. WAT ZIE JE: TEKST GEDRUKT OP DE BLADZIJDE

De titel is ‘Sisklank’. Hoewel de sisklank veel in het gedicht voorkomt, is het de vraag of dit wel het onderwerp van het gedicht is. Het gedicht bestaat uit tien strofen. Deze strofen hebben elk twee regels. Deze regels bevatten één tot zes woorden. Door de combinatie van de hoeveelheid regels per strofe en de hoeveelheid woorden per regel is er veel wit aan de rechterkant van het gedicht en tussen de regels door. De zinnen zijn regelmatig afgebroken en lopen verder op de volgende regel. Er zijn dus meerdere enjambementen. De eerste strofe eindigt met ‘snijdt de vrouw de pas’. Daarna volgt een witregel. Dit past goed bij de betekenis van de pas snijden.

1B. WAT HOOR JE: KLANKEN EN RITME/METRUM

In het gedicht komt maar liefst 37 keer de letter ‘s’ van de sisklank voor. Vaak is dit ook nog aan het begin van een woord. Dat zorgt voor alliteraties (beginletterrijm). In de eerste twee strofes is er aan het einde van de regels een assonantie (klinkerrijm). Dit is de korte ‘a’-klank in ‘sisklank’ en ‘pas’ en de korte ‘i’-klank in ‘gist’ en ‘geschikt’. In de vijfde strofe is er een assonantie tussen ‘scherper’ en ‘mespunt’. Deze korte ‘e’-klank maakt het ook erg scherp. In de zevende strofe komt zowel in de eerste als tweede regel de korte ‘a’-klank twee keer voor: ‘rammelend’, ‘dranghek’, ‘tanden’ en ‘sisklank’. Tot slot is in de negende strofe een duidelijke combinatie van alliteratie en assonantie tussen ‘staakt’ en ‘stratenlang’. Beiden beginnen met ‘st-’ en een lange ‘a’-klank.
Ik herken in dit gedicht geen vast metrum.

1C. STIJLFIGUREN

In de vierde strofe staat het woord ‘verkleinwoordje’ twee keer en achter elkaar. Dit geeft een extra nadruk op het continue geluid dat wordt gehoord. In de vijfde strofe is er een opsomming van ‘tongpunt’, ‘mespunt’ en ‘snede’. Dat zorgt voor meer drama.

1D. VERSCHILLENDE TAALREGISTERS

Het gedicht is poëtisch en beschouwend geschreven, maar dit is niet echt een specifiek taalregister.

2A. BETEKENISSEN OPZOEKEN

Geschikt

ge·schikt (bijvoeglijk naamwoord)
1 (van personen en zaken) bruikbaar
2 (van personen) aardig

schik·ken (schikte, heeft geschikt)
1 in orde brengen
2 een conflict tot een oplossing brengen, doordat iedereen wat toegeeft
3 ordenen; stoelen om de tafel schikken
4 zich schikken in iets berusten
5 gelegen komen: schikt vanmiddag drie uur je?

(Van Dale Uitgevers, 2024)

Snerpt

sner·pen (snerpte, heeft gesnerpt)
1 een snijdende pijn veroorzaken: een snerpende kou
2 een schril geluid maken

(Van Dale Uitgevers, 2024)

Spijlen

spijl (de; v(m); meervoud: spijlen)

1 staaf, tralie

(Van Dale Uitgevers, 2024)

Gehits

Ik heb geen betekenis gevonden in het gratis online woordenboek van Van Dale. Een puzzelwoord voor ‘Gehits’ is ‘opruien’ (Mijnwoordenboek, sd).

op·rui·en (ruide op, heeft opgeruid)

1 openlijk aanzetten tot ontevredenheid en verzet: opruiende taal

(Van Dale Uitgevers, 2024)

‘Gehits’ zou ook kunnen verwijzen naar ‘ophitsen’.

op·hit·sen (hitste op, heeft opgehitst)

1 aanzetten tot iets slechts: de mensen tegen elkaar ophitsen; het volk tegen de regering ophitsen

(Van Dale Uitgevers, 2024)

2B. BEELDSPRAAK

In het gedicht is personificatie. De sisklank ‘bespiedt, de sisklank ‘gist’ enzovoort. In de vijfde strofe staat er ‘tongpunt mespunt snede’. Dat is ook beeldspraak. De sisklank wordt namelijk gezien als iets scherps. Tot slot is er ook nog een metafoor. De sisklank verwijst naar de klank van straatintimidatie, maar dit wordt niet genoemd in het gedicht.

VELD 3: DE WERKELIJKHEID

Er spreekt duidelijk engagement uit dit gedicht. De straatintimidatie waarnaar wordt verwezen is een hedendaags maatschappelijk probleem. De schrijfster van het gedicht Charlotte Van den Broeck wil ons laten nadenken over het gevoel en het effect van intimidatie op straat.

VELD 4: DE LEZER

EIGEN MENING (LINN):

Toen ik Julia vroeg over dit gedicht vertelde ze mij dat dit gedicht over straatintimidatie ging. Ik ben daarna zelf het gedicht gaan lezen en kon toen goed begrijpen waar het gedicht over ging. Er wordt veel beeldspraak gebruikt over de intimidatie die een vrouw vaak moet ondergaan als ze over straat loopt. De eerste strofe beschrijft de ervaring van de vrouw op een laat tijdstip. Door het gedicht heen wordt er steeds gepraat over een ‘sisklank’ die klanken worden naar de vrouw gegooid als ze in de avond over straat loopt.
Wat mij het meest aanspreekt was dat de inhoud overeenkomt met de werkelijkheid. Vooral in de zesde strofe ‘bozer kan de vrouw niet eens lachen’ is herkenbaar. Dit hoor je dan voorbijkomen dat de man die iets ‘aardigs’ naar een voorbijlopende vrouw roept boos wordt als de vrouw geen reactie geeft. Ook spreekt de laatste strofe me aan ‘tot de vrouw thuiskomt voelt het alsof iets in haar schaduw sluipt’. Als vrouw zijnde ben je niet veilig op straat door dit soort mannen, want het zijn voornamelijk mannen die dit doen. Het geeft ook een eng gevoel dat we ook echt achtervolgt worden en dat we pas bij ons eigen huis veilig zijn.

EIGEN MENING (JULIA):

Bij de eerste keer van het lezen had ik de betekenis van het gedicht nog niet door. Ik lette met name op de titel (‘Sisklank’) en het bijbehorende gebruik van de letter s. De rest van de inhoud was voor mij nog niet samenhangend. Na zoektochten over het gedicht en er langer over nadenken zag ik de betekenis van het gedicht, namelijk straatintimidatie. Toen had de sisklank een betekenis gekregen. Het was de sisklank die door de vrouw gehoord werd. Alle specifieke beschrijvingen van situaties, zoals de mespunt en het dranghek, kregen een betekenis. Het gebruik van de sisklank in het gedicht spreekt mij het meest aan. Het is heel duidelijk hoorbaar. Het verbindt het gedicht en het geeft sfeer.

GEDICHT 2: GENEZINGEN

VELD 2: HET GEDICHT

Charlotte Van den Broeck - Genezingen

Naar Hildegard van Bingen (1098-1179)

om weer te leren spreken moet je een blauwe steen op je keel leggen
de steen weekt de stem van het gruw
de steen kwijt

de kwel van haar syntax eindelijk kan je weer zonder krop
beweren hoe inblauw en blauw de lucht, hoe begerig de bij de nectar

dat het honing is
in glanzend licht in purper geblazen in vurige gloed de vlam
die drupt uit de navel en diepklinkend daalt als een zucht
laat de steen

lang genoeg liggen en ook de geest zal sterken
tegen sommige gebreken tegen nagenoeg alle vormen van boosheid
de steen helpt

wanneer je jezelf verliest in de ban
dan zal de steen je vasthouden zoals jij de steen
stevig in de hand houdt
om de paar passen achteromkijkend

1A. WAT ZIE JE: TEKST GEDRUKT OP DE BLADZIJDE

Het gedicht heeft de titel ‘Genezingen’. Dat is een proces waarbij de verschijnselen van een ziekte, spontaan of met behandeling verdwijnen (Wikipedia, 2022). Ik denk echter niet dat het gaat om een werkelijke ziekte maar eerder om geestelijke heling. Het gedicht bestaat uit vijf strofen. De eerste strofe bestaat uit drie regels, de tweede uit twee, de derde uit vier, de vierde weer uit drie en de tot slot eindigt het weer met vier regels. Een strofe eindigt over een steen maar dit gebeurt niet in de laatste strofe. In de eerste strofe wordt er aan het einde van de regel de tekst afgebroken, dit noem je enjambement. Het wordt echter niet gebruikt voor rijm maar om meer betekenis te geven. Zo krijgt de laatste regel van de eerste strofe meer betekenis. Na ‘de steen kwijt’ gebruikt de dichter een witregel, die witregel zorgt ervoor dat de dichter definitief probeert te zeggen dat de steen echt kwijt is. De witregel geeft dan het gevoel van leegte, net als je dat hebt wanneer je iets kwijt bent geraakt. Daarnaast krijg je ook het gevoel dat de zin niet helemaal af is en dat je ergens op zit te wachten. Een sterkte enjambement in het gedicht is de laatste regel van de derde strofe. De regel eindigt met ‘laat de steen’ en wordt afgebroken door een witregel. De dichter gaat dan na de witregel verder met het gedicht, maar het lijkt alsof de tekst nog bij ‘laat de steen’ hoort. Daardoor wordt er ook benadrukt dat de steen langer blijft liggen.

Het lijkt ook bij ‘hoe begerig de bij de nectar’ gevolgd moet worden met ‘dat het honing is’ terwijl die wordt afgezonderd door een witregel.

1B. WAT HOOR JE: KLANKEN EN RITME/METRUM

Van den Broeck gebruikt in dit gedicht geen rijm maar wel een alliteraties: de assonanties in dicht hebben allemaal een lange klank of harde klank, namelijk een ‘ee’ of een ‘au’ en de alliteraties hebben de ‘k’ en de ‘t’ klank. Het zorgt ervoor dat je als lezer langzaam moet lezen en dat de klanken hard overkomen. De woorden zoals ‘weer’ ‘een’ ‘steen’ ‘keel’ en ‘weekt’ hebben allemaal een assonantie van de ‘ee’ klank. Daarnaast zie je in de tweede strofe ‘inblauw’ en ‘blauw’ wat ook een assonantie is maar dan met een ‘au’ klank. De medeklinker ‘k’ komt in de tweede strofe voor bij ‘kwel’, ‘eindelijk’, ‘kan’ en ‘krop’. Dit is een alliteratie. In de derde strofe is er een eindletter rijm van de medeklinker ‘t’ aanwezig bij ‘drupt’, ‘daalt’ en ‘zucht’. De woorden eindigen elk met de letter ‘t’.

1C. STIJLFIGUREN

Dit gedicht zit vol stijlfiguren. Je ziet in dit gedicht vaak de herhaling over ‘de steen’ het legt de nadruk op de kracht en werking van de steen. Het zorgt er daarnaast ook voor dat de steen het centraal element is in dit gedicht omdat alles rondom de steen draait.
Als tegenstelling zie je tussen in de eerste strofe ‘gruw’ en in de tweede strofe ‘kwel’ een negatieve benadrukking waar ‘de steen’ ervoor zorgt dat dit omkeert naar iets helend en positief. Dat lees je terug in de eerste zin van de tweede strofe ‘eindelijk kan je weer zonder krop’. De steen helpt om weer goed te communiceren.
In dit gedicht zijn er een aantal tegenstellingen:
In de vierde strofe ‘de steen helpt’ (laatste regel van de strofe) ‘tegen sommige gebreken tegen nagenoeg alle vormen van boosheid’. De steen wordt gepresenteerd als een heel krachtig object die oplossing geeft voor emotionele tegenstrijd en spirituele problemen, zoals boosheid en gebreken. Het is bijzonder dat een simpele steen kan helpen tegen complexe problemen zoals boosheid.
Daarnaast is er een tegenstelling in de laatste regel van de vierde strofe en de eerste twee regels van de vijfde strofe is een voorbeeld van een paradox. De dichter laat zien dat de steen helpt ‘wanneer je jezelf verliest in de ban’ terwijl je de controle en richting kwijt bent. De steen zou tegelijkertijd ‘je vasthouden’. Het geeft een tegenstrijdig beeld dat je jezelf vasthoudt terwijl je jezelf kwijt bent geraakt.
Ook in dit gedicht wordt er overdreven. In de tweede strofe schrijft de dichter ‘hoe inblauw en blauw de lucht’ hier wordt de lucht overdreven maar het geeft wel de intensiteit van de natuur aan. Daarnaast wordt er overdreven in de derde strofe ‘in glanzend licht in purper geblazen in vurige gloed de vlam’ hier wordt er weer een nadruk gelegd op dramatische natuurbeelden.
In dit gedicht word je ook aangesproken, namelijk bij de eerste regel van de eerste strofe ‘om weer te leren spreken moet je een blauwe steen op je keel leggen’ hier geeft het advies. Daarnaast geeft de dichter gebiedende wijs instructie aan de lezer in de laatste regel van de derde strofe en de eerste regel van de vierde strofe ‘laat de steen lang genoeg liggen’ er wordt hier direct advies gegeven.
Tot slot is dit gedicht een verwijzing naar Hildegard van Bingen (1098-1179). Van Bingen haalt de dichter aan als inspiratie. De dichter legt in dit gedicht niet uit wie zij is en nodigt dus de lezer uit om haar achtergrond te begrijpen. Daarnaast kan de laatste regel van de tweede strofe gezien worden als toespeling ‘hoe begerig de bij de nectar dat de honing is’ Het gaat hier om de zoetheid en hoe helend de natuur is.

1D. VERSCHILLENDE TAALREGISTERS

Dit gedicht bevat een poëtisch en symbolisch taalregister. Het gedicht maakt gebruik van een ‘blauwe steen’ wat een krachtige en spirituele betekenis heeft. Ook wordt er gebruik gemaakt van beeldspraak. Kijk maar naar de tweede en derde strofe ‘hoe inblauw en blauw de lucht’ ‘de vlam die drupt uit de navel’ en ‘de steen helpt’ ze geven het gedicht meer beeld en spreken je zintuigen aan.

2A. BETEKENISSEN OPZOEKEN

Purper
pur·per (het; o)
1 mengkleur van rood en violet
2 paarsrode

verfstofpur·pe·ren (bijvoeglijk naamwoord)
1 van de kleur purper

(Van Dale Uitgevers, 2024)

Blauwe steen

De kleur blauw bevordert in belangrijke mate innerlijke rust maar geeft ook geestelijke verdieping. Bovendien halen deze stenen eigen oude wijsheid naar boven uit het onbewuste van de mens. Een edelsteen in de kleur blauw is vaak heel geschikt voor de 5e chakra, dus de keelchakra die het spreken van eigen waarheid bevordert (Edelstenen en Mineralen, 2020).

Syntax

Syntaxis (van het Oudgriekse συν- syn-, "samen", en τάξις táxis, "regeling"), ook vaak zinsleer genoemd, is een deelgebied binnen de theoretische taalkunde dat in ruime zin de studie omvat van alles wat met de opbouw en structuur van zinsdelen en zinnen te maken heeft, ofwel van de zinsbouw . Het begrip syntaxis wordt ook wel gelijkgesteld aan zinsbouw (Wikipedia, 2024).

Weekt

we·ken (weekte, heeft geweekt)
1 week, zacht maken: stokvis weken in water

( https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/weekt )

Krop

krop (de; m; meervoud: kroppen)

1 de samengepakte bladeren van kool of sla

2 zakvormige verwijding van de slokdarm van vogels

Een krop in je keel hebben wordt ook wel gezien als een brok in je keel hebben. Het gevoel van een brok in je keel heeft meestal geen lichamelijke oorzaak. Stress of angst kan ervoor zorgen dat je (onbewust) de spieren in de hals en keel aanspant. Dit kan een brokgevoel in de keel veroorzaken (MDLFonds, 2023). In betrekking tot het gedicht zorgt de steen ervoor dat de brok in de keel weg gaat. Dat betekent dus dat er vermindering is van stress of angst.

2B. BEELDSPRAAK

In dit gedicht komt veel beeldspraak voor. In dit gedicht komen verschillende vormen van beeldspraak voor zoals, metafoor, vergelijking en symboliek. In de eerste strofe staat een metafoor ‘de steen weekt de stem van het gruw’ de ‘steen’ wordt gepresenteerd als een middel die blokkeringen en verstoringen te verhelpen. Maar de steen is niet letterlijk in staat om ‘de stem van het gruw’ te laten verdwijnen. Het wordt gebruikt als symbool voor genezing of bevrijding van innerlijke onrust. Daarnaast wordt er in de tweede strofe ook een metafoor gebruikt. Namelijk in de eerste regel ‘de kwel van haar syntax’ waar syntax aangeeft dat de manier waarop iets gezegd wordt belemmerend kan zijn, het symboliseert innerlijke strijd in communicatie. Door deze manier van beeldspraak maakt de uitdrukking van lijden voor de lezer tastbaar.
In het gedicht komen er ook vergelijkingen voor. In de vierde en vijfde strofe gebruikt de dichter een vergelijking ‘de steen helpt wanneer je jezelf verliest in de ban dan zal de steen je vasthouden zoals jij de steen stevig in de hand houdt’. Zoals jij de steen stevig in de hand houdt vergelijkt de kracht en stabiliteit met de manier waarop je grip hebt op de steen. Het benadrukt de relatie tussen mens en de steen, de steen ondersteund maar de mens moet het vasthouden om het te ontvangen. In de derde strofe staat ook een vergelijking ‘de vlam die drupt uit de navel en diepklinkend daalt als een zucht’ hier wordt de vlam door meerdere dingen visueel vormgegeven. Het wordt vergelijken met iets dat ‘drupt’, wat een vloeibare zachte beweging voorstelt. Daarnaast wordt de vlam vergeleken met een diep dalende zucht. Dit weerspiegeld gevoelens van verlangen of pijn dat langzaam wegebt. Er zijn ook veel symbolen te vinden in dit gedicht. In het hele gedicht lees je veel over ‘de steen’. Het wordt weergegeven als iets krachtigs dat gebruikt wordt met genezing en stabiliteit. De tweede strofe ‘de bij de nectar dat het honing is’ heeft ook iets symbolisch. De bij die de nectar zoekt en dit vergelijkt met honing, is een symbolische voorstelling van verlangen en de zoektocht naar het goede of het zoete in het leven. De honing kan ook symbool staan voor wijsheid of de vruchten van werk en geduld. Tot slot staat er in de derde strofe ook iets symbool ‘in purper geblazen in vurige gloed’ Dit beeld van vuur en purper roept een intens gevoel van passie en kracht op. Purper wordt vaak geassocieerd met royalty of heiligheid (Wikipedia, 2025), en in dit gedicht kan het staan voor de spirituele en mystieke kracht die met genezing of verlichting gepaard gaat.

VELD 3: DE WERKELIJKHEID

Dit gedicht gaat over Hildegard van Bingen (1098-1179) en haar kennis over spirituele en medicinale kruiden. De dichter nodigt je uit om eerst kennis op te doen over Hildegard van Bingen omdat het anders erg lastig wordt om een betekenis te geven aan dit gedicht. Hildegard van Bingen, was een Duitse benedictijnse abdis en geldt als eerste vertegenwoordigster van de Duitse middeleeuwse mystiek. Zij was onder meer actief op het gebied van religie, kosmologie, wetenschappen, filosofie, compositie en muziekbeoefening, poëzie, plantkunde en taalkunde (Wikipedia, 2024). In de laatste strofe wordt er gesuggereerd dat er zelf in onzekere tijden stabiliteit kan zijn en dat je steun rondom je hebt wat je misschien niet merkt. Daarnaast wordt er in het gedicht iets genoemd over bijen. In de werkelijkheid hebben de bijen een grote rol in het ecosysteem. Daarnaast is de bij in veel culturele en spirituele tradities een symbool van hard werken, zoetheid (nectar, honing) en zelfs genezing (honing heeft helende eigenschappen).

VELD 4: DE LEZER

EIGEN MENING (LINN):

In de eerste strofe wordt er gebiedende wijs verteld dat je een steen op je keel moet leggen om beter te kunnen communiceren. Ook heeft de steen in deze strofe veel helende werkingen omdat de steen er ook voor zorgt dat het de stem van negativiteit weg haalt. In de tweede strofe gaat het nog steeds over communicatie en taalgebruik waar de steen weer bij helpt. Door de hulp kan ‘je’ weer in zien hoe mensen hebberig zijn. ‘hoe begerig de bij de nectar dat het honing is’ verlangt de bij naar honing maar hij heeft alleen maar nectar in de buurt. In de derde strofe gaat het over krachtige natuurlijke elementen ‘glanzend licht’ ‘vurige gloed van de vlam’ wat zorgt voor een krachtige uitstraling maar verder in de strofe heb je de regel ‘die drupt uit de navel’ het zorgt voor een vloeiende uitlopende bewegen met iets menselijks. De diepklinkend dalende zucht zorgt voor iets langdurigs. In de vierde strofe wordt er weer met gebiedende wijs verteld wat je moet doen met de steen. De steen heeft in deze strofe weer helende krachten. Het gedicht sluit af met de vijfde strofe waar er weer nadruk wordt gelegd op de helende krachten van de steen en dat ‘je’ de steen zelf moet vasthouden om het te laten werken.

Ik vond dit gedicht een erg lastig om te ontcijferen omdat het best beknopt was met woorden die veel betekenis gaven aan het gedicht. Daarnaast vind ik het mooi dat het hele gedicht gaat over een edelsteen die helpt met het verbeteren van jezelf en de communicatie er is een spreekwoord die luidt ‘communicatie is key’ dat houdt in dat de communicatie het belangrijkste is. Ik snapte niet wat ze bedoelde met ‘de bij de nectar dat het honing is’ maar door de betekenis van de woorden op te zoeken had het weer te maken met helende effecten, wat weer past bij Hildegard van Bingen.

EIGEN MENING (JULIA):

Hoewel het niet vereist is om het gedicht te kunnen lezen, is het toch wel handig om al voorkennis over Hildegard van Bingen te hebben voor je begint met lezen. Persoonlijk heb ik niet zo veel met ‘alternatieve genezingen’ en ‘bijzondere’ stenen. Ik geloof er niet in. Het is vrij duidelijk waar het gedicht over gaat. De titel is ‘genezingen’ en de ‘steen’ komt erg vaak in het gedicht voor. Het is dus logisch dat het gedicht over een geneeskrachtige steen gaat. Desondanks is het soms moeilijk om een specifieke strofe of regel te begrijpen door de woordkeuze en/of de grammaticale constructie. Het mooiste uit het gedicht vind ik het doelbewuste gebruik van witregels, zoals tussen de derde en de vierde strofe, waarin de steen letterlijk ‘gelaten’ wordt.

GEDICHT 3: ZEEGEZICHT

VELD 2: HET GEDICHT

Charlotte Van den Broeck - Zeegezicht

weer krast de keelroze klank
kek-kekt de meeuwenblaf

voorlopige kleurvlakken
voortdurend in overgang

duwend vegend pulserend hecht
het behoeftige licht

zich zonder toestemming
aan wat het laat verschijnen

zinkt het oog
in de verte

in het eindeloze
achteruitwijken

1A. WAT ZIE JE: TEKST GEDRUKT OP DE BLADZIJDE

Dit gedicht heeft ‘zeegezicht’ als titel. Je ziet aan de titel gelijk waar het over gaat omdat het gedicht over de zee praat. Het gedicht bevat 6 strofen met elk twee regels. De enjambementen in dit gedicht worden niet gebruikt als rijm maar om het gedicht meer betekenis te geven. De strofen worden elk door een witregel onderbroken maar je kan ze zien als enjambement omdat je de regel kan samenvoegen. Zo is er in de vierde strofe een enjambement te zien met de derde strofe en de vijfde strofe ‘duwend vegend pulseren hecht het behoeftige licht’ (derde strofe) ‘zich zonder toestemming aan wat het laat verschijnen’ (vierde strofe) ‘zinkt het oog in de verte’. De derde strofe wordt na de eerste regel onderbroken. Zo krijg je twee aparte regels die je kan lezen door een enjambement. ‘hecht’ in de eerste regel geeft aan de tweede regel meer betekenis ‘het behoeftige licht’ omdat het behoeftige licht zo meer betekenis krijgt. De derde strofe kan ook in enjambement gevolgd worden door de vierde strofe Omdat het ‘behoeftige licht’ zich hecht zonder toestemming. Vanaf de derde strofe lijkt het allemaal een enjambement. De betekenissen blijven opstapelen door de volgende regel eraan toe te voegen.

1B. WAT HOOR JE: KLANKEN EN RITME/METRUM

In dit gedicht komen veel alliteraties voor maar ook assonanties. In de eerste strofe begin je gelijk met een alliteratie van de beginletter ‘k’ waar ‘krast’ ‘keelroze’ ‘klank’ en ‘kek-kekt’ allemaal een voorbeeld van zijn. In de tweede strofe beginnen beide regels met een ‘v’ dat zie je aan ‘voorlopige’ en ‘voortdurend’. De eindletter rijm in dit gedicht staat in de derde strofe ‘duwend’ ‘vegend’ en ‘pulserend’ ze eindigen allemaal met de medeklinker ‘d’, dit is een harde klank.

1C. STIJLFIGUREN

Ook in dit gedicht zijn er veel stijlfiguren. In de tweede strofe wordt er benadrukt op een voortdurende beweging ‘voorlopige kleurvlakken’ en ‘voortdurend in overgang’ waar de ‘overgang’ meerdere keren in het gedicht wordt benoemd met beeldspraak. Dat zie je in de vierde strofe ‘zinkt het oog in de verte’ dit is een voorbeeld van een overgang. Je kan het net zo zien dat het oog de zon is en het een zonsondergang is, dan wordt het de overgang van dag naar nacht.
In de derde strofe heb je een opsomming van meerdere werkwoorden namelijk ‘duwend’ ‘vegend’ en ‘pulserend’. Allemaal beschrijven ze de beweging van het licht.
Een tegenstelling staat in de tweede en derde strofe. De kleurvlakken zijn voortdurend aan het veranderen en het ‘behoeftige licht’ geeft aan het niet vanzelf veranderd en afhankelijk is van de omgeving.
In de laatste strofe staat ‘in het eindeloze achteruitwijking’ dit is een paradox omdat er een tegenstelling is tussen ‘eindeloze’ en ‘achteruitwijking’. Het suggereert dat de beweging oneindig terugtrekt, maar dit komt bijna niet voor.
In de eerste strofe staat een overdrijving ‘weer krast de keelroze klank’. ‘krast’ is een erg schril en scherp geluid. Het idee van ‘de keelroze klank’ roept je zintuigen aan omdat de dichter de klank een kleur geeft.
In dit gedicht zijn geen retorische vraag, directe aanspreking of toespeling.
Maar dit gedicht bevat wel een subtiele vorm van ironie, het ‘behoeftige licht’ in de derde strofe zorgt voor ironie. Het idee dat licht iets ‘behoeft’ is ironisch omdat licht gezien wordt als iets vanzelfsprekends. Het lijkt net alsof het licht veel moeite moet doen om gezien te worden.

1D. VERSCHILLENDE TAALREGISTERS

Dit gedicht gebruikt veel beeldspraak en abstracte taal. ‘het behoeftig licht’ en ‘het eindeloze achteruitwijking’ worden niet letterlijk bedoeld maar roepen de emotie en ervaring van het moment op. Het gedicht bevat ook ritme, dat zie je aan de derde strofe ‘duwend vegend pulserend hecht’ het is opsommend dus leest het heel vloeiend.

2A. BETEKENISSEN OPZOEKEN

Elk woord is opgezocht bij Van Dale Uitgevers, 2024

Krast
kras (de; v(m); meervoud: krassen)

1 snelle beweging met een puntig voorwerp

2 daardoor gemaakte streep2kras (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord; vergrotende trap: krasser, overtreffende trap: krast)

1 krachtig, flink, ondanks de ouderdom

2 ongehoordkras·sen (kraste, heeft gekrast)

1 krassen maken met een pen, potlood of scherp voorwerp: wat op papier zitten te krassen; zijn naam in een boom krassen

2 (van vogels) een rauw, snijdend keelgeluid maken: een krassende uit

3 een schrapend geluid geven: op een viool krassen; met je nagels over iets heen krassen

Blaf

blaf·fen (blafte, heeft geblaft)

1 (van honden) stemgeluid geven

2 (van mensen) voortdurend luid hoesten

3 (van mensen) snauwen: je hoeft niet zo te blaffen

2B. BEELDSPRAAK

Het gedicht bevat geen vergelijking met ‘als’ of ‘zoals’. Het gedicht gebruikt meer beeldspraak en het gebruikt het oproepen van gevoel of sfeer. Metafoor zorgt voor meer beeldspraak en wordt duidelijk in dit gedicht gebruikt. In de eerste strofe gebuikt de schrijver een visuele omschrijving van een klank. Ze gebruikt hierbij de kleur ‘keelroze’. De klank is niet letterlijk roze maar het roept wel associatie op van klank en geluid, het geeft daarnaast ook een beeld van de sfeer. De kleur roze is de kleur van zorgzaamheid of medeleven. In de derde strofe krijgt licht de eigenschap ‘behoeftig’ dit is iets menselijks. Het laat zien dat het licht iets nodig heeft of een verlangen heeft naar iets.
Dit is personificatie omdat iets levenloos een menselijke eigenschap krijgt. In de vijfde strofe staat ook een personificatie. ‘Zinkt het oog’ geeft het beeld dat ‘het oog’ iets zelfstandig doet, in dit geval zinken.
‘keelroze klank’ is ook een synesthesie omdat twee zintuigen met elkaar worden vermengt. De klank is een geluid en daar gebruik je het zintuig horen voor, en keelroze is een kleur, daar gebruik je het zicht bij.
Tot slot staat er in de tweede strofe een metonymia, de ‘voorlopige kleurvlakken’ weerspiegelt het idee van een kleurrijk landschap of zonsondergang aan zee. De kleur wordt als hulp gebruikt voor een bredere beeldvorming.

VELD 3: DE WERKELIJKHEID

Het gedicht gaat niet echt over de maatschappij, maar het roept wel gevoelens op die je kunt verbinden met de tijd waarin we leven. Het beschrijft een wereld die steeds verandert, en het gevoel van vervreemding, alsof je jezelf kwijtraakt. Dit kan gaan over de onzekerheid die veel mensen ervaren in de maatschappij. Het gedicht heeft geen duidelijke boodschap over specifieke problemen, maar het laat wel zien hoe het is om je verloren te voelen in een wereld die altijd in beweging is.

VELD 4: DE LEZER

EIGEN MENING (LINN):

Zeegezicht is een gedicht dat gaat over de verschijnselen van de zee. Waar er doormiddel van je zintuigen de zee grondig wordt omschreven. In de eerste strofe wordt de meeuw door klank omschreven dat zie je aan ‘kek-kekt de meeuwenblaf’. Zo lees je ook in de tweede strofe een omschrijving met een zintuig, namelijk zien ‘voorlopige kleurvlakken’ dit is voor mij een omschrijving over zonsondergang met mooie in overgang gaande kleuren. Dit wordt ook ondersteund door de vijfde strofe ‘zinkt het oog in de verte’ het oog is dan de zon. Ik vind het mooi aan dit gedicht dat je zintuigen veel worden aangesproken. Zo vind ik de tweede en vierde strofe een van de mooiste strofen van dit gedicht. De tweede strofe luidt ‘voorlopige kleurvlakken voortdurend in overgang’. Ik vind deze strofe zo mooi omdat ik dit zie als een zonsondergang waar de kleuren in elkaar overlopen. Die kleurvlakken komen en gaan omdat ze uiteindelijk plek maken voor de maan en de sterren. Daarnaast vind ik de vierde strofe mooi ‘zich zonder toestemming
aan wat het laat verschijnen’ je kan deze strofe namelijk koppelen aan de werkelijkheid. Je hoeft geen toestemming te vragen om jezelf te uiten, en daar kan ik me in vinden.

EIGEN MENING (JULIA):

Het gedicht lijkt volledig te bestaan uit het geven van de sfeer die past bij het specifieke zeegezicht. Charlotte van den Broeck geeft aan hoe de meeuw, het licht en de verte van invloed zijn op het gevoel bij een zeegezicht. Het mooiste uit het gedicht vind ik de eerste strofe. Het extreem gebruik van alliteraties geeft erg goed de sfeer weer van het ‘kek-kek’ van de meeuw(en). Zeker als je het meerdere keren en/of hardop leest herken je de meeuw in de klanken van de woorden.

BIBLIOGRAFIE

Biografie. (sd). Opgehaald van Website van Charlotte Van den Broeck: https://charlottevandenbroeck.com/biografie/

dale. (2024). betekenis 'krast' . Opgehaald van https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/krast

Edelstenen en Mineralen. (2020). Blauwe edelsteen. Opgehaald van Edelstenen en Mineralen: https://edelstenen-mineralen.nl/blauwe-edelstenen/#:~:text=Edelstenen%20in%20de%20kleur%20blauw,het%20onbewuste%20van%20de%20mens.

Een Vlam Tasmaanse Tijgers. (sd). Opgehaald van Website van Charlotte Van den Broeck: https://charlottevandenbroeck.com/een-vlam-tasmaanse-tijgers/

MDLFonds. (2023). Brok in de keel. Opgehaald van mdlfonds: https://www.mdlfonds.nl/klachten/brok-in-de-keel/

Mijnwoordenboek. (sd). Eén puzzelwoord gevonden voor `Gehits`. Opgehaald van MWB: https://www.mijnwoordenboek.nl/puzzelwoordenboek/Gehits/1

Van Dale Uitgevers. (2024). Betekenis 'geschikt'. Opgehaald van Van Dale: https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/geschikt

Van Dale Uitgevers. (2024). Betekenis 'ophitsen'. Opgehaald van Van Dale: https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/ophitsen

Van Dale Uitgevers. (2024). Betekenis 'opruien'. Opgehaald van Van Dale: https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/opruien

Van Dale Uitgevers. (2024). betekenis purper. Opgehaald van vandale woordenboek: https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/purper

Van Dale Uitgevers. (2024). Betekenis 'snerpen'. Opgehaald van Van Dale: https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/snerpen

Van Dale Uitgevers. (2024). Betekenis 'spijlen'. Opgehaald van Van Dale: https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/spijlen

Wikipedia. (2022, april 5). Opgehaald van https://nl.wikipedia.org/wiki/Genezing

Wikipedia. (2024). Hildegard van Bingen. Opgehaald van wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Hildegard_van_Bingen

Wikipedia. (2024). Syntaxis (taalkunde). Opgehaald van wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Syntaxis_(taalkunde)

Wikipedia. (2025, Februari 1). Charlotte Van den Broeck. Opgehaald van Website van Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Charlotte_Van_den_Broeck

Wikipedia. (2025). Purper (verfstof). Opgehaald van Wikepedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Purper_(verfstof)

‘Zijn stemming waartegen ik geen verweer had’

Tue, 22 Apr 2025 12:09:56 GMT

‘Zijn stemming waartegen ik geen verweer had’

Bespreking van 'Het bos en de rivier; over Anselm Kiefer en zijn kunst' door Karl Ove Knausgård

Misschien moet je helemaal niet proberen de kunst te begrijpen vanuit de kunstenaar en hoef je je alleen maar over te geven aan het kunstwerk zelf. Toch blijven er biografieën verschijnen, praatprogramma’s en podcasts waarin kunstenaars uitgenodigd worden iets over hun kunst te vertellen. Uiteindelijk kom je er niet uit, of je de kunst nu meer waardeert als je de kunstenaar een klein beetje kent, of juist helemaal niet, of iets daartussenin. In Het bos en de rivier probeert Karl Ove Knausgård vat te krijgen op Anselm Kiefer, de kunstenaar die inmiddels een overweldigend aantal indrukwekkende en vooral ook buitengewoon grote monumentale kunstwerken heeft gemaakt. Zelf lees ik zelden biografieën van kunstenaars, omdat ik het liefst opga in hun scheppingen. Zo is ook Kiefers kunst voor mij een zuiver individuele ervaring, waarin een chemie ontstaat tussen wat ik meen te zien en mijn eigen geschiedenis, wat ik gelezen heb, gezien, geproefd, gevoeld, gehoord en de toestand waarin ik mij bevind op het moment waarop ik tegenover het kunstwerk sta. Die toestand is overigens poreus, want Kiefers wereld sijpelt daarin door en brengt er beweging in. Ontroering heet dat, gek genoeg, alsof de beroering tegelijkertijd weer ongedaan gemaakt wordt. Het bos en de rivier pakte ik daarom niet op om meer te weten te komen over Kiefer, maar omdat ik nog niet eerder wat van Knausgård had gelezen en ik nieuwsgierig was naar zijn zoektocht naar Kiefer. Bovendien was ik benieuwd waarom het omslag van het boek mij helemaal niet aan de kunst van Kiefer deed denken, terwijl ik mij niet kon voorstellen dat deze niet van hem was, als het boek over hem ging.

En ja, de aquarellen van het omslag zijn zeker van Kiefer: ‘Ze stelden rivierlandschappen voor. Ze waren groot, zoals alles wat Kiefer maakt – zo’n vijf meter lang en drie meter hoog -, maar ze droegen niets in zich van de duisternis die zo typisch was voor Kiefers kunst. Integendeel zelfs, ze waren even licht en kleurrijk als impressionistische schilderijen. En ze waren zo mooi dat het pijn deed. Was dit een kentering binnen zijn oeuvre? Verkende hij nieuwe horizonten? De gedachte dat ik in dat geval een van de eersten was die dit zag, deed me huiveren.’

Sowieso is het boek prachtig vormgegeven. Onder het papieren omslag bevindt zich opnieuw dezelfde afbeelding, maar dan helemaal doorgetrokken over de achterkant en zonder het gruwelijke ISBN dat alle omslagen ontsiert. Overigens ook zonder de prachtige foto van Kiefer, in gedachten verzonken naast een van zijn kunstwerken op de achtergrond: een baljurk met daarboven een metalen constructie waarin je een vrouwenhoofd zou kunnen zien. Het is of je kunt kiezen: een omslag mét, of zonder Kiefer zelf. In het binnenwerk kom je meer prachtige foto’s tegen: van Kiefer én van zijn werk.

Als Knausgård in 2014 de retrospectieve Kiefertentoonstelling in Londen bezoekt, vindt hij het opmerkelijkst in Kiefers werk ‘de afwezigheid van mensen, terwijl alle ruimtes en landschappen juist tot aan de rand met het menselijke waren beladen.’ Als hij voor het gigantische werk Aschenblume staat, opgedragen aan Paul Celan, doet interpretatie er niet meer toe, schrijft hij: ‘Het enige wat telde, waren de gevoelens waarmee het me vervulde. Ik keek niet zomaar naar een schilderij, het was alsof het schilderij me omsloot en me vervulde met zijn stemming, waartegen ik geen verweer had. Hetzelfde leek te gebeuren met de andere mensen die de zaal betraden en voor het schilderij gingen staan, want ze werden er allemaal stil van, alsof ze plotseling waren verplaatst naar een andere plek in zichzelf.’ Als hij na het urenlange verblijf in de leegte van Kiefers schilderijen vlak bij de uitgang in vitrines boeken ziet liggen met opengeslagen bladzijden waarop gekleurde aquarellen staan met vrouwen in extatische poses, water en gebouwen, is hij opnieuw overweldigd en ervaart hij een gevoel van nabijheid tot iemand, ‘een specifiek persoon’. Op dat moment beseft hij dat Anselm Kiefer echt bestaat en dat hij hem wil schrijven. Hij heeft niets te verliezen.

Hij schrijft daadwerkelijk een brief en zes maanden later krijgt hij antwoord van Waltraud Forelli, Kiefers Oostenrijkse studiomanager, en dat is het begin van een aantal bijzondere ontmoetingen met de wereldberoemde kunstenaar. Ontroerend is het onzekere aftasten van Knausgård: hij weet niet hoe hij zich tot de kunstenaar moet verhouden en voelt zich afwisselend overrompeld door Kiefers gastvrijheid en amicaliteit – de twee kussen die hij op zijn wangen krijgt – én totaal aan zijn lot overgelaten en genegeerd bij chique etentjes met belangrijke mensen uit de kunstwereld. Kiefer noemt hem in het begin iedere keer Klaus en de schrijver laat het moment voorbijgaan dat hij hem nog kan verbeteren. Als lezer voel je hoe schrijnend de afstand voelt als de ander je net niet bij je naam noemt.

Hij werpt een licht op de enorme ruimtes vol kunst en materialen waarin Kiefer zich bijna onophoudelijk bevindt, zoekt in de volwassene naar het jongetje dat paus wilde worden en is opgegroeid tussen de rivier en het bos, maar hij legt vooral het ongrijpbare van de kunstenaar bloot. Hij heeft toegezegd een artikel te schrijven over hem, maar hij stelt het uit, omdat hij niet weet hoe hij hem kan vatten en omdat ieder schrijven ook voelt als verraad. Met de schrijver voel je de existentiële eenzaamheid, het niet daadwerkelijk kunnen doordringen tot de ander, de zinloosheid ervan ook, want algauw voelt hij dat het leren kennen van Kiefers kunst weinig te maken heeft met het leren kennen van Kiefer zelf. Het zijn twee aparte zoektochten, hoezeer hij ook zijn best doet de twee te verbinden. Kiefer zelf had dat ook ervaren toen hij op zoek ging naar het leven van Van Gogh achter diens kunstwerken.

Met ieder bezoek aan Kiefer, op verschillende plekken in de wereld, lijkt Knausgård steeds mis te grijpen en dat leidt tot ontroerend mooie inzichten over kunst en toeschouwer zijn: ‘Onze eigen onzekere benadering van de wereld. Dat we eigenlijk niets over de wereld weten. Dat laat de kunst ons zien. Niet het antwoord op het mysterie, maar het mysterie zelf.’ En dan wil je natuurlijk weten wat dat mysterie precies is, als de kunst haar laat zien:

‘Als we ons voorstellen dat de wereld alles is wat wordt gedacht, gezegd, gedaan en gezien, en de aarde alles is wat er is, en dat alles wat is, op zichzelf bestaat, als het ware van ons afgewend, gaat er een afgrond open in de werkelijkheid. In de kunst die probeert door te dringen tot alles wat is, en het geheim ervan probeert bloot te leggen, wordt die afgrond zichtbaar, en die overweldigt ons.’

Kunst kan nooit het ondoorgrondelijke van de wereld vatten en daarmee is alle kunst mislukt, merkt Knausgård op. Zij laat hooguit een restant van een inzicht zien. En precies zo kan ook Knausgårds kunstwerk, de zoektocht naar Kiefer, worden begrepen: ‘Het lijkt alsof de kunst het geheim niet alleen laat zien, maar er tegelijkertijd ook over waakt.’ Zo houdt ook de schrijver het mysterie van Kiefer in stand. Hij laat de lezer tot op de laatste bladzijde meevoelen in de eenzaamheid als hij hem probeert te naderen. Totale vervreemding voel je en zo nu en dan een overweldigend moment van inzicht en nabijheid dat ten diepste ontroert.

Dietske Geerlings

Karl Ove Knausgård – Het bos en de rivier; over Anselm Kiefer en zijn kunst . Vertaald door Sofie Maertens en Michiel Vanhee. Uitgeverij Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam. 170 blz. € 22,99.

Eén boek - zoveel lezers; herlezing van Birk

Mon, 21 Apr 2025 07:57:07 GMT

Eén boek - zoveel lezers; herlezing van Birk

Het komt vaker voor dat ik mij laat verleiden door de buitenkant van een boek, zeker als het gaat om een boek dat ik al eerder heb gelezen en dat ik mooi vond. Zo is Birk (2014) van Jaap Robben nu opnieuw uitgegeven in een blauwlinnen uitvoering met daarin – voelbaar! – op de voorkant meerdere meeuwen gedrukt, op de achterkant één meeuw, daaroverheen een rozerood los papieren omslag dat slechts de helft van het linnen omslag bedekt. Op zowel de voor- als achterkant is op het papieren omslag een meeuw half afgesneden, maar omdat hij zich precies op dezelfde hoogte bevindt als de meeuw op het linnen omslag, zie je toch een volledige meeuw, half in stof, half in papier. Als een boek mij zo verleidelijk voorkomt, sluit ik het niet alleen in mijn armen, maar ben ik zelfs bereid het te herlezen, want stel dat ook de inhoud mij opnieuw zal verrassen? Een boek echt helemaal herlezen doe ik niet heel vaak. Bij Birk heb ik dat wel gedaan, niet alleen omdat het boek mij zo boeit, maar ook omdat het herlezen als bezigheid op zichzelf mij in meerdere opzichten intrigeert.

Allereerst is daar het verschijnsel dat je de eerste lezing als een bijzondere herinnering meedraagt. Bijzonder, omdat het twee herinneringen ineen zijn, waartussen de scheidslijn flinterdun is: de herinnering aan het lezen én de herinnering aan het beleven. Ik heb namelijk niet alleen ooit het boek gelezen, ik heb ook over het Schotse eiland gelopen, ik ben in het huis van Mikael en zijn moeder geweest, heb als onzichtbaar personage met hen aan tafel gezeten, voelde de rouw, de schuld, en heb mij angstvallig in een schoon hoekje van het door de meeuwen overgenomen huis van Augusta opgehouden, mijn adem inhoudend als Mikael het meeuwenjong probeerde te voeden.

De herinnering blijkt echter verre van compleet en ook dat fascineert: waarom onthoud ik het ene element wel en het andere niet? Is dat toeval, heeft dat te maken met mijn achtergrond, mijn geschiedenis, mijn opleiding, mijn belangstelling? Deze vraag houdt mij al langere tijd bezig, omdat ik als docent iedere dag met leerlingen in gesprek ben over de boeken die ze gelezen hebben. Zij onthouden details die ik mij niet meer herinner en andersom. Sommige docenten beweren dat leerlingen boeken niet goed gelezen hebben als zij bepaalde elementen niet meer weten, maar wat is goed lezen? Lees ik Birk slecht als ik vooral op de meeuwen let? Ik durf wel te beweren dat er dan een interessante lezing ontstaat. Wat doet Mikael als hij het meeuwenjong wil voeden? Hoe pakt hij dat aan en waarom? Ik nodig mijn leerlingen graag uit om hun eigen route door het boek expliciet te maken: waar letten zij op en waarom? Welke betekenissen geven ze daaraan en wat heeft dat met henzelf te maken?

Je denkt algauw dat je een boek goed hebt gelezen als het klopt met wat de schrijver heeft bedoeld. Sommige lezers verwijzen dan ook naar interviews met de auteur, om hun gelijk te bewijzen. Zolang de schrijver zich niet over alles uitspreekt, kun je er alleen maar naar gissen. Sinds ik zelf boeken schrijf en daar besprekingen van heb gelezen, weet ik dat het nog veel complexer ligt. Lezers kunnen betekenissen blootleggen waarvan ik mijzelf niet bewust was, maar die – als ik diep in mijzelf afdaal – wel degelijk kloppen. Lezers kunnen op die manier spiegels voor de schrijver zijn. Ben je een slechte schrijver als je de betekenissen van je eigen boek niet in de hand hebt? Tegelijkertijd blijft genoeg van wat ik wel bewust in mijn boeken heb gelegd, onbesproken. Heb ik mijn boek niet goed geschreven als lezers deze betekenissen laten liggen, of hebben zij niet goed gelezen? Of is het inherent aan constructies in taal dat deze meerduidig zijn en nooit in hun geheel te bevatten?

Bij de eerste lezing van Birk was ik nauwelijks gechoqueerd door de ontknoping. Ik ervoer weliswaar de beklemming, maar ik voelde vooral de tragiek ervan. Ik herinner mij een leerling die voor mijn neus Birk las en op een bepaald moment dwars door de klas riep: ‘Nee! Nee! Dit kan toch niet? Er gaat toch niet gebeuren wat ik denk dat er gaat gebeuren?’ Zij was hevig geschokt. Haar reactie zette mij aan het denken over mijn eigen milde reactie: was ik inmiddels zo verdorven? Bij herlezing was ik daarom gefocust op mijn eigen moraal. Ik hield haarscherp in de gaten wat er gebeurde en wie wat op welk moment in gang zette. Daardoor ontdekte ik dat ik bij eerste lezing vooral vanuit Mikael had gelezen, bij wie het perspectief ligt, maar dat ik nu vooral de moeder in de gaten hield. Komt dat doordat mijn eigen kinderen inmiddels ook net volwassen zijn en ik mijn eigen gevoel van goed en kwaad aan het gedrag van de moeder toets?

Tot mijn eigen verrassing zag ik bij de tweede lezing pas dat de verhouding tussen moeder en zoon veel problematischer is dan alleen het lichamelijke aspect ervan. Het boek neemt mythische vormen aan en laat zien hoe wij in wezen nauwelijks kunnen ontkomen aan de invloed van onze ouders, zelfs als wij denken dat wij ons redelijk van hen hebben losgemaakt. Ik kan voor even mijn moeder zijn. Dan hoor ik mijzelf praten zoals zij dat doet. Zo kan ik ook mijn vader zijn. Zij zitten in mij. Het einde van Birk beeldt dat op verbluffende en ook wel ontroerende wijze uit, denk ik nu. Moet je voor deze lezing wat ouder zijn en wat meer levenservaring hebben?

De spanning die ik nu ervaar is een heel andere dan toen ik het boek voor het eerst las. Waar ik nooit achter zal komen, is of dat vooral komt doordat ik in de tussentijd zelf een ander mens ben geworden (er zijn jaren verstreken), of dat het komt doordat ik het boek al een keer eerder heb gelezen, waardoor ik de tijd en ruimte heb om op andere elementen te letten. Hoeveel lezers zijn er nog meer in mijzelf verscholen? Een schrijver denkt wellicht één boek geschreven te hebben, maar de lezers in mij weten wel beter. En dan heb ik het nog niet over al die lezers buiten mij.

Dietske Geerlings

Jaap Robben – Birk . Uitgeverij De Geus, Amsterdam. 256 blz. € 20,00.

'Ik heb maar een gedachte. Dit meisje opeten, haar verslinden.'

Sun, 06 Apr 2025 11:36:41 GMT

'Ik heb maar één gedachte. Dit meisje opeten, haar verslinden'

Bespreking van 'Het verticale meisje' van Félicia Viti

‘De eerste keer had ik L. gezien als een rijzige kont op een zondagmiddag. Wat kan ik er meer over zeggen dan mijn mateloze zin om haar te neuken, toen ze ogenschijnlijk verstrooid, overduidelijk verstrooid, door het doolhof van het filmhuis liep, en mijn zin om haar te volgen, met gesloten ogen, naar die donkere zaal die mijn leven zou worden.’ De openingszinnen uit Het verticale meisje van de Franse auteur Félicia Viti beschrijven niet alleen de eerste blik van de ik-persoon op L. en het mateloze verlangen dat daaruit voortvloeit, maar in feite ook de eerste ontmoeting van de lezer met Het verticale meisje, en de direct daaropvolgende mateloze drang om verder te lezen. In een paar provocerende zinnen dringt het verhaal zich aan je op. De provocatie zit niet alleen in ‘de mateloze zin om haar te neuken’, maar ook in het ongrijpbare van de beschrijving die daarop volgt: ‘ogenschijnlijk verstrooid, overduidelijk verstrooid.’ Je weet dat je met open ogen een doolhof in loopt, maar je doet niets liever dan dat.

Dat een oorspronkelijk Frans verhaal ook in het Nederlands in zo’n verleidelijk ritme binnenkomt, is de verdienste van de vertaler, Kiki Coumans. Keer op keer toont zij in haar vertalingen een ongelooflijk vakmanschap, voortkomend uit een grote liefde voor de Franse literatuur en een feilloze beheersing van de taal. Stijn van der Loo maakte onlangs een mooi portret van haar naar aanleiding van deze vertaling (https://www.youtube.com/watch?v=EhV3_lhfFIg). Door de bijzondere, haast obsessieve stijl, de beeldspraak en talloze paradoxen grenst Het verticale meisje aan poëzie. Meer dan een verhaal met gebeurtenissen is deze novelle een portret, het portret van het verticale meisje:

Wat is een verticaal meisje? Het tegenovergestelde van een

horizontaal meisje. Van het meisje dat gaat liggen en haar

lichaam geeft en zegt ik hou van je. Het verticale meisje trekt

met haar rug naar je gekeerd haar schoenen aan en kijkt je als

een vreemde aan als ze ontwaakt. Ze weigert met je te eten,

gaat weg als je achter haar aan gaat, wil dat je achter haar aan

gaat om rechtop te blijven. Het verticale meisje is een meisje

dat in de lucht opstijgt. Het is het meisje waar je van houdt als

het waait. Het verticale meisje is niet meer het meisje dat je

liggend laat dromen. Ze is aangekleed en ongetemd en ze

komt niet meer terug. Het is een droom die vervliegt. Die je

zelf creëert. Het is een creatie van je verbeelding.

Ze heeft nog nooit haar voeten op de grond gezet.

Ook hier zie je hoe de vorm zich sterk naar de inhoud voegt. Het portret spreekt zo tot de verbeelding dat het moeiteloos past in de rij klassieke portretten uit de wereldliteratuur. Dat heeft te maken met het ongrijpbare van het meisje. Je krijgt weliswaar bladzijde voor bladzijde, zin voor zin, een nauwgezette omschrijving van haar en van de liefde van de ik voor L., maar desondanks krijg je er geen vat op: ‘Ik heb maar één gedachte. Dit meisje opeten, haar verslinden met mijn onbeweeglijkheid, mijn visioen in de vreselijke drukte van het noodlot. Ik let op ieder woord dat ik zeg, iedere beweging die ik maak, mijn lichaam is op dit moment naar haar gericht.’ De beschrijving loopt parallel aan je leeservaring. Je wordt als lezer opgehitst. Ook jij wilt dit meisje, dit verhaal verslinden. En soms voelt het alsof je daarbij de grenzen van het betamelijke overschrijdt: ‘Ik dring zo hard bij L. binnen dat ik haar hele lichaam voel samentrekken. Het ritme is zó in osmose met het universum dat ik kan horen wat ze denkt, dat zij kan horen wat ik haar vertel.’ Je wordt meegezogen, voelt je afwisselend geliefde en voyeur. Ben je beland in de obsessie van de ander of in die van jezelf? Het maakt helemaal niets uit welke geaardheid je hebt.

Het is geen wonder dat dit debuut van Félicia Viti, dat in de prestigieuze ‘collection Blanche’ van Éditions Gallimard verscheen, meteen werd bekroond met de Prix De Sade, prijs voor grensverleggende erotische literatuur. Daarnaast staat het op de shortlists van de Prix Médicis, de Prix Françoise Sagan én de Prix Régine Deforges du premier roman. Noch is het een wonder dat Kiki Coumans onlangs de Dr. Elly Jaffé Prijs voor haar vertaalwerk heeft gekregen.

Je volgt een leven van in elkaar opgaan en elkaar op gewelddadige wijze te lijf gaan: ‘Het is een waar genoegen om alle geweld bij de ander te voelen, alle vergeving, dezelfde schuld.’ Je kunt zielsveel van de ander houden, ook als die ander bij je wegloopt, je negeert, of zelfs mishandelt. Het is het verhaal van de totale uitputting en radeloosheid van het liefhebben, afgewisseld met de angst de ander te verliezen, te moeten missen: ‘Ik weet hoe de dagen zullen zijn die gaan komen. Plaatsen waar jij uit weggesneden bent. Blijvende anachronismen waar ik me jou voorstel.’ Behalve een hallucinerend portret van een onvergetelijk meisje is Het verticale meisje het portret van een overrompelende liefde en passie die geen zintuig onberoerd laten.

Dietske Geerlings

Félicia Viti – Het verticale meisje . Vertaald door Kiki Coumans. Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk. 104 blz. € 24,50.

‘Ik zie wel mijn hart, dat als een pijnappel van een Libanese berg naar Rafah rolt.’

Sun, 06 Apr 2025 11:36:31 GMT

‘Ik zie wel mijn hart, dat als een pijnappel van een Libanese berg naar Rafah rolt.’

Bespreking van 'Het vlindereffect' van Mahmoud Darwish

Waar ben je als je op televisie de slachtoffers ziet van een altijddurende strijd, waar je zelf zojuist aan ontsnapt dacht te zijn? De al in 2008 overleden Mahmoud Darwish schrijft in Het vlindereffect: ‘Ik steek mijn afgehouwen hand uit om mijn ledematen te pakken die van allerlei lichamen afkomstig zijn. [...] Het laatste vliegtuig is opgestegen van het vliegveld van Beiroet en heeft me voor de televisie neergezet om met miljoenen andere kijkers de afloop van mijn sterven te zien. [...] Maar ik weet niet waar ik nu ben, vóór de televisie of in de televisie. Ik zie wel mijn hart, dat als een pijnappel van een Libanese berg naar Rafah rolt.’ Het vlindereffect is zijn laatste bundel. Hij schreef hem nadat Israël Gaza en Libanon binnenviel in de zomer van 2006. Het is bizar hoe bijna twintig jaar later deze verzameling dagboekaantekeningen, gedichten en fragmenten nog zo actueel zijn. Hij beschrijft hoe oorlog niet alleen voor verdeeldheid in de wereld zorgt, maar ook in onszelf.

Na verwoesting van zijn dorp door het Israëlische leger vluchtte Darwish in 1948 als kind samen met zijn familie naar Libanon. Een jaar later keerden ze in het geheim terug naar de pas opgerichte staat Israël. Darwish werd journalist en redacteur in Haifa. Later bracht zijn ballingschap hem naar Caïro, Beiroet, Tunis, Parijs, Amman en Ramallah. Hij heeft tientallen bundels gepubliceerd, was oprichter en hoofdredacteur van het literaire tijdschrift al-Karmel en werd de poëtische stem van het Palestijnse volk.

Darwish schrijft dat gesneuvelden of martelaren allemaal een eigen postuur en gelaatstrekken hebben, maar dat moordenaars op elkaar lijken: ‘ze zijn één wezen dat zich over verschillende metalen machines heeft verdeeld, dat op elektronische knoppen drukt, moordt, en weer verdwijnt. [...] Het is het wezen dat heeft verkozen maar één naam te hebben: de vijand.’ Enkele bladzijden verder blijkt dit onderscheid toch complexer. Een werkloze beveiligingsagent is op zoek naar een eigen oorlog, ‘omdat hij er niet in was geslaagd een vrede te vinden om te verdedigen.’ Hij schiet in de lucht en zegt: ‘Alleen de kogel hoeft te weten wie mijn vijand is.’ Als hij eindelijk werk heeft gevonden, oorlog dus, denkt hij zijn vijand geraakt te hebben, maar het blijkt zijn broer.

De figuren die Darwish beschrijft, vaak vanuit een ik-perspectief, weten niet goed hoe ze zich tot zichzelf of tot de ander moeten verhouden. Tegenstrijdige gevoelens roepen verscheurdheid op: ‘Alsof hij hij is, of een van de eigenschappen van een ‘ik’, die twee tegengestelden gemeenschappelijk hebben, wanhoop en hoop.’ Regelmatig beschrijft hij een soort afsplitsingen van de ik, zoals in ‘Ik liep op mijn hart’. De ik loopt op zijn hart alsof het een weg is. Het hart spreekt tot hem en zegt dat het er genoeg van heeft dat de ik hem altijd gehoorzaamt. Het hart stelt voor dat ze de rollen omkeren. Raadselachtig klinkt het antwoord van de ik:

Ik zei: Ik ben je vergeten

sinds we op weg zijn gegaan

met jou als excuus

en mijzelf als roep.

Behalve dat de ik zich afsplitst van zichzelf, komt het ook voor dat hij juist lijkt samen te vallen met de ander: ‘Ik ben alleen maar hem / en hij is alleen maar mij, / al zien we er verschillend uit.’ In sommige gevallen verliest hij zich zelfs in zijn omgeving. Hij valt weg in een sneeuwlandschap of eenvoudigweg in het leven, alsof het niet uitmaakt wie hij nu eigenlijk precies is: ‘en leef ik / alsof ik ik ben / of iemand anders / zonder dat ik het merk.’ Dit bijzondere verschijnsel kan ook haast metafysische vormen aannemen:

‘Zelfs al was je niet de stralende aanwezigheid die je bent, dan was ik de afwezigheid in jou die ik ben. Uiterlijk en innerlijk. Doorschijnend is je kristallen aanwezigheid, zodat ik de tuinen achter je zie en word meegevoerd naar een verheven wildernis [...]. Ik ben aanwezig en jij bent afwezig. Ik kijk naar je afwezigheid die een andere hemel over mij uitspreidt. Zelfs als je niet zo afwezig bent als je zou moeten zijn, zal ik zo aanwezig zijn als ik moet zijn. Alsof je bij me bent. Alsof ik iets wat minder is meer nodig heb.’

De teksten van Darwish raken hiermee de filosofie, de zoektocht naar de essentie van ons bestaan. Op raadselachtige wijze beschrijven de gedichten en fragmenten de pijn van het missen en het verlangen. Soms wordt hij daarbij gered door zijn verbeelding: ‘Daardoor besefte ik dat mijn verbeelding een trouwe jachthond was.’

Vaak loopt de zoektocht naar identiteit parallel aan die naar betekenis: ‘We lopen / en lopen naar betekenis, / maar komen niet aan.’ De dichter werpt vragen op en belandt in bizarre ruimtes van de verbeelding, alsof hij aan het improviseren is en de lezer meesleurt in zijn toneelstuk. Tegelijkertijd is hij ook zelf speler en afhankelijk van de grillen van een onbekende regisseur: ‘Maar ik zal niet in mijn kamer zijn, noch in de tuin. Zo wordt het door de tekst verordonneerd: Er moet iemand afwezig zijn om de last van deze plek te verlichten.’

Darwish’ uitspraken hebben iets paradoxaals, waardoor je voor even door elkaar wordt geschud. We zijn nergens zeker van: ‘Misschien wordt betekenis / bij toeval geboren’. Het kan iets kleins in onszelf zijn wat ons in beweging brengt en grote gevolgen heeft voor de wereld om ons heen. Dat is het vlindereffect. De bundel zelf laat dat effect in al zijn schoonheid zien: de innerlijke wereld van Darwish, zijn subtiele observaties en reflecties brengen je in beweging, ontroeren, en zetten je aan het denken over onze betekenis in de wereld:

Het is de lichtheid van het eeuwige

in het dagelijkse, verlangens naar iets hogers,

een schitterende straling

Dietske Geerlings

Mahmoud Darwish – Het vlindereffect . Vertaald door Richard van Leeuwen. Uitgeverij Jurgen Maas, Amsterdam. 162 blz. € 22,50.

'Zolang deze zingzang ons inspinst'

Wed, 02 Apr 2025 13:47:16 GMT

'Zolang deze zingzang ons inspint'

Bespreking van 'In de wind staan' van Lieve Desmet

Sommige dichtbundels zijn krachtig door de samenhang tussen de gedichten. Bij de vierde bundel van Lieve Desmet, In de wind staan , is eerder het tegenovergestelde het geval: ieder gedicht schept zo’n krachtige eigen wereld, dat het volstrekt op zichzelf kan staan. Dat de gedichten in één bundel beland zijn, zal dan vooral te maken hebben met het feit dat ze uit één hand komen, namelijk uit die van een veelzijdig dichter.

Op het omslag prijkt de gewassen inkttekening ‘De wereldvoedster’ van Roland De Winter. Het lijkt een nette dame die, verscholen onder haar brede hoed, aan de rand van de vijver de eendjes voert. Door de titel lijkt de afbeelding een knipoog naar de mensheid. Als wij de eendjes zijn, wie is dan die nette dame die ons voedt? Alsof de wereld nog zo overzichtelijk is, dat er een wereldvoedster mogelijk is. De tekening laat nadenken over hoe het dan wel zit met het voeden van de wereld en is als voorkant van een veelzijdige dichtbundel ook mooi gekozen, want de gedichten zijn voedsel voor de geest: je voelt ‘je geroepen lucht te koelen / de verstopte ader open te schrijven, / de spier van de ziel te raken’, schrijft Desmet in het gedicht dat naar deze tekening verwijst. Ook daar is de ironie voelbaar in het slot: ‘Vrouwelijke paljas met je luttele woorden / een plié in de benen / met je klein soortelijk gewicht.’

Desmet laat zich door diverse kunstenaars inspireren. Hun namen staan boven diverse gedichten: behalve De Winter, ook Xavier Dumont, Hans Koenen, Freddy Simba, Case Maclain en nog wat anderen. Als je op zoek gaat naar hun kunstwerken, kom je in heel uiteenlopende kunstwerelden terecht, die niet of nauwelijks met elkaar te verbinden zijn. Dat doet beseffen hoe ieder mens zijn eigen specifieke boekenkast en kunstcollectie in zijn hoofd heeft verzameld en daaruit inspiratie put. De betreffende gedichten, die ook zonder de zoektocht al prachtig zijn, krijgen door de verwijzing naar het kunstwerk een bijzondere gelaagdheid:

Erewoord

Bij het werk ‘Meeting’ van beeldend kunstenaar Hans Koenen

Naast jou wil ik man zijn dan weer meisje.

Zullen we vloeien, draaien als de aarde,

zal ik je koesteren als de jonge Pan.

Als jij het licht vangt

lees ik ruggelings je kwetsuren,

struin je schaduw af.

Laat lucht onvermoeid een liedje fluiten

door onze hoofden, terwijl het ene westwaarts keert

het ander wakker speurt voorbij de rand

houden we onze gedachten

buigzaam als stengels,

het groene blad verbonden met wat valt.

Zolang deze zingzang ons inspint,

frisse winden ons bestuiven,

hernemen we onze belofte.

Prachtig hoe in de eerste regels beschreven wordt hoe je als mens tegenover een ander zowel het verlangen kunt voelen man te zijn als meisje. Daarin ligt zoveel besloten: leeftijd, geslacht, en door het ‘Zullen we vloeien’ voel je ook nog eens alle nuances daartussen. Er spreekt zoveel liefde uit, ook voor alle kwetsuren en schaduwkanten van de ander. Het is of heel de wereld door ons heen blaast en wij in onszelf daarvoor ruimte hebben. De verbondenheid met de natuur klinkt erin door. Zoek je het kunstwerk op, dan zie je een heel open sculptuur waarin twee gezichten herkenbaar zijn, als je daarop focust, maar als je op de structuur van de bladeren let, zijn de gezichten tegelijkertijd ook bladeren. De wind kan erdoor blazen en de toeschouwer kan op veel verschillende manieren naar het kunstwerk kijken. Met de sculptuur in je achterhoofd zie je dat het gedicht ook het beeld beschrijft en vult met betekenis.

Er zijn heel intieme gedichten in de bundel te vinden die lijken te verwijzen naar een heel persoonlijke herinnering, gevat in bijzonder ritmische en klankrijke regels, zoals in ‘Op de schommel’ de herinnering aan de schommel die aan een grote eik hing: ‘Met de eik is de hele tuin verdwenen, / de brede omarming die over schuttingen schaduw wierp.’ Opvallend is dat juist in de beschrijving van wat verdwenen is, voor de lezer deze tuin in de volle breedte opdoemt. Je ziet hoe grote bomen hun schaduwen werpen in de tuinen ernaast, terwijl ze niet eens expliciet genoemd zijn. Ondanks dat het hier wellicht een heel persoonlijke herinnering betreft, is het gedicht toch universeel, omdat het bij de lezer vergelijkbare herinneringen oproept.

Naast heel persoonlijke gedichten, zijn er ook gelegenheidsgedichten te vinden: ‘Bij de Verklaring van 30 november van Hans Claus’, of ‘Bij de opening van het Honkhuis, een huis voor jongeren met een verstandelijke beperking’. Bovendien zijn er enkele gedichten opgenomen die voor een Eenzame Uitvaart zijn geschreven, waarin deze eenzaamheid ook maximaal voelbaar is: ‘Daar loopt straks nog wel een kat / bij nacht over de strooiweide.’ Het is duidelijk hoezeer Desmets poëzie aan het wel en wee in de samenleving raakt. Er klinkt ook heimwee naar tijden van weleer in door: ‘Opnieuw te beginnen met een aftelrijm / van hebzucht terug naar de eerste honger’.

Desmets bundel is een verzameling miniatuurwerelden, waarin je langere tijd kunt doorbrengen. Soms verdwaal je voor even in een zoektocht naar andere kunstenaars, maar na verloop van tijd keer je weer terug omdat je verlangt naar het moment waaruit de zoektocht was voortgekomen, het moment van ‘in de wind staan’.

Dietske Geerlings

Lieve Desmet – In de wind staan . Uitgeverij P, Leuven. 64 blz. € 18,00.

'Tuurt het hart de diepte in'

Wed, 02 Apr 2025 13:44:17 GMT

'Tuurt het hart de diepte in'

Bespreking van 'Leer van de orchidee' van Jan Lauwereyns

Wie in een bundel van Jan Lauwereyns gaat bladeren, stokt algauw in de lettergreep, verslikt zich, kauwt, slikt en vraagt zich ontzet af wat hij zojuist heeft weggewerkt. Het is daarom niet zo vreemd als je zijn nieuwe bundel, Leer van de orchidee , een keuze uit het werk van 1991 tot 2024, behoedzaam nadert. Voorzichtig peil je de titel en het huiveren begint al: het kan nooit alleen die gracieuze bloem zijn. Het zal toch niet een orgie? Of toch maar een idee? En hoe interpreteer je dat ‘leer’? Is het gebiedende wijs, de wetenschap, of de dode huid? Eigenlijk heb je al een vermoeden: het is alles wat je kunt bedenken, plus dat duistere vermoeden, plus de onzekerheid dat je voortdurend misgrijpt. Welkom in een hachelijk avontuur!

Natuurlijk denk je heel even dat je te ver bent doorgeslagen in associëren met ‘orgie’ en ‘idee’, maar dat duurt niet lang, want in het eerste motto zegt Eros, de bitterzoete, al: ‘Neem de schitteringen van Apollo maar met een korreltje zout. Wat je ziet is nooit wat je krijgt. Ook kun je het nergens kopen of stelen’. Apollo is juist de vertegenwoordiger van de rationele schoonheid, ook van de poëzie trouwens, en tegenover hem staat de losbandige Dionysos. In deze bloem zitten dan in elk geval twee uitersten verscholen en wat kun je daarvan leren? Je zult alles met een korreltje zout moeten nemen en dat begint dus al bij de titel.

Lauwereyns doceert cognitieve wetenschap en bio-ethiek aan de Universiteit van Kyushu (Japan) en die sporen zie je terug in zijn taalbouwsels. Soms vraag je je af of je wel een gedicht aan het lezen bent. Dan lijkt het eerder of hij met een scalpel de taal aan het ontleden is en draait je maag zich bijna om van de betekenis die vrijkomt:

vraag teek uitroepluis en dubbelepier de ware grammaticale leek

heimlijk verliefd op die wervelloze slaafjes van haar herinnert zich een

welgemikte komma etterlijke regels lang [ ] zinsont

leding was een ecuadoriaanse python die drugsdealers met ma

chinegeweer en al verteert verteren kogels die als gedachten

niemand schieten konden zeker wie taalkundig was [ ] niet [ ]

lijk de knippering vuurvlieg na vuurvlieg achter het gordijn van onze

oogleden in geval we moe genoeg zijn om de afgrond in te

Het is heel begrijpelijk als lezers hier massaal afhaken, maar poëzieliefhebbers kenmerken zich nu juist vaak door geduld en volharding, precies de eigenschappen die je nodig hebt om de orchidee in haar lange rustperiode te verzorgen, zonder dat je verzekerd bent van een nieuwe bloei.

En wie ben ik om te zeggen dat deze volharding beloond wordt, als de dichter zelf al zegt dat wat je ziet, nooit is wat je krijgt? Lauwereyns poëzie lezen blijft een hachelijke onderneming. Je weet niet wat je gaat tegenkomen, omdat je tussen de brokstukken van taal ook op je eigen verbeelding moet vertrouwen, maar op het moment dat je denkt dat je daarin houvast hebt gevonden, kukel je bij de volgende regel een ravijn van onzekerheid in. Je waagt je leven, want je loopt het risico in troosteloze taallandschappen te verdwalen: ‘Liefde is slechts één stap verwijderd van waanzin. Volgens Eros een orgasme ook van plassen.’ Uitersten zijn paradoxaal genoeg moeilijk van elkaar te onderscheiden: ‘een roos, een slagveld’.

Leer van de orchidee heeft soms de schijn van wetenschappelijkheid. Zo kom je een minutieus verslag tegen, tot op de minuut nauwkeurig, vanuit het perspectief van de Aziatische tijgermug. Krankzinnig ja, maar tegelijkertijd zet het je aan het denken over de drang tot vooruitgang en waarheidsvinding, terwijl de mensheid zich ondertussen in de afgrond stort. Waar zijn we in godsnaam mee bezig? In de afdeling ‘Het onvermeeuwbare’ beland je in iets wat op de villanelle lijkt (een dichtvorm uit de renaissance), maar dan in een kortere versie, die ook iets mathematisch heeft. De herhaling van vervreemdende, haast absurdistische regels, zoals ‘Haai ging erdoor of haai van toeten wist’ doen denken aan het absurdisme van het leven zelf: hoe ver zijn wij inmiddels niet afgedreven van onze oorsprong? Waar brengen wij onze dagen mee door? Als mantra’s echoën de regels in je hoofd, maar brengen eerder verontrusting dan rust.

Toch is er iets in Lauwereyns bundel waar je op kunt blindvaren en dat is het plezier in taal dat van iedere bladzijde af spat. Het plezier betreft de taal in haar volle omvang: van betekenissen en associaties die steeds verder van het woord af uitwaaieren tot terug naar de kern: de lettergreep, de letter, de klank. En daar schuilt ook precies het gevaar: taal is een abstract bouwsel. Als je een woord met een rijkdom aan betekenissen ontleedt, dan houd je op een gegeven moment tussen je vingers alleen nog losse letters, die door het uit elkaar vallen langzamerhand op iets anders beginnen te lijken. De betekenissen druipen eraf, vloeien in elkaar over of lossen op. Wat had je anders verwacht? We blijven hopen op het paradijs, maar:

Tuurt het hart de diepte in,

als wolken drijven de hersenen.

Liever wentelen wij ons in de deken,

keren de rug naar het uurwerk

van waarheid, de verzinning

in het ravijn, de zuurstoffles,

dan de gordijnen te moeten openen

op de nattigheid van het weer.

Dietske Geerlings

Jan Lauwereyns – Leer van de orchidee . Uitgeverij Koppernik, Amsterdam. 342 blz. € 32,50.

'Licht voor de ander die blijft'

Wed, 02 Apr 2025 13:40:38 GMT

'Licht voor de ander die blijft'

Bespreking van 'Dat ijsberen eieren eten' van Margreet Schouwenaar

Zoals ‘lepelaars leren broeden in bomen’, schrijven wij ons verhaal, schrijft Margreet Schouwenaar in haar nieuwe bundel Dat ijsberen eieren eten . Alles verandert en valt misschien zelfs in het water, en niemand die dat had verwacht. Steeds zoekt de evolutie toekomst ‘in een onbestemd onderdak’. Het is een paradoxale variant op Prediker: ‘en altijd weer die verbazing dat alles verandert’. Die eeuwige verandering impliceert dat niets hetzelfde blijft, maar tegelijkertijd is het de verbazing daarover die steeds terugkomt. Ook in die constatering zelf schuilt deze paradox van verbazing en berusting. Schouwenaars poëzie leest zoals je deze eindeloze cyclus van het leven kunt ervaren: zij biedt troost als een rivierbedding waarin het water blijft stromen.

Die troost heeft in de eerste plaats te maken met het ritme van haar regels. Ze stromen en blijven stromen van de eerste tot de laatste regel en het eerste tot het laatste gedicht. Overal kun je even in verbazing stilstaan, maar de poëzie stroomt verder. Komt dat doordat zij zinnen laat eindigen midden in de regel, dan nieuwe zinnen begint, die je dan toch weer tot in de volgende regel wilt volgen en dan daarna de regel wilt uitlezen, zo per ongeluk in een nieuwe zin belandt die je dan toch ook weer wilt uitlezen, enzovoorts? Zo stroom je mee tot de laatste regel van elk gedicht en omdat het fijn voelt je zo mee te laten voeren, stap je onbevreesd het volgende gedicht in, tot je aan het eind van de bundel beseft dat lezen net als het leven is, van het een in het ander rollen:

Geen ziel gelooft in de dood, pas als de maaier zijn

zeis, dan pas. En je stamelt: het was, was niet mijn

schuld, bedoeling, verantwoording, het was. Zelfs in

die allerlaatste seconde kun je nog zeggen: ik nam,

deed niet wat nodig. Ik. De dood houdt het hierbij, net

als de natuur. Het water kolkt tegen de ramen, het

probleem

is dat je het niet meer hoort, niet meer ziet; er is

geen inzicht nodig. Alleen licht voor de ander die

blijft. Iemand die jong is, moed heeft, niets weet

van lood in voeten, het onnozel doodgaan, de

gruwel die rest. Iemand die een boom plant, de messen

niet wet en hoop zet op de bescherming van hen die

niet.

Het is verbazingwekkend hoezeer deze poëzie blijft stromen, zelfs in de stameling en in het moment van de dood. Juist dat is zo troostrijk, omdat er altijd iemand achterblijft die verder gaat en het (levens)licht meeneemt dat de ander zojuist heeft achtergelaten.

Als je zo een tijdje de stroming blijft volgen, drijven er prachtige regels langs, haast op zichzelf staande aforismen, zoals ‘Vandaag gehoord dat groeien op zekere leeftijd / buigen wordt, leren vergeten en snappen, weten.’ Je ziet als vanzelf een oudere gebogen en onzeker voorbij schuifelen. Een andere mooie zin – let ook op het haast dansende ritme aan het eind van de zin! – ‘Of de aarde blijft is de vraag, maar ze bloeit / als je zaait.’ Ze voegt de daad bij het woord, want daarna volgen de woorden: ‘Vrouwenmantel, Middaggoud, / Ridderspoor en wilde Akelei, net als de Damastbloem, de Korenbloem en de Salvia.’ In een mum van tijd heeft ze in taal een tuin gezaaid, vol kruiden. Dit gedicht eindigt met de losstaande regel ‘En een hart staat op breken.’ Daarin sluit ze aan bij alle natuuringangen die de wereldliteratuur rijk is en die eigenlijk nooit vervelen, steeds opnieuw ontroeren, omdat die eeuwige cyclus van de natuur zo kan raken aan of juist botsen met onze eigen vergankelijkheid. Die vergankelijkheid treft ook de poëzie:

[...] Wat wordt niet gewist? De kraaien snoeven al, geluk wordt

dun, verdriet vuilwit en ook gedichten blijven

niet.

De stroom van haar poëzie sleurt ook vragen mee die schuren langs de rand: wie het grijs betaalt, hoeveel er nooit in aanmerking komen voor enig ambt, wie er dan plaats maakt, ‘breed in bestaan’ zit. De vragen zijn voorbij, lang voordat je een antwoord had kunnen bedenken. Van het algemeen beschouwende spoel je aan in een hoogstpersoonlijk verdriet:

Er is een kind gestorven, een van de mijne.

Ik kende haar niet. Zij ontging mij; trachtte te

lang gezien te worden, gehoord, boog mee

als graan dat ondanks het moment stond in

een ritselende eeuwigheid van heb-ik-jou-daar.

Je voelt het missen in ‘Haar / afwezigheid hield tred met de bladeren van bomen // waarin zij zonder ophef nog even ruiste.’ Hier lijkt het missen weer samen te vallen met de natuurlijke cyclus van de bladeren van bomen.

De bundel sluit prachtig met de verwachting dat de laatste zin zal komen, niet alleen van de bundel. Juist omdat ‘zin’ zo dubbelzinnig is, voel je hoe ieder mens niet alleen ooit een laatste zin zal uitspreken, maar ook aan de zin van het leven zal ontsnappen. Dat is verdrietig, maar het mooie van een bundel gedichten is dat je deze weer kunt openen en er opnieuw in kunt beginnen.

Dietske Geerlings

Margreet Schouwenaar – Dat ijsberen eieren eten . Uitgeverij P, Leuven. 64 blz. € 18,00.

Als liefde in je hoofd hoopt

Wed, 02 Apr 2025 13:31:47 GMT

Als liefde in je hoofd hoopt

Bespreking van 'De vrouw en zijn hoofd' van Benny Lindelauf en Ingrid Godon

Als betoverende hemellichamen spreken de hoofden en lijven in De vrouw en zijn hoofd van Benny Lindelauf en illustrator Ingrid Godon tot de verbeelding. De afbeelding op de voorkant van dit ontroerende prentenboek is van zo bijzondere schoonheid dat alleen de letters van de briljante titel deze pracht in evenwicht kunnen houden. Sprakeloos kun je toekijken, luisteren en je laten overweldigen.

De man en zijn vrouw, de vrouw en zijn hoofd, je kunt je bijna niet voorstellen wat voor een wereld er achter deze eenvoud schuilgaat. Schrijver en illustrator zijn beiden meester in het weglaten en de uitvergroting. Wat overblijft, is wat ertoe doet, maar ook daarin schuilt weer iets raadselachtigs. Je kunt immers nog zo vaak afwisselend de lijnen van de figuren volgen, de zachte kleuren op je laten inwerken en het verhaal lezen, de ontroering ontstaat ook door wat ontbreekt en wat je onwillekeurig aanvult in je gedachten.

Het verhaal zou in een samenvatting zijn glans verliezen. Dat komt omdat de kracht ervan in de manier van schrijven ligt:

Het werd lente.

De vrouw en zijn hoofd zaten in de voortuin.

‘Til me eens op,’ zei het hoofd van de man. ‘Ik wil de pruimenboom zien.’

De vrouw deed wat hij vroeg.

‘De boom moet gesnoeid,’ zei het hoofd. ‘Anders wordt het met die pruimen nooit wat.’

Ze belden hun zoon, die die middag kwam.

‘Doe ook de vlier maar,’ zei het hoofd.

De zoon hing nog een vogelkastje op.

Daarna dronken ze een borrel.

‘Nu ben je echt het hoofd van ons gezin,’ zei de zoon.

Hij had humor.

Wat vreemd was, want verder kwam dat in de familie niet voor.

En in de eenvoud van de tekeningen natuurlijk: in een paar lijnen ontstaat er voor je ogen een boom, een stoel, een lichaam, een hoofd, een blik. En wát voor een. Door die eenvoud krijgen ze iets universeels en iconisch. Zo blader je in tweeëndertig bladzijden niet alleen door de liefde tussen twee mensen, maar ook door hun sterfelijkheid. Je zou kunnen zeggen dat hoofd en lijf niet zonder elkaar kunnen, maar Lindelauf en Gordon laten zien hoe door de liefde hier een magische variant in kan ontstaan.

Onmogelijk is het, maar in de verbeelding kan het, laten tekst en tekening steeds opnieuw zien. Het heeft iets surrealistisch. Je blijft bladeren en weer terugbladeren, omdat je niet gelooft wat je ziet, je niet begrijpt waarom het ontbreken van een hoofd en een lijf allesbehalve gruwelijk is, zelfs zo adembenemend mooi kan zijn. Steeds ontdek je weer iets nieuws: het zwart achter het uitgesneden lichaam is niet helemaal zwart, bijvoorbeeld. Er breekt licht in door. De lijnen om het blauwe lichaam zijn niet alleen zwart, soms ook voor een klein deel rood of lichtgroen. Wat doet het servies hier nog op tafel? Hoe kan een bankje zó in de bocht van een rivier staan? Ook de randen van de rivier zijn hier en daar rood. De hoofden en lijven lijken uitgeknipt. En ook het hoofd van de vrouw zou zomaar los kunnen zitten.

‘Als iemand vroeg hoe het nu was, zei het hoofd: “Het is wat het is.” En dan streelde de vrouw hem.’ Je denkt: zij streelt niet het hoofd, maar hém. Je vraagt je af wie hij nog is. Dan kijk je naar de afbeelding ernaast en je ziet haar handen om haar eigen lijf – maar wie is zij nog? – en daarboven zijn hoofd en dan besef je pas dat missen ook een vorm van ‘zijn’ is en dat de liefde niet alleen alles bedekt, maar ook alles gelooft, alles hoopt en alles verdraagt.

Dietske Geerlings

Benny Lindelauf en Ingrid Godon – De vrouw en zijn hoofd . Querido, Amsterdam. 32 blz. € 18,99.

Een rondje postkamer

Wed, 02 Apr 2025 13:28:21 GMT

Een rondje postkamer

Een bespreking van 'Postkamer' van Ingmar Heytze

Hoe een kind voor Moederdag een enorme envelop knutselt waarin weer allemaal kleine envelopjes zitten met briefjes waarin waarschijnlijk in allerlei variaties staat hoe veel het van zijn moeder houdt. Daar moest ik even aan denken toen ik al over de helft was van Postkamer , de nieuwe bundel van Ingmar Heytze. De bundel ziet er aan de voorkant een beetje uit als een luchtpostenvelop door de blauw-met-rode rand, maar de typografie en vooral de plek van auteursnaam en titel doen daar weer aan af, net als de achterkant van de bundel. Net niet dus. Gekunsteld en vergezocht, omdat de dichter niet alleen aan mensen, maar ook aan de meest vreemde voorwerpen en abstracta brieven schrijft. Retour afzender, dacht ik zelfs even. Maar net toen ik wilde besluiten de bundel onbesproken te laten, belandde ik na een zwarte bladzijde in ‘Brief uit het rijk van halve wezen’ en nog weer wat later in ‘Dreigbrief’, en dat is hoe het werkt in een postkamer: tussen alle rekeningen, aanmaningen en plichtplegingen hoeft er maar één brief te zitten die ertoe doet. In Heytzes Postkamer zitten er zelfs wat meer.

In ‘Brief uit het rijk van halve wezen’ is voor het eerst in de postkamer de noodzaak te voelen. Niets in deze brief is gekunsteld. Haast licht en luchtig vertelt de ik hoe hij ‘de telefoon uit zijn winterslaap haalde, drie berichten vond, naar beneden liep’ en zijn vrouw vertelde over de dood van zijn vader. Hij vertelt ook hoe hij foto’s nam van wat zijn vader achterliet, daarna dat hij die foto’s nog nooit heeft bekeken. Als lezer volg je het hele proces van het regelen van de uitvaart, de idiote keuzes die je daarbij moet maken en hoe je al die tijd eigenlijk nauwelijks aan het rouwen toekomt, maar dat die tijd later komt: ‘Hoe ik weken niet aanspreekbaar was, door bossen liep, niet wist wat ik moest voelen, waar in vredesnaam mijn vader in mijn lichaam zit.’

Vanaf deze brief wil ik verder lezen. Twee bladzijden verder staat ‘Dreigbrief’, over de dood van zijn moeder. Opvallend is dat beide brieven meer proza zijn dan poëzie, ook al heeft ‘Dreigbrief’ wel de opmaak van een gedicht. Het bevat vooral een dialoog tussen de ik en een onbekende vrouw die net belt als hij de kamers van zijn moeder aan het opruimen is. De vrouw probeert hem uit te horen over de dood van zijn moeder. De woede van de ik is voelbaar, maar ook de humor ervan, omdat hij de lezer ook laat weten wat hij het liefst allemaal tegen de vrouw zegt, maar steeds net op tijd inslikt.

‘Brief met eclairs’ is prachtig door krankzinnigheden als ‘Mijn moeder gaat een jaar geleden dood / vannacht’ of ‘mijn moeders dood is morgen / jarig, niet vergeten om een doos eclairs te kopen.’ Hier vangt Heytze de tragiek in humor en taalspel. Dat doet hij ook in ‘Brief aan mijn gewicht’:

Zeven kilo as, twee ouders, heb ik in dozen

op de hoedenplank. Bijna twee keer zoveel at ik

eraan, alsof ik ze omgekeerd kon baren,

ze in mezelf terug kan halen.

Mijn vader hangt nog rond in vogels.

Mijn moeder was meteen verdwenen, weggewiekt.

Wij bleven achter tussen hun extern geraamte,

alle spalken die hen waren aangemeten: looprek,

rollator, douche- en postoel, krukken, beugels,

wandelstok. Alsof een kauwennest van vorig jaar

in het vertrek was neergeploft.

Zo droeg ik ze rond tot de buikgriep kwam

en ik leegliep als een ballon, het verdriet

uit alle gaten door toiletten jaagde.

Braken is achterstevoren schrokken,

het huilen van je ingewanden.

Vanaf nu raak ik ze langzaam, zeker kwijt.

Ik draag ze af. Voortaan zal ik wees

en grijs en mager zijn.

Voor deze paar wil ik best een hele postkamer doorploeteren. Het is alsof de dichter zich in allerlei bochten heeft gewrongen om uiteindelijk te komen waar hij zijn moest, of misschien geldt dat juist, of ook wel voor de lezer. En toch, bij de ‘Tweede en laatste brief aan de poëzie’, het slotgedicht van de bundel, dacht ik: die eerste ‘Brief aan de poëzie’ was ook al mooi, het openingsgedicht, een mooie in- en uitgang dus. Geen uitgang, zo blijkt, want dan begint een nieuw rondje Postkamer .

Dietske Geerlings

Ingmar Heytze – Postkamer . Uitgeverij Van Oorschot, Amsterdam. 80 blz. € 22,99.

‘Als ik vandaag een lafaard ben, zegt dat niets over mijn moed van morgen’

Wed, 02 Apr 2025 13:19:33 GMT

‘Als ik vandaag een lafaard ben, zegt dat niets over mijn moed van morgen’

Bespreking van 'Op een andere planeet kunnen ze me redden' van Lieke Marsman

Als kind – dat ik overigens nog steeds ben – heb ik me altijd afgevraagd waarom we niet de hele dag door spreken over de dood, terwijl we toch weten dat het ineens afgelopen kan zijn en niemand weet wat er dan precies gebeurt. Inmiddels ben ik eraan gewend dat het niet gebruikelijk is om voortdurend overal de dood op tafel te leggen, maar daarmee onderdruk ik een natuurlijke neiging. In Op een andere planeet kunnen ze me redden schrijft Lieke Marsman over ramptoeristen die ‘aan de zijlijn van mijn ziekte staan te roepen dat ik zo sterk en dapper ben’. In zekere zin is een lezer van een boek altijd een toerist, namelijk iemand die reist naar een plek buiten zijn gebruikelijke omgeving. Echter, voor iemand die het liefst de dood overal op tafel legt, is het lezen van Marsmans boek juist eerder een vorm van thuiskomen, omdat zij vrijuit schrijft over de vergankelijkheid die we in wezen allemaal in ons dragen. Dat Marsman zich in een rampgebied bevindt, heeft vooral te maken met haar ongeneeslijke ziekte en de intensieve behandelingen die haar zeer waarschijnlijk niet kunnen redden. Maar zolang niemand weet wanneer de dood bij wie dan ook zal toeslaan, zijn Marsmans bespiegelingen aangenaam gezelschap voor wie zich wil verhouden tot de dood.

‘Dit boek bevat essays en dagboekfragmenten over de dood en over het leven [...],’ schrijft Marsman, het kan toch haast niet anders dan ironisch, want deze benaming is niet meer dan een keurig opgestapeld muurtje, waarachter je algauw in een afgrond kukelt, dwars door tijd en ruimte heen, precies zoals de gladde, fluorescerend roze kaft los om het zwarte binnenwerk hangt. Ze laat ons alle hoeken van het universum zien, grenzeloos dus, en alle orde die zij aanbrengt, is een schijnorde, broos en wankel, schitterend en tegelijkertijd huiveringwekkend dus.

Tijdens mijn reis door haar wereld van taal heb ik vaak ook aan de laatste bundel van Esther Jansma gedacht, We moeten ‘misschien’ blijven denken, die tegelijkertijd de eerste kan zijn, als je nog niet eerder wat van haar gelezen hebt. De tijd is lineair én cyclisch, in beide zit iets moois en iets onverteerbaars. Niet alleen aan het einde is er voor iedereen de dood, maar die dood is er eigenlijk al de hele tijd, want het ‘nu’ is onophoudelijk aan het sterven, het leven niet meer dan een aaneenschakeling van afscheid.

‘Bang ben ik nog wel voor alle momenten ervóór, waarop iedere handeling de laatste keer die handeling is. De laatste keer de supermarkt. De laatste keer bloedprikken. De laatste keer een gevulde koek. Alle boeken die je voorbij ziet komen waarvan je weet: die ga ik sowieso niet meer lezen. Die paniek valt vanaf daar als dominostenen het heden in.’

Deze paniek zet aan het denken. Natuurlijk begrijp ik wel wat Marsman bedoelt, maar in wezen is niet één handeling dezelfde en dus tegelijkertijd ook de laatste. Daar komt bij dat mensen die morgen verongelukken, zich nooit bewust zijn geweest van al die laatste keren. Gelukkig maar, wordt dan gezegd, maar zo rustgevend vind ik die gedachte niet. Je hebt nergens afscheid van kunnen nemen en niemand van jou. Wat ik maar zeggen wil: het is vooral het denken dat voor de paniek zorgt en ook datzelfde denken dat voor verlichting kan zorgen.

‘Wanneer ik verhalen lees van kinderen die zich een vorig leven kunnen herinneren voel ik een soort opluchting: ook als het me niet lukt in leven te blijven, kan ik misschien toch weer in leven komen.’

Het is of Marsman de essentie van leven en dood in haar boek geconcentreerd heeft als een aaneenschakeling van vastklampen en loslaten, zekerheid en onzekerheid, steeds in verschillende gedaanten. Zo schrijft ze over Wittgensteins minnares van David Markson, waarin de hoofdpersoon Kate de allerlaatste mens op aarde is en op een verlaten strand is gaan wonen. Haar hoofd is gevuld met allerlei feitjes over kunstenaars, schrijvers en musici, die ze een paar regels verder vaak weer in twijfel trekt. Het lijkt volstrekt nutteloos om te lezen, maar er gaat volgens Marsman gek genoeg een soort troost van uit. Je beseft dat Kate geen klankbord meer heeft omdat er geen mensen meer zijn met wie ze de feiten kan delen, je voelt de totale eenzaamheid en vergeefsheid, tot je je ineens realiseert dat jij als lezer het klankbord bent. Haar stem resoneert in jouw hoofd en wil misschien alleen maar zeggen dat zij er (nog) is. Dat Kate al die feiten herhaalt, is een teken van hoop, van ‘misschien luistert er nog iemand naar mij’, tegen beter weten in. De lezer voelt hoe hijzelf die hoop belichaamt.

Iets vergelijkbaars brengt Marsman zelf in haar boek tot stand bij de lezer. Hoe onnoemelijk eenzaam ze in haar afschuwelijke ziekteproces ook is, haar stem, waarin ze het universum aftast naar hoop – hoop op buitenaards leven, op een nieuw leven hier op aarde, op medicatie die wél aanslaat, op een leven na de dood en nog zo veel meer – resoneert in ieders hoofd als een voorzichtig ‘misschien’. Haar ‘unieke’ eenzaamheid is tegelijkertijd de existentiële eenzaamheid van ieder mens Als de lezer dan al ramptoerist is, dan is hij dat in elk geval ook in zijn eigen wereld, waar de dood zich net zo goed als onzekere factor ophoudt, ook al waant hij zich voor langere tijd gevrijwaard. Marsman is net zo menselijk en aards als ieder ander, en al haar vragen, bespiegelingen en gedachten, zijn voor ieder mens relevant.

Niet alleen relevant, ook hartverscheurend, omdat ze zelfs in proza poëzie schrijft over gruwelijkheden:

‘Maar je kunt een dijk die zijn eigen gaten dicht alleen doorbreken door hem op honderd plekken tegelijk te raken. Op zoek naar een panacee dat makkelijk te patenteren is heeft men het complexe karakter van tumoren niet altijd voldoende gehonoreerd.’

Vol overgave vuurt ze volkomen terecht haar door levenslust gestuwde woede af op farmaceuten die miljardenwinsten behalen, terwijl er geen geld is voor onderzoek naar zeldzame ziektes. Het is Godgeklaagd dat deze bedrijven hun verantwoordelijkheid niet nemen en zoveel mensen in de kou laten staan. Maar daarnaast neemt ze de lezer mee in een wervelende storm van filosofieën, mooie gedachten en regels uit de wereldliteratuur, bizarre onderzoeken naar buitenaards leven, dwars door de leegte van de wanhoop, via de grenzeloze fantasie en creativiteit van de menselijke geest naar een sprankje hoop dat hoe dan ook overblijft.

In het aanschijn van de dood toont Marsman hoe bizar het leven is en hoe je je ontiegelijk aan dit idiote leven kunt hechten, misschien vanwege die onophoudelijke stroom van denken die door ons levende zelf raast, of al was het maar vanwege die gevulde koek. En God, want waarom zou ik die hier niet aanroepen als niemand zeker weet of Hij bestaat, ik hoop met alles wat er in mij leeft, dat van over een afstand van miljoenen lichtjaren liever vandaag dan morgen een fluorescerend roze ruimteschip midden in ons kikkerlandje neerstrijkt met daarin een leger marsmannetjes – what’s in the name – dat natuurlijk niet onze voormalige Dichter des Vaderlands zal kapen, maar haar terstond met zijn buitenaardse kracht geneest en ook van die gruwelijke pijn en misselijkheid verlost, opdat zij boeken blijft schrijven, die wij kunnen lezen.

Dietske Geerlings

Lieke Marsman – Op een andere planeet kunnen ze me redden . Uitgeverij Pluim, 200 blz. € 24,99.

Fuck me i’m desperate

Sat, 01 Mar 2025 14:52:32 GMT

Fuck me i’m desperate

Waarom 'Turks fruit' een mooi voorbeeld is van de existentiefilosofie (door een leerling uit vwo 6 van het Eligant Lyceum)

Wie denkt aan expliciete Nederlandse meesterwerken denkt hoogstwaarschijnlijk aan Turks fruit (1969) van Jan Wolkers, waarin seksuele handelingen in al hun glorie centraal staan. Wolkers werd in 1925 geboren als derde zoon van elf kinderen in een gereformeerd gezin. Naast Turks fruit schreef Wolkers bestsellers als Kort Amerikaans (1962), Terug naar Oegstgeest (1965) en Een roos van vlees (1963) (Giphart, 2023). In vrijwel al zijn boeken staan seks en/of de dood centraal, wat hem al vroeg in zijn carrière bekendheid opleverde (Jan Wolkers, z.d.-b). Turks fruit (1969) vertelt het verhaal van een kunstenaar en zijn turbulente relatie met de aantrekkelijke jonge Olga en hoe deze stukloopt. Uiteindelijk komen ze elkaar weer tegen maar blijkt Olga een hersentumor te hebben. In naoorlogse boeken zie je vaak invloeden van de existentiefilosofie terug. Vooral onder kunstenaars en ‘intellectuelen’ (Prins, 2024b) was het belangrijke stroming. Ook in Turks fruit zijn hier invloeden van terug te zien.

Belangrijk in de existentialistische stroming is eenzaamheid. Eenzaamheid is niet iets waar de hoofdpersoon uit Turks fruit last van lijkt te hebben. Toch is te zien dat op de momenten dat de naamloze kunstenaar zonder Olga is, hij verlangt naar haar aanwezigheid: ‘Ik lag… als ik me aftrok (p.13).’ Ook voor de komst (en vooral na het vertrek) van Olga klampt de hoofdpersoon zich vast aan seks om zich nuttig en niet alleen te voelen: ‘Ik naaide… ramde me een ongeluk.' (p.14)

Naast eenzaamheid is het gebrek aan zekerheid een kenmerk van het existentialisme: ‘Het besef dat de mens geen ding is met een duidelijk plan, een zin en een doel, maar een wezen dat zijn eigen bestaan nog moet bepalen, levert existentiële angst op; bestaansangst’ (swell.nl, 2017b). De mens is vrij, maar moet hierdoor wel zelf zijn keuzes maken en hier ook de verantwoordelijkheid voor nemen (Breukelman, M, 2021). Geen van deze kenmerken is iets waar de hoofdpersoon goed in is. Wat te zien is in het boek, is dat in de hoofdpersoon denkt dat zijn relatie met Olga niet te verbreken is, iets wat wel het geval blijkt te zijn: ‘Jullie leefden… einde aan gekomen (P.97)’. Na de breuk tussen de kunstenaar en Olga heeft de hoofdpersoon een flink aantal bedpartners, maar geen brengt de zekerheid die hij dacht te hebben met Olga. Daarnaast gaan er in het boek een flink aantal mensen en huisdieren dood waaronder de vader van Olga, de kat van Olga en de kunstenaar en, uiteindelijk, Olga zelf: ‘Terwijl ik… trapte ik op hem (P.108). Dit maakt het gevoel van onzekerheid nog sterker, aangezien deze allemaal zeer plotseling overlijden.

Het meest vooropstaand onderwerp in Turks fruit is de seksualiteit en de gedetailleerde wijze waarop deze beschreven wordt in het boek. Seksualiteit wordt in het existentialisme en in Turks fruit gebruikt als een manier om te ontsnappen aan de werkelijkheid. De hoofdpersoon kan het leven en de verantwoordelijkheid die het leven met zich mee brengt ontvluchten door (in dit geval) zich volledig te richten op de seks met Olga en, na het verbreken van hun relatie, de seks met een groot aantal andere vrouwen die voor hem niet goed genoeg zijn.

Ook is het bevrijden van onderdrukkende ideeën (Van den Berg, 2025) een onderdeel in het gedachtegoed van het existentialisme. Dit komt tot uiting in het boek als de vele seksuele fantasieën die beschreven worden: ‘En ik riep… van je reet (P.14),’ ‘Ik zei.. mocht piesen (P.48).’ Seksuele fantasieën zijn volgens onderzoekers een manier om de realiteit even te vergeten ("It’s a way to disconnect from reality.” McGowan, 2025). Deze fantasieën passen goed bij het willen ontsnappen aan de werkelijkheid, ook zijn ze een voorbeeld van het bevrijden van onderdrukte ideeën, wat volgens Van den Berg (2025) een ander voorbeeld is van de existentialistische stroming.

Turks fruit is een mooi voorbeeld van het existentialisme. Het laat er veel kenmerken van zien naast de seksualiteit waar het boek bekend om is. De hoofdpersoon is eenzaam, weet niet wat hij met zijn bestaan aan moet, is, zonder het zelf door te hebben, bang voor het leven, neemt geen verantwoordelijkheid voor zijn daden en geeft iedereen behalve zichzelf de schuld en heeft een reddingsboei nodig om boven water te blijven. De kunstenaar probeert er wat van te maken, maar dit mislukt compleet. Hij kan niks meer uit het leven halen of zoals hij zelf mooi zegt: “geen druppel, liefste (P.36).”

Bronnen

swell.nl. (2017, 4 september). Existentialisme | humanistische Canon. Humanistische Canon. https://humanistischecanon.nl/venster/existentialisme/

Jan Wolkers. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/jan-wolkers

Giphart, R. (2023, 7 maart). Wie was Jan Wolkers? NPO Kennis. https://npokennis.nl/longread/7532/wie-was-jan-wolkers

Prins, M. (2024, 12 november). Wat zijn de ideeën en kenmerken van het existentialisme? National Geographic. https://www.nationalgeographic.nl/geschiedenis-archeologie/a62879552/existentialisme-betekenis-kenmerken

Van den Berg, Dietske (2025), Existentialisme.

McGowan, E. (2024, 20 februari). Where do kinks come from? It’s complicated. Bustle. https://www.bustle.com/p/where-do-kinks-come-from-its-complicated-41467

Awater, een reflectie van de verteller

Sat, 01 Mar 2025 14:27:57 GMT

'Awater' , een reflectie van de verteller

Bespreking van 'Awater' van M. Nijhoff door Roderick Willeboordse (leerling vwo 5 Eligant Lyceum)

Martinus Nijhoff (1894-1953) was een prestigieuze invloedrijke auteur in het modernistische tijdperk. Nijhoff had al van jongs af aan een drang om te schrijven. Zo maakte hij zijn eerste publicaties in het blad van de Gymnasiastenbond tijdens zijn middelbareschooltijd. In 1916 verscheen zijn eerste bundel De wandelaar en later ook Vormen in De Gids. Hierna ging Nijhoff taal- en letterkunde studeren, terwijl hij de bundel Nieuwe gedichten uitbracht. 'Awater' is het bekendste gedicht uit deze bundel. Zelfs in de Tweede Wereldoorlog schreef Nijhoff in verzetskranten (Nijhoffs Leven en Werk KB, de Nationale Bibliotheek, z.d.). Nijhoff staat bekend om zijn baanbrekende schrijfstijl, die een vage werkelijkheid samenvoegt met zelfreflectie (Modernisme in de Poëzie, z.d.). Dit kan men zeer goed zien in 'Awater'. Het gedicht gaat over een persoon, de verteller, die na overlijden van zijn broer een nieuwe reisgenoot zoekt. De verteller volgt een accountant genaamd Awater, maar hoe dichterbij de verteller komt, hoe verder weg Awater lijkt te zijn. Is Awater wel echt? Is Awater niet een hersenspinsel van een persoon die een trauma heeft opgelopen?

Allereerst wordt Awater anoniem beschreven. Om te zien of Awater een passende reisgenoot is, probeert de verteller zoveel mogelijk kennis over hem op te doen. Awater is daarentegen een mysterie. Dit blijkt uit de regels: “Sommigen zeggen, ’s avonds leest hij Grieks, maar anderen beweren het is Iers.”. Verschillende percepties worden gegeven, maar niemand weet het echt. Daarnaast wordt Awater beschreven als een ijsberg. Van een ijsberg is maar een klein deel zichtbaar en dit draagt bij aan het mysterieuze beeld van Awater.

Ten tweede kan de lezer meerdere gelijkenissen vinden tussen Awater en de verteller. Naarmate het gedicht zich ontwikkelt, wordt er meer onthuld over Awater en de verteller. Al snel wanneer in de tweede alinea Awater tijdens zijn werk wordt beschreven, schrijft hij een memo. Hij schrijft dat zijn moeder nooit de bontjas zal dragen, waarvoor elk dubbeltje is omgedraaid. Dat Awater nu op zijn vrije dagen met een bosje bloemen niet meer naar het hospitaal gaat, maar naar de Kerkhoflaan. Dit kan het overlijden van zijn moeder betekenen. Ook de verteller heeft een dierbare verloren. Daarnaast leest men in de vierde alinea:

Ik zie dat hij naar een gezelschap kijkt

van poppen die met plaids en verrekijkers

legeren aan de oever van de Nijl

gelijk uit de pyramide en palmboom blijkt

O Awater, ik weet waarvan gij peinst,

Hierin ziet de verteller dat Awater peinzend staat voor een reisbureau. Dit kan verwijzen naar het feit dat Awater zijn reis moet voortzetten, maar met wie? Even later volgt de verteller Awater een café in. Niet zomaar een café: “dat Awater belanden moest in het café waar ik kwam met mijn broer?”. Dat Awater in hetzelfde café komt, als waar de verteller en zijn pas overleden broer vaste klanten waren, is opvallend. Awater kan, als hersenspinsel, de plaats innemen van de overledene broer.

Daarnaast wordt in de tweede strofe aangegeven dat de verteller zijn broer heeft verloren; hij heeft geen reisgenoot meer. De verteller is in het gedicht op zoek naar een nieuwe reisgenoot, maar kan de verteller na het verlies van zijn broer wel zijn reis voortzetten? Awater speelt een ideale werkelijkheid. Hij staat waar hij wil staan:

Het is alsof hij hoort waarvan hij droomt

en de plek ziet waar hij te vinden hoopt,

zo snelt hij langs me, en ik voel mij doorboord.

Aan het einde van het gedicht staat Awater stil bij een heilsoldaat, zij spreekt: “Liefde, wordt nooit vergeefs vertrouwd.”. De verteller loopt verder, zijn afschuw kan verwijzen naar zijn acceptatie van de dood van zijn broer. Hij omarmt niet de gedachte van liefde, maar loopt er letterlijk van weg.

Hieruit volgt het verlies van vertrouwen en geloof van de verteller. De acceptatie van het overlijden van zijn broer, zoals in de vorige alinea besproken, valt zeer zwaar voor de verteller. Dit valt de verteller zo zwaar dat hij zelfs een hersenspinsel heeft gecreëerd: een ‘ideale’ reisgenoot. Zijn spiegelbeeld staat stil bij het leven, terwijl de dwalende verteller zich haast naar de juiste trein. Zijn ideale ik kan niet bij hem horen.

Daar komt nog bij dat de trein en de reis, waar de verteller zo naar smacht, een metafoor voor het leven is. De laatste strofe van het gedicht wordt de trein Oriënt Express beschreven. In de volgende citaten wordt de metafoor duidelijker gemaakt: “De klok verspringt van minuut naar minuut”, het leven staat niet stil en ‘tikt’ door. Het leven heeft verschillende fasen en deze starten tijdens het gekrijs van de conducteursfluit: “Als gij plaatsnemen ziet in een schriftuur die de eerste klank is van het avontuur.”. De trein, oftewel ‘het leven’, laat het feit dat Awater een illusie is, koud. Dit kan ook weer erop wijzen dat de verteller verward is:

Wat voor hoop gij ook koestert of wegduwt,

nogmaals, het deert haar niet; Zelfs voor de illusie

een reisgenoot te hebben is ze immuun.

Er komt ook een christelijke opvatting in het gedicht voor, dat alles al voorbestemd is. De verteller heeft afschuw van het geloof en dus misschien ook van zijn reis. Het voorbestemde leven volgt uit het volgende citaat:

’k werd bestuurd,

’t is niet om niet geweest, ik was geen dupe, -

geprezen! – ’t laat haar koud.

Als laatste ondersteunt de modernistische insteek van de schrijver de hoofdgedachte. Het modernisme staat voor twijfelende personages en een onkenbare werkelijkheid (Modernisme in Proza, z.d.). De gedichtenbundel Nieuwe gedichten valt onder de stroming modernisme (Modernisme (1910-1940), z.d.). Het gedicht 'Awater' laat dit duidelijk zien. De verteller twijfelt over zijn reis en reisgenoot in een verheerlijkte werkelijkheid. Awater, bij wie de verteller steeds meer dichterbij komt, wordt eigenlijk steeds onbekender. In de een na laatste alinea, waar de verteller en Awater het station naderen, laat de verteller duidelijke vormen van verwardheid zien:

Mijn bezorgdheden worden menigvoud:

er ligt post thuis, ik heb aan de werkvrouw

nog niet gezegd dat ik op reis gaan zou

mijn raam staat aan, er brandt vuur in de schouw

ik heb niets bij me, wat doe ik überhaupt

op reis te gaan.

Het verwarde karakter kan erop wijzen dat de verteller zich Awater inbeeldt .

Awater, de ingebeelde figuur van de verteller, komt voort uit het tragische overlijden van de broer van de verteller. Verschillende motieven en overeenkomsten zijn beschreven. Er is daarentegen maar één feit: het gedicht wordt beschreven als ‘onduidelijk’ en er zijn talloze verschillende percepties (DBNL, 1992). Dit verslag is daar één van. Zie het als de echte wereld: onduidelijk, hectisch en vol met vragen.

Bronvermelding

DBNL. (1992). Wiljan van den Akker ‘Een onduidelijk kletsverhaal’ M. Nijhoffs Awater in een modernistisch perspectief, De Gids. Jaargang 155 - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/_gid001199201_01/_gid001199201_01_0003.php

modernisme. (z.d.). https://www.kunstbus.nl/cultuur/modernisme.html

Modernisme (1910-1940). (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/stromingen/modernisme-1910-1940

Modernisme in de poëzie. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/modernisme-in-de-poezie

Modernisme in proza. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/modernisme-in-proza

Nieuwe gedichten. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/teksten/nieuwe-gedichten

Nijhoffs leven en werk | KB, de nationale bibliotheek. (z.d.). KBPro Website. https://collecties.kb.nl/nederlandse-poezie/historische-dichters/martinus-nijhoff-1894-1953/nijhoffs-leven-en-werk

'Ik neem de dode vogel aan die opvliegt'

Sun, 02 Feb 2025 10:36:43 GMT

'Ik neem de dode vogel aan die opvliegt'

Bespreking van 'Neerwaarts verzet' van Kris Lauwereys

Als omgekeerde Titanen bestormen ‘wij’ in de debuutbundel Neerwaarts verzet van Kris Lauwereys niet de hemel, maar eerder de afgrond. Probeer maar eens op te staan en je los te maken van de grond waaruit je bent voortgekomen. Probeer maar eens een nieuw, eigen geluid voort te brengen als in je strot ‘de tongen van velen’ botsen. De bundel is niet alleen te lezen als een zoektocht van de dichter naar zijn eigen stem in letterenland, maar ook als die van de mens in het algemeen naar zijn betekenis in een wereld waar niets nieuws is onder de zon.

Het openingsgedicht van de bundel over de ‘jonge goden van de afgrond’ doet denken aan ‘het lied der dwaze bijen’ van Martinus Nijhoff:

We waanden ons vaders van onszelf, stralende

koortsdansers van de stijgende lijn. We wankelden

de maat van de verticale opmars. Het ging ons te boven.

Toen we genazen, waren we te mager voor de nacht.

Hoe fraai die ‘koortsdansers’! Het is of de jonge goden niet loskomen van hun oorsprong: ‘We kregen onze wortels niet doorgeknaagd.’ Door het collectieve perspectief voelt de bundel mythisch aan, alsof de ontwikkeling van de mensheid bezongen wordt: ‘Niet te vallen / is onze enige opgave. Die diepte geven we niet op’, zo sluit het openingsgedicht dubbelzinnig af.

In vier afdelingen, ‘Kaalslag’, ‘Stilstand’, ‘Strijdlust’ en ‘Opstand’ lees je hoe de mens en in het bijzonder de dichter worstelend tot opstand tracht te komen, terwijl zijn wortels hem steeds weer terugbrengen naar waar hij vandaan komt. De worsteling is lijfelijk voelbaar: ‘Misschien kon ik die kamer nooit verlaten, / kreeg ik alles in mijn borst begraven.’ Het is de taal die de ik ‘een nieuwe pen in de mond gelegd’ heeft, maar hoe schrijf je iets nieuws: ‘Er zal altijd iemand zijn die droomt van een begin / dat niet schatplichtig is aan een smeulend einde’. Als je opgroeit, wil je het liefst je oorsprong van je afschudden, een ‘kaalslag’ bewerkstelligen, omdat jij zelf alles anders wil dan je voorgangers ooit hebben gedaan, maar het is of iedere beweging weer ongedaan gemaakt wordt: ‘Niet meer wil ik, dan wat bleef’.

De afdeling ‘Stilstand’ bevat vrijwel allemaal gedichten die uit vier strofen van drie regels bestaan en beginnen met ‘Nu staan we hier’, waardoor de stilstand ook voor de lezer onontkoombaar voelt: ‘Elk woord wordt door zichzelf weerlegd, / tot alles vervaagt. Niets heeft zin’. De zinloosheid van het bestaan, de eeuwige cirkel van leven mondt uit in een absurdistische vlucht die doet denken aan een combinatie van Becketts En attendant Godot en Spenglers Untergang des Abendlandes:

We moesten gaan. Er was te veel

om bij te houden, het dood gewicht

van eeuwen opgestapeld avondlicht.

Het drukte vol geduld de kelen dicht,

tot onze stem niets meer van vuur kon

dragen dan een rode, dalende zon.

Kunnen wij wel leren van de geschiedenis, vraagt de dichter zich af: ‘zwoeren de leerplicht / van de tijd met harde handen af.’ We hopen steeds maar op vooruitgang, dat de mensheid ons ergens brengt waar we nog niet eerder zijn geweest, maar: ‘Elke geboorte is geen veroveringstocht / op de stilte of wat voorafging, maar op onszelf.’ Dat is de paradox van de mens in de tijd: het cyclische tegenover het lineaire.

Toch laat de dichter, de mens, zich niet weerhouden: ‘zeg ik niet: zij die voor mij kwamen / hebben mij de mond gesnoerd’. In de derde afdeling is de strijdlust absoluut voelbaar, wederom in (andere) gelijkvormige verzen. In deze afdeling wordt steeds een ‘je’ direct aangesproken om in actie te komen, terwijl het vergeefse ervan ook hier blijft doorklinken: ‘Alles moet veranderen. Het wordt tijd. / Je raakt jezelf in mij wel kwijt.’

En waar bestaat dan ‘De opstand’ uit? Is die opstand ons wel echt gegeven? Zelfs de verbeelding is geen scheppingsdaad, want ‘alles is er al.’ Lauwereys weet de zware gang van de worstelende mens in prachtige regels te vangen:

Ik neem de dode vogel aan die opvliegt

uit mijn handen. Die vluchtigheid krijgt

niemand weggeslikt. Het blijkt al

herfst – een neerwaarts verzet

fluistert ons terug de aarde in.

Hoezeer Lauwereys ook zijn best doet te laten zien dat er niets nieuws is onder de zon, ik las niet eerder poëzie die zó weerbarstig en lijfelijk haar eigen streven zich los te maken uit wat al geweest is, opheft, en die tegelijkertijd zo universeel is dat de bundel leest als een eeuwenoude mythe, dit alles zo treffend samengevat in de titel van de bundel ‘neerwaarts verzet’. Dit schitterende debuut had vanwege deze duizelingwekkende diepte ook een waardig slotakkoord kunnen zijn.

Dietske Geerlings

Kris Lauwereys – Neerwaarts verzet . Archipel, 68 blz. € 20,00.

'Ik ben de botsende verhalen'

Sun, 02 Feb 2025 10:33:50 GMT

'Ik ben de botsende verhalen'

Bespreking van 'Hier ligt de waarheid in overdaad' van Myriem El-Kaddouri

Hoe meer migratie door politieke verharding in Europa onder druk komt te staan, hoe belangrijker de vraag naar onze oorsprong is geworden. Waar kom je bijvoorbeeld vandaan als je voorouders uit een ander land komen en jijzelf hier geboren bent? In Hier ligt de waarheid in overdaad verkent Myriem El-Kaddouri, de vijfde ‘letterzetter’ (stadsdichter) van Kortrijk, haar oorsprong. Die ligt veel dieper dan alleen maar de plek waar ze geboren is. Met haar bundel houdt ze in drie afdelingen, ‘Oorsprong’, ‘Tussenruimte en ‘Verzet’ de samenleving een spiegel voor en roept kritische vragen op hoe wij met elkaars achtergrond omgaan.

Als een ‘tussenin’ bevindt de ik zich tussen twee generaties: ‘Er is een jonge vrouw die mijn dochter nooit zal kennen’ en ‘Er is een vrouw die mijn moeder nooit zal kennen.’ Ze ontdekt dat haar wortels gewichtiger zijn dan haar kruin. Ze heeft voor vrijheid gevochten en geborgenheid, maar ze heeft geleerd dat die twee niet bij elkaar horen. Ze moet aan voorwaarden voldoen. Haar tong twijfelde tussen twee talen – ‘Mijn stem is ontstaan door kettingbotsingen / van huigklanken en medeklinkers’ – en hoezeer ze ook probeerde haar oorsprong te verstikken, haar ‘bloedlijn klonterde’ en ze werd weer terug naar haar voorouders geleid. Zowel de voorouders als de nieuwe samenleving dwingen haar in een keurslijf dat nooit helemaal past:

Tashbih

Met niets dan mezelf om het lijf moest ik al weten

wie ik zou worden, alsof ik niemand was.

Intussen kan ik de dunne jaren tellen door de fijne lijnen in mijn gezicht.

Ze glijden sneller dan de parels van mijn oma’s tasbih door mijn vingers.

Misschien helpt het als ik langzamer ademhaal.

Kunnen we het hebben over wat in mijn keel blijft stokken?

Over de zinnen ingezwachteld en omwonden

in alledaagse onzichtbaarheid.

Met mij gaat het goed.

Ik heb taal in mij, genoeg om weinig te zeggen.

Ik wring me in bochten,

plooi mijn lippen in een beleefde kromming,

zo vanzelfsprekend als een handdruk na een uitgestrekte arm.

Ik volg de platgetreden paden,

absorbeer gulzig de bleke bevestiging die daarop volgt,

negeer de koude massa die tegen de wanden van mijn lichaam beukt

tot de waarheid uit mijn ooghoeken smelt.

Subtiel weeft zij het beeld van de gebedskralen door de tijd, alsof het verstrijken van de jaren als een ritueel in haar gezicht wordt gekerfd. Dit prachtige beeld gaat over in een haast activistische vraag: ‘Kunnen we het hebben over wat in mijn keel blijft stokken?’ Die parels van rituelen lijken prachtig, maar als je vervolgens je mond moet houden en jezelf zo onzichtbaar mogelijk moet maken achter sociaalwenselijke zinnetjes als ‘Met mij gaat het goed’, is het niet zo vreemd dat het gaat wringen tussen wat je bij je draagt en wat van je verwacht wordt. De voortdurende worsteling leidt uiteindelijk tot verzet tegen iedere vorm van onderdrukking.

In ‘Verjaardagstaart’ beschrijft ze hoe van een dertigjarige verwacht wordt dat ze misschien langzaamaan aan kinderen gaat denken. Allerlei voors en tegens weegt ze tegen elkaar af, maar de vraag is niet zozeer of ze kan ‘dragen’, maar of ze mag ‘overdragen’, want haar kind zal hoe dan ook die strijd van de moeder tussen twee werelden meekrijgen: ‘Mag ik zomaar mijn schaduwen verzenden / onder gesloten omslag en zonder retour, / aan een geadresseerde die er niet om vroeg?’

El-Kaddouri’s poëzie is strijdlustig, maar tegelijkertijd mooi van klank door de alliteraties en assonanties: ‘Het liefst wil ik de waarheid in de witruimtes doen woekeren’. Ook het ritme van de zinnen is mooi door de afwisseling in lengte. Waarschijnlijk komt dat ritme nog beter tot zijn recht als de dichter haar poëzie voordraagt. Er is een voortdurende onrust voelbaar, in tegenstellingen, zoals licht, donker, paniek en een storm die weer gaat liggen, overvolle ruimtes tegenover kale lokalen met spierwitte muren, maar ook door de snelle afwisseling in concrete voorwerpen als cappuccino, tegelvloer, een Spidermanpak en dadelkoekjes, en abstracta als verdriet, vrijheid, geborgenheid en hoop.

Een welkome wervelwind is dit debuut van Myriem El-Kaddouri, die de hokjes waarin sommige mensen de ander graag overzichtelijk willen onderbrengen, overhoopgooit. Haar poëzie laat zien dat onze oorsprong altijd complexer is dan op het eerste gezicht lijkt en dat deze baat heeft bij ‘de luwte van inlevingsvermogen.

Dietske Geerlings

Myriem El-Kaddouri – Hier ligt de waarheid in overdaad . Pelckmans, 56 blz. € 21,99.

'Zelfs het verdriet is schitterend totdat je beter weet'

Sun, 02 Feb 2025 10:31:12 GMT

'Zelfs het verdriet is schitterend totdat je beter weet'

Bespreking van 'Een kooi van klank' van Anna Enquist, Martijn Padding en Thies Roorda

Al in 2013 is de gedichtencyclus Een kooi van klank van Anna Enquist voor het eerst uitgegeven, als het Poëziegeschenk, maar nu is de cyclus opnieuw uitgegeven en wel daadwerkelijk ‘in een kooi van klank’, ingenaaid in een omslag met notenschrift, voorzien van een prachtige cd. Deze bijzondere uitgave laat niet alleen zien hoe tijdloos en nog even indringend Enquists poëzie is, maar ook hoe kunstenaars elkaar wederzijds kunnen inspireren.

De abstracte muziekcompositie van Martijn Padding, die zich liet inspireren door Enquists cyclus, vormt, zo zegt Padding zelf in deze uitgave, ‘de neutrale bedding voor de intensiteit van tien geconcentreerde gedichten.’ Op de cd draagt Enquist haar gedichten voor, gedragen door Paddings compositie. Maar dat is nog niet alles. Een andere compositie van Padding, One Flute (2020), gespeeld door fluitist Thies Roorda, inspireerde Enquist juist weer tot vier nieuwe gedichten. Ook deze compositie met de vier gedichten is in deze nieuwe uitgave opgenomen.

Het begin van de cyclus begint met het kind dat nog niet geboren is en in deze ‘donkere / holte zonder gebrek of verlangen’ woordeloos het wiegende ritme van de moeders hartslag kan ontvangen. Op die manier vormt de baarmoeder een veilig huis van klank. In volgende gedichten dekt het lyrisch ik het kind toe met Bach en Ravel, als ze het wiegje onder de vleugel zet, en alles wat ze zingt ‘vloeit vanzelf naar haar / groeiende brein, zet zich vast, wordt / van haar.’ De geborgenheid van het kind bij de moeder, vergezeld door muziek staat in schril contrast met de ingewikkelde stilte van later, als de moeder het kind heeft verloren, omdat het ‘buiten de tijd’ is gebuiteld. Tegen die stilte is niets te beginnen. Het is of het lyrisch ik van haar eigen woorden walgt, omdat ze geen enkele zin hebben.

In de voordracht is er een samenspel tussen muziek en poëzie, waardoor eigenlijk een nieuwe cyclus is ontstaan. Juist omdat Enquist zo indringend de band tussen moeder en kind beschrijft, voegt die muzikale stem een component toe, waardoor het gedicht een extra betekenislaag krijgt. Het is of de muziek, die soms op de achtergrond en soms alleen voor of na Enquists woorden te horen is, de stemmen van moeder en kind verbeeldt.

Op het moment dat het verlies van het kind beschreven wordt, is de muzieklijn net de echo van het kind, dat als herinnering nog in de moeder aanwezig is. Die herinnering, waarin het gemis als vanzelf is opgenomen, is de enige troost die de moeder nog heeft, maar die troost is tegelijkertijd een kooi die de moeder gevangenhoudt. Ze zal nooit uit het gemis kunnen ontsnappen, maar het voortleven kan bij deze moeder niet zonder muziek. Via de muziek klauwt ze naar haar dochter:

Schubert

Wat deden wij toen zij voorgoed

was verdwenen? Gesloten strot,

klei in de benen, geen lucht,

nergens lucht. We sliepen slecht

en elk woord werd een wond.

We slopen rond op onvaste voeten.

Liever weggevaagd, maar redding

is niet aan de orde. Schubert

staat op de standaard. Je hand

pakt de strijkstok. Wit geharst

knarst hij over de snaar. Zwijgend

begin je de zoektocht naar haar.

De grilligheid van de rouw die ze in allerlei stemmingen doorloopt, is ook aanwezig in de muziek. Soms klinkt er onverwacht tussen de aarzelende sombere klanken een haast vrolijk en vlug melodielijntje. In het gedicht ben je dan net de foto tegengekomen van de dochter, een week voor haar dood, als ze op een leeg strand staat, bij avond. Zo krijgt de op zichzelf misschien vrolijke melodie iets macabers door de echo van Enquists stem. Poëzie en muziek laten elkaar nergens los, ze houden elkaar in hun greep. Je kunt het zien als elkaar dragen, steunen, maar ook als een wurggreep, gevangenschap, een kooi.

In het deel One flute probeert het lyrisch ik zich over te geven aan deze ‘liefste vallei’ waarin ‘een zoete fluit je naar grazige weiden’ lokt, waar je eindelijk kunt ademen. Dit is een verwijzing naar de bekende psalm van David, die herinnert aan Gods bemoediging als hij de mens door moeilijke tijden leidt. Enquist legt het verband tussen de troostende muziek en het goddelijke. Toch is dit even verdwijnen maar tijdelijk. Zodra je weer bijkomt is daar opnieuw ‘een schreeuw, / een ontzetting’: ‘Zelfs / het verdriet is schitterend totdat je beter weet.’

Een kooi van klank in deze uitgave werpt een indringend licht op het diepe dal dat rouw is, de voorzichtige klim naar verder leven, afgewisseld met het steeds opnieuw afdalen in de duisternis. Poëzie én muziek bestaan beide bij gratie van de tijd. Ze hebben tijd nodig om tot stand, tot leven te komen, anders dan bijvoorbeeld de beeldende kunst die je in één oogopslag kunt ervaren. Misschien dat poëzie en muziek daarom zo goed samengaan met rouw, de toestand waarin de nabestaande de tijd moet zien te verduren.

Dietske Geerlings

Anna Enquist, Martijn Padding en Thies Roorda – Een kooi van klank . Linus Edition, 36 blz. € 21,50.

'Zo loop je rond in andermans woorden'

Sun, 02 Feb 2025 10:27:46 GMT

'Zo loop je rond in andermans woorden'

Bespreking van 'De verwerping van het stilzitten' van Lidy van Marissing

Sommige uitgeverijen draaien de tijd een loer en redden een schat uit de vergetelheid door deze opnieuw in een beeldschoon jasje te steken, zoals het balanseer onlangs deed met de poëzie van Lidy van Marissing. de verwerping van het stilzitten is een bijzonder fraai (in zijn soberheid!) vormgegeven bundeling van al eerder verschenen gedichten en als je ze leest, begrijp je meteen hoe het mogelijk is dat je ze eerder over het hoofd hebt gezien: ze zijn zo sterk in beweging dat je ze met geen mogelijkheid kunt vangen, en laat dat nu juist precies de bijzondere charme zijn van deze bundel!

De bundel opent met een vertraagde start, met woorden die ‘uit het niets, opdoemen, in elkaar verstrikt / raken en weer verdwijnen’. Het gedicht vormt laagjes, niet alleen door de regels die vanuit het niets over elkaar heen vallen als je ze leest, maar ook doordat de afdeling waartoe het behoort, ‘schaduwen van gebladerte’ heet. De lezer die een middag zoet kan zijn met het kijken naar de beweging van de schaduwen van bladeren, zal in deze grillige regels hiervan de afspiegeling zien. Je weet niet wanneer de beweging is begonnen en waar zij heengaat, maar juist als je je overgeeft, kom je tot rust.

Van Marissings poëzie raakt aan prediker met haar eeuwige cyclus van onze bewegingen: in en om het huis, op weg naar het werk, ‘heel veel brokken geluid waaruit / taalsplinters steken’, maar vergis je niet, want dwars door de cycli die eeuwig lijken, ‘is haar hele lichaam veranderd / in oude vrouw intussen / van krakend hout haar benen’. De tijd draait niet alleen rond, ons bestaan houdt onherroepelijk een keer op. Maar zo ver is het nog niet, want ook in het oude hoofd komt nog van alles binnenwaaien: ‘schaduwachtig geluid // dit dunne wit: een nevel, geen gedachte.’ Misschien lukt het de vrouw niet meer een samenhangende gedachte voort te brengen en blijft zij steken in een lichte nevel? Het is alsof je in die eerste afdeling een bejaarde aarzelend rondjes ziet draaien, terwijl herinneringen haar te binnen schieten door de geluiden die ze hoort en de beelden die ze ziet. In het heden echoot het verleden: ‘hoor de etmalen malen’.

En dan wil je je opschrijfboekje pakken, om al die stukjes over te schrijven, omdat ze zo mooi zijn, maar na een poosje besef je dat je de hele bundel aan het overschrijven bent en dat je ook gewoon even rustig kunt blijven lezen. Voel je die neiging wellicht, omdat de gedichten zo bewegen dat je ze even vast zou willen houden? Als je net uit de ‘schaduwen van gebladerte’ bent gekomen, beland je in ‘vlagen van taal’ en ook daar voel je hoe je de tijd op zijn hielen zit:

hoe ook in zwart geschreven, gedrukt, vastgezet /

altijd in vlug wit gedacht, in witte vlagen

De dichter geeft een inkijkje in het schrijfproces en prikt het onvermogen van de taal door: haar gedachte, die aan de oorsprong van het gedicht ligt, lijkt nog maar weinig op wat er hier zwart op wit staat gedrukt. Het voelt alsof je zojuist iets hebt aangepakt, wat spontaan verdwijnt in je greep. Van Marissing weet heel mooi – hoe onmogelijk eigenlijk - toch die onnavolgbare gang van te taal te verwoorden:

het ene woord over het andere

het ene woord vreet het andere aan, legt het

scheef, stoot het af of slokt het op

ook al probeert de verteller

te vertellen

in lange, in elkaar schuivende zinnen

in zich om elkaar heen slingerende

zinnen die soms niet verder

komen dan zijn neus en gesprongen lippen

stalt hij taal uit, geluid, stapelt klanken

op veelbetekenende klanken

in magnetische veldjes

de ene lettergreep na de andere

haakt zich vast, duwt of trekt een heel woord

voort, zuigt een regel mee

Is dit hoe wij mensen met elkaar proberen te communiceren, vat proberen te krijgen op de volgepropte werkelijkheid om ons heen? Tussen de ernst van deze regels bots je ook zo nu en dan op de humor van taalspel, dat de onontwarbare kluwen taal enigszins relativeert: ‘trekt de verteller aan een draad / om er een touw aan vast te knopen / begint het hele weefsel te schommelen’.

Af en toe doet haar poëzie denken aan die van Kreek Daey Ouwens, of andersom, door hoe beiden de lezer in beweging brengen: je hebt je verbeelding hard nodig om de wereld tussen de regels op te bouwen. Wankele bouwsels worden het, omdat je nooit zeker weet of je de leegtes wel op die manier had moeten of willen invullen. Je begint weer opnieuw, omdat een nieuwe mogelijkheid zich voordoet. En daarom kun jij zelf als lezer ook niet stilzitten. Als vanzelf beweeg je met de gedichten mee. Van oude vrouw word je ineens een meisje dat zwarte bramen in haar mond stopt. Flarden van beelden komen langs en het kan niet anders dan dat je de leegtes vult met je eigen herinneringen: ‘het verhaal zou een gedicht kunnen zijn / dat nog bezig is gedroomd te worden’.

De dichter voegt citaten in, alsof willekeurige zinnen die iemand ergens heeft uitgesproken, het gedicht binnen zijn komen waaien, waardoor de brokjes tekst soms op ready mades lijken. Je raakt de draad kwijt, weet niet wie wat zegt, en belandt dan in ‘iemand die hapert’. Ook daar kom je prachtige zinsneden tegen: ‘tot het bittere // trekt weerzin / een droevigheid stroef door haar benen’.

In het gedicht ‘gisten, gissen, gisteren’ heeft een vrouw het halve gezicht en de scheefhangende heup van een jongen uit een oude foto weggesneden: ‘kopje kleiner op zijn plaats / op zijn nummer gezet’. Deze handeling lijkt precies op wat de dichter zelf doet: zij snijdt stukjes uit de taal, waardoor de taal gehavend op haar nummer wordt gezet. In de afdeling ‘koppen van houtskool’ zie je dat ook degene die tekent, worstelt met de bewegende werkelijkheid: ‘iemand zet met een klap de bewegingen / stil zet het geluid / tot onder de ruisgrens’.

de verwerping van het stilzitten is vol van prachtige sneden uit het altoos bewegende leven. Tussen het rusteloze meisje met haar mond vol bramen en de wat strammer bewegende oude vrouw zit een wereld van beweging, die je niet wilt missen, omdat de bundel overloopt van taal, de taal van woorden, de woorden van klanken, die je hoe en waar dan ook raken.

Dietske Geerlings

Lidy van Marissing – De verwerping van het stilzitten . het balanseer, 112 blz. € 22,00.

Rouwverwerking bij ouders van kinderen met het syndroom van Down

Sun, 19 Jan 2025 14:48:26 GMT

Rouwverwerking bij ouders van kinderen met het syndroom van Down

Bespreking van 'Beste mevrouw Eva' van Valentijn de Heer door Naomi Pruijssers (leerling havo 5 van het Eligant Lyceum)

Iedereen gaat op een andere manier om met het verlies van een dierbare. Het rouwproces ziet er hierdoor bij iedereen anders uit. Volgens Elisabeth Kübler-Ross valt het rouwproces toch te verdelen in vijf fases: ontkenning, protest of boosheid, onderhalen en vechten, verdriet en depressie, en aanvaarding. Het rouwproces loopt echter niet bij iedereen in deze exacte volgorde (RememberMe, 2023). Valentijn de Heer is schrijver en medewerker in de zorg. De Heer schrijft voor Het Parool, en publiceerde korte verhalen voor onder andere De Optimist. In 2023 bracht hij zijn debuutroman Beste mevrouw Eva de wereld in (Brongeest, 2023). Elias is zes jaar oud wanneer zijn broertje Johannes geboren wordt. Hij is heel gelukkig, totdat blijkt dat zijn broertje het syndroom van Down heeft. Zijn gezinssituatie zal nooit meer terug naar het oude gaan. Toch probeert Elias alle ballen hoog te houden en er zo voor te zorgen dat de buitenwereld denkt dat ze een normaal gezin zijn. De geboorte van een kind met het syndroom van Down is als een levend verlies. Het kindje leeft wel, maar je zal als ouders afscheid moeten nemen van vele verwachtingen (Magazine. Psychologie.Corveleijn, R., 2023). Ouders en bijstaanden van kinderen met het syndroom van Down gaan ook door de vijf fasen van rouwverwerking en in Beste mevrouw Eva is dat goed te zien.

De eerste fase van rouwverwerking waar Elias en zijn ouders doorheen gaan, is de ontkenningsfase. Ze doen hun best om hun omgeving te laten geloven dat er niks mis is met hun pasgeboren zoontje. Ze doen dit vooral doordat de vader zijn eigen kind niet accepteert: ‘Pa kuchte. “Ma heeft een mongool gebaard.”’ (blz. 11). Elias’ moeder heeft het volle vertrouwen dat alles wel weer goed komt en ontkent de volledige situatie: ‘Ze vertelde me over de littekens onder haar pyjama, over het gesprek met de arts en dat het ’t allemaal toch waard geweest was. Pa is een goed mens, hij draait wel bij, zei ze dan terwijl ze me vroeg Johannes voorzichtig van haar over te pakken.’ (blz. 13). Zodra de vader van Elias en Johannes minder thuis is, wordt Johannes tentoongesteld aan de wereld. Elias houdt het geheim voor zijn vader dat Johannes iedere ochtend rondgewandeld wordt in de kinderwagen ook wordt Johannes’ verstandelijke beperking compleet genegeerd door zijn vader. Hij verwacht dat hij gewoon de dingen kan doen die een kind zonder het syndroom ook kan.

De fase die bij de vader maar niet lijkt te eindigen, is de fase van woede. Vaak verandert het ongeduld van de vader in agressie: ‘Hij sloop de babykamer binnen, waar hij als een slagwerker zijn handen op elkaar sloeg en brulde: “Wakker worden!”Johannes’ gekrijs moest huizen verder te horen zijn. Ik viel stil. “Dát zal hem leren!” riep pa.’ (blz. 15). De hevige frustraties die Johannes bij zijn vader veroorzaakt, sturen zijn vader aan om geweld te gebruiken. De vader mishandelt zijn naasten ernstig, met voornamelijk verbaal geweld. Elias is erg kwaad op zijn vader wegens zijn vaders manier van handelen. Het liefst zou hij terug willen vechten tegen zijn vader, maar dat doet hij eigenlijk nooit.

De derde fase van het rouwproces is de onderhandelfase. Elias lijkt de enige te zijn die deze fase doorgaat. Hij heeft als doel om na de basisschool naar het gymnasium te gaan. Hij doet er alles aan om zijn doel te bereiken. Daarnaast neemt hij ook nog alle verantwoordelijkheid over zijn broertje op zich. Hierdoor wordt het erg lastig voor hem om zijn concentratie op school te richten. Tijdens zijn eindtoets van groep 8 wordt hij de klas uit gehaald wegens een incident met zijn broertje. Hij moet plots een keuze maken tussen twee prioriteiten: zijn Cito-toets afmaken, of zijn broertje: ‘Ineens zag ik de maar half ingevulde Cito-toets voor me, de meester die me wenkte, hoorde zijn stem: “Prioriteiten!” Daar zat hij, in zijn blootje in het gras: mijn prioriteit.” (blz. 88).

Na enige tijd lijkt vrijwel iedereen binnen het gezin van Elias depressief te zijn. Sommigen zijn dusdanig depressief dat ze het liefst een eind maken aan hun leven. Elias is op het punt gekomen dat hij een nietmachine tegen zijn hoofd zet en een nietje in zijn huid zet. Hij wordt steeds ernstiger depressief en weet zich geen raad meer: ‘Met mijn rug tegen de muur, mijn armen geklemd om mijn knieën keek ik naar buiten. Over de dakpannen en schoorstenen heen naar de wolken, die soms de maan werden, dan weer wolk. Maan. Wolk. Maan. Wolk. Ze wisselden elkaar af. Wolk. Maan. Donker. Licht. Donker. Licht. Ik bleef kijken, haast zonder te knipperen, en terwijl ik mezelf liet beloven nooit meer te zullen praten, zakte ik weg, steeds verder, dieper, donkerder.’ (blz. 143). Daarnaast heeft de moeder ook de neiging zichzelf pijn te doen en mogelijk zelfs haar leven te beëindigen: ‘Waarom liet ze die scherp niet los? “Laat vallen.” Ik pakte haar pols, probeerde haar vingers te laten ontspannen. Haar huid kleefde en ik keek weg. “Los!” zei ik, maar ik kreeg geen grip, mijn vingers gleden van de hare weg. “Godverdomme!” riep ik en probeerde nogmaals en nog een keer. En weer. Ze moest nu loslaten. Nu meteen: ze deed zichzelf pijn. Maar ze trok haar hand los uit de mijne en wendde zich van mij af. “Jij ook”, zei ze bijna onhoorbaar. “Wegwezen. Laat me met rust.”’ (blz. 180). Ook zijn vader kampt met een depressie. Dit komt vooral door de beroerte die hij heeft gehad. Hij kan enkel nog op bed liggen en doet verder niet meer zo veel.

Ten slotte heb je nog de aanvaardingsfase. Elias gaat schuilen bij Eva in het houten huis. Eva heeft zelf een man met psychische problemen en bekommert zich om anderen die zorg of hulp nodig hebben. Ze geeft Elias de ruimte om zich weer enigszins kind te voelen. Ze spelen samen monopoly en praten over verschillende onderwerpen. Elias durft na een tijdje zijn gevoelens te uiten en vertelt Eva over alles wat gaande is: ‘“Maar garnalen… Poseidon is anders. Hij eet niet en is almaar bezig, met zijn grote handen in de weer om het water vrij te maken. Soms raakt hij helemaal verstrikt in de groene slierten. En die vissen maar eten, alsof ze niets doorhebben.” Ik viel stil en wist even niet meer waarom ik dit vertelde, wat ik überhaupt probeerde te zeggen. Eva leek in gedachten verzonken. “Frappant,” zei ze vaag. Ze tikte op het monopolybord en de pionnen sprongen op. “Die garnaal,” zei ze, “dat ben jij.”’ Hij vertrouwt haar dus met deze informatie en hoopt uiteindelijk dat hij bij haar mag inwonen. Dit blijkt echter enkel een droom te zijn.

Ook ouders en bijstaanden van kinderen met het syndroom van Down gaan door de vijf fasen van rouwverwerking. In het boek Beste mevrouw Eva gaan de mensen om Johannes heen ook door de ontkennings-, woede-, onderhandel-, depressieve en aanvaardingsfase. De ene blijft langer hangen in de ene fase dan de ander, maar ze gaan er toch allen doorheen. Het hebben van een kind met het syndroom van Down is als een levend verlies.

Bronnenlijst

RememberMe. (2023, september 1). Fases van het rouwproces: de vijf fasen volgens Kübler-Ross. RememberMe. https://www.rememberme.nl/inspiratie/home-1/fases-van-het-rouwproces

Brongeest, D. (2023, september 20). Schrijver Valentijn de Heer: Zin.nl. https://www.zin.nl/2023/09/21/schrijver-valentijn-de-heer-beste-mevrouw-eva/

Choi-Kwon, S., & Kim, J.S. (2022). Anger, a result and Cause of Stroke: A Narrative review. Journal of Stroke, 24(3), 311-322. https://doi.org/10.5853/jos.2022.02516

Over faalangstige olifanten en windparels

Sun, 19 Jan 2025 14:39:49 GMT

Over faalangstige olifanten en windparels

Bespreking van 'De olifant en andere dieren; Een selectie uit Naturalis Historia' van Plinius

‘Het staat vast dat een olifant die bij het africhten wat minder snel van begrip was en meer dan eens slaags kreeg, ’s nachts werd aangetroffen terwijl hij zijn opdrachten stond te oefenen.’ Dit hartverscheurende beeld van een faalangstige olifant die ’s avonds hard aan het oefenen is om de volgende dag geen straf te krijgen, te vinden op de tweede bladzijde van de prachtige uitgave De olifant en andere dieren van Plinius, kruipt onder de huid. Of het waarheid is of verbeelding, doet er eigenlijk niet meer toe, want een diepere waarheid ontvouwt zich juist in die verbeelding.

Het boek is misschien niet zo geschikt om achter elkaar uit te lezen. In feite lijkt het wat op een encyclopedie. Het is een heerlijk boek om op je nachtkastje te leggen voor het slapengaan, of op de keukentafel als tussendoortje, een mooi boek om cadeau te doen ook. Voor even kom je dan in een haast magische dierenwereld terecht, waarvan niet altijd duidelijk is of het feiten betreft. Plinius beroept zich op verhalen van horen zeggen of andere auteurs, waardoor het waarheidsgehalte wat twijfelachtig is.

Wat te denken van zieke olifanten die zijn waargenomen op hun rug, terwijl ze planten in de lucht gooien om gebeden over te brengen? Zulke verhalen vergeet je niet gauw en zetten je aan het denken: als olifanten een intelligentie hebben die die van de mens nadert, waarom is het dan de olifant die knielt voor de koning en niet andersom? Wat Plinius over de samenleving en het gedrag van olifanten schrijft, is een prachtige spiegel voor de mens: hoe gaan wij met elkaar, maar ook met die dierenwereld om?

Het boek is verdeeld in landdieren, waterdieren en vogels, maar het deel van de landdieren beslaat het grootste deel van het boek. De meeste besprekingen bestaan uit slechts een of twee bladzijden. Er zit niet echt een systematiek in. De ene keer begint hij met de kleur van het dier, de andere keer met het gevaar, een gelijkenis met een ander dier, het leefgebied, de manier van voortplanting of nog weer wat anders. Die afwisseling maakt het boek juist heel verrassend.

Het leukst zijn natuurlijk de meest bizarre verhalen: hoe de Skythen bijvoorbeeld het liefst merries gebruikten in de strijd, ‘omdat die in volle vaart kunnen wateren.’ Het is maar dat je het weet. Misschien moet je ervoor oppassen deze kennis overal rond te bazuinen, want wie weet sla je de plank volledig mis, maar in elk geval bieden de verhalen stof tot aangename conversaties als het gesprek even stilvalt. Soms word je aangespoord om op onderzoek uit te gaan. Wat weet je bijvoorbeeld van ezels? Lopen zij echt dwars door het vuur voor hun veulens? En hebben zij daadwerkelijk zo’n afkeer van het water dat zij er zelfs voor terugdeinzen hun hoeven nat te maken en niet over een brug durven lopen als tussen de planken door het water glinstert? En is het je ooit opgevallen dat runderen de enige dieren zijn die ook achteruitlopend grazen?

De verhalen gaan over meer dan alleen dieren. Soms krijg je een korte beschouwing over de natuur in het algemeen. Aan het begin van het deel over waterdieren beweert Plinius bijvoorbeeld dat in de zee vele, zelfs monsterlijke levensvormen te vinden zijn, ‘omdat de kiemen en grondstoffen zich met elkaar vermengen en onder invloed van wind of golven in verschillende verhoudingen door elkaar raken.’ Ook schrijft hij dat alles wat ergens in de natuur voorkomt, maar ook het levenloze, een evenbeeld in de zee heeft. Zo heb je een ‘zeedruif’, ‘zwaardvis’, ‘zaagrog’ en ‘zeekomkommer’. Prachtige verhalen vertelt hij daarna over de liefdevolle verbinding tussen mens en dolfijn.

Heel actueel is ook Plinius’ visie op onze spilzucht. Nergens is deze sterker te zien dan bij onze verhouding tot schaaldieren: purper en parels. Kennelijk hebben wij niet alleen vissen nodig om ons te voeden, maar ook nog luxe om ons mee te kleden en versieren. Vervolgens vertelt hij over hoe parels ontstaan, maar soms door donder en bliksem ook ‘windparels’ als de schelpen uit angst zijn dichtgeklapt. Gruwelijk is het verhaal over Cleopatra die wilde pochen met het snel kunnen eten van het meest kostbare voedsel. Op haar bevel werd een schaal azijn voor haar neergezet en daarin loste ze een van haar meest kostbare parels op en slurpte deze op. De andere parel kon nog net gered worden.

Van het vogeldeel is de beschouwing over de nachtegaal prachtig:

‘De nachtegaal brengt een melodieus geluid voort en houdt dat zonder adem te halen lang aan, varieert het dan weer door te modeleren, klinkt staccato door te onderbreken, brengt met ingehouden trillers verbindingen aan, verlengt zijn lied door te herhalen en klinkt dan weer onverwachts gedempt; af en toe murmelt hij in zichzelf, zingt dan weer voluit, hard, schel, snel, lang aangehouden, naar believen met trillers, en hoog, laag of houdt daar het midden tussen. Kortom, in zo’n klein keeltje schuilt alles wat menselijke kunst met behulp van talloze ingenieuze blaasinstrumenten heeft verzonnen.’

Wie na het lezen van De olifant en andere verhalen niet verheugd de natuur kan instappen, omdat hij bijvoorbeeld elders aan het werk moet, kan zichzelf troosten met al die prachtige voorstellingen in het hoofd, of simpelweg met de gedachte deel uit te maken van deze wonderlijke schepping. Maar het mooist zou het misschien wel zijn als in een wereld waar onophoudelijk onze kinderen worden blootgesteld aan geweld, honger, kou, hitte, geestelijke druk en welk onheil nog niet meer, we ons steeds meer zouden gaan gedragen als de olifant, zoals Plinius die beschrijft:

'Ze gedragen zich zo zachtmoedig ten opzichte van minder sterke dieren, vertelt men, dat ze, als ze in een kudde kleinvee terechtkomen, dieren die hun voor de voeten lopen met hun slurf opzijschuiven om ze niet per ongeluk te vertrappen. Als ze niet worden uitgedaagd doen ze geen kwaad en omdat ze altijd in kuddes lopen zwerven ze van alle dieren het minst solitair rond. Als ze door ruiters worden ingesloten halen ze zwakke, vermoeide of gewonde soortgenoten naar het midden van de kudde en doen, alsof ze onder bevel staan of een bepaalde tactiek volgen, om beurten een uitval.'

Dietske Geerlings

Plinius – De olifant en andere dieren; een selectie uit de Naturalis Historia . Vertaald door Joost van Gelder, Mark Nieuwenhuis en Ton Peters. Athenaeum – Polak & Van Gennep, 128 blz. € 11,99.

Op de rug van een monsterlijk maar stokoud dier

Sun, 19 Jan 2025 14:36:45 GMT

Op de rug van een monsterlijk maar stokoud dier

Bespreking van 'Oroppa' van Safae El Khannoussi

Al langere tijd ben ik op zoek naar het kwaad en via diverse essays van Stefan Hertmans, Homo sace r van Giorgio Agamben en Het leven van de geest van Hannah Arendt ben ik beland in een voorzichtig vermoeden dat het kwaad zeer waarschijnlijk in mijzelf huist, daar woekert of zich juist een poosje gedeisd houdt, al naar gelang de hoeveelheid ruimte en stem ik het geef. Precies dit vermoeden zie ik op een meesterlijke manier verbeeld in Oroppa , het debuut van Safae el Khannoussi.

Je kunt je afvragen of een gemiddeld hoofd gebouwd is voor dit soort boeken. Dat van mij hapert in elk geval als een overbelast werkgeheugen van een oude pc met midden op het scherm om de haverklap dat draaiende icoontje met ‘aan het verwerken’. Als argeloze lezer word je in deze roman getrokken als in een duister zaakje, waar je liever niet in verzeild was geraakt. Je vervloekt je eigen nieuwsgierigheid, want na een paar bladzijden begint alles te stinken en kleven, en lukt het je met geen mogelijkheid meer om jezelf los te maken. Je bent medeplichtig aan deze draaikolk en wantrouwend kijk je naar de personages: ben ik jou niet al eerder tegengekomen in die duistere steeg? Jouw gezicht, jouw naam ken ik ergens van, maar waar en wanneer?

Deze maalstroom wordt veroorzaakt doordat de verteller verhaallijnen op een nogal overrompelende manier stapelt: je stuit op een onbekend personage dat een verhaal vertelt waarin een personage voorkomt dat een verhaal vertelt over een personage dat een verhaal vertelt, enz. Het is alsof je een zijweg neemt van de hoofdweg, daarna nog een zijweg en nog een, totdat je geen idee meer hebt welke richting je op loopt. Dat verstrikt raken is bevrijdend – je móet wel loslaten en je laten meevoeren – maar tegelijkertijd verontrustend, omdat je op plekken komt waar het uitschot leeft, de daklozen, de criminelen, de klaplopers, de geestelijk ontspoorden, en er geen uitzicht is op dat je ooit nog in de beschaafde wereld zult terugkeren. Zelfs niet als je het boek hebt dichtgeslagen.

Die onderste laag van onze samenleving, of de uiterste rand daarvan, waar je liever niets mee te maken hebt, blijkt met zijn vuile, etterende klauwen aan die bovenste vast te zitten, er juist door in stand gehouden te worden, waardoor je je kunt afvragen van wie die vieze klauwen eigenlijk zijn. El Khannoussi laat zien hoe systemen en macht de mens ziek maken en uithollen. Wie nog de hoop heeft dat Europa een ‘westerse beschaving’ is, komt bedrogen uit. Onze waarden lijken eerder open wonden die etteren. Dit is precies wat ook Agamben zegt: het is juist die zelfkant, die uiterste grens van de samenleving die de waarden van die samenleving spiegelt.

De roman draait om de kunstenares Salomé Abergel, die uit haar huis in de Rivierenbuurt van Amsterdam, is verdwenen, terwijl haar zoon Irad Abergel een kroeg in Parijs runt, die een soort thuishaven is voor duistere figuren aan de rand van de samenleving. Het meisje Hind dat op Salomés huis moet passen, vindt in de kelder schilderijen waar ze ’s nachts van wakker ligt.

El Khannoussi werkt aan een proefschrift over de gevangenissen in Maghreb. De gruwelijke martelingen van politieke gevangenen spelen in Oroppa een belangrijke rol:

‘Ze plukten je van de straat, uit je huis of van je onderduikadres, stopten je in een cel met tientallen anderen. Soms werd je meteen ondervraagd, soms moest je dagen wachten. Ze hingen je ondersteboven, verminkten je met brandende sigarettenpeuken, tangen, bijlen, hamers. En de fles die in onze reet werd gedouwd, drinken we nu leeg op onze gezondheid. Ze urineerden over je heen, ze kleedden je uit en lieten je naakt in de ijzige koude slapen, ze bevestigden kabels aan je vingertoppen en aan je geslacht en zetten er genoeg voltage op om je voorgoed gek te maken.’

Ergens in de roman dendert een bus over bergweggetjes en passeert een Spaans-Franse grenscontrole. Op het moment dat een tengere jongen erachter komt dat zijn papieren zijn ingenomen door de grenswachters en hij daarna wordt meegenomen, terwijl niemand protesteert of vragen stelt, heerst er een vreemde sfeer in de bus:

‘De geur van angst verdween niet, ook niet toen we doodmoe van de reis de Parijse winteravond in strompelden, sterker nog, hij werd alleen maar erger, en toen begon ik iets te bevroeden, hè. Europa, zo dacht ik, voelde alsof je je begaf op de rug van een monsterlijk maar stokoud dier dat, getroffen door een zeldzame aandoening, zijn bewoners op ieder moment een weerzinwekkende catastrofe kon bezorgen door met zijn lijf te schudden.’

En dat monsterlijke, stokoude dier, zo voel je als je het boek dichtslaat, dat zijn wijzelf en niemand anders. Daarom kunnen we het ook niet van ons afschudden en naar een ander wijzen. Laten we daar samen met de auteur van dit wervelende boek op proosten, niet om in cynisme te vervallen, maar om het monster in onszelf onder ogen te zien en te beteugelen.

Dietske Geerlings

Safae el Khannoussi – Oroppa . Uitgeverij Pluim, 400 blz. € 27,99.

Pijn op het platteland

Mon, 30 Dec 2024 14:23:19 GMT

Pijn op het platteland

Bespreking van 'De avond is ongemak' van Marieke Lucas Rijneveld door Floor Brouwer (leerling havo 5 Eligant Lyceum Zutphen)

De avond is ongemak van Marieke Lucas Rijneveld is het bizarre verhaal van een boerengezin dat wordt getroffen door een totale nachtmerrie. Marieke Lucas Rijneveld, geboren in 1991, groeide op in een gereformeerd boerengezin in Noord-Brabant en woont tegenwoordig in Utrecht. Rijneveld werd in De Volkskrant uitgeroepen tot literair talent van het jaar. Met zijn debuutroman De avond is ongemak werd hij bekroond met de ANV Debutantenprijs en stond op de longlist van de Libris Literatuur Prijs (Informatie Marieke Lucas Rijneveld, 2024). De roman gaat over een gereformeerd boerengezin dat wordt getroffen door de dood van een kind: vlak voor kerst overlijdt Matthies door een ongeluk tijdens het schaatsen. Je leest het door de ogen van ‘Jas’, die in het grijze gebied zit tussen volwassenheid en kindertijd. De ouders van het gezin zijn volledig ontspoord en rouwen op hun eigen manier door veelal te zwijgen. Zij hebben door hun eigen verdriet geen oog meer voor hun kinderen en hebben niet door hoe Jas, Obbe en Hanna volledig ontsporen. De kinderen gaan op hun eigen manier om met de dood van hun broer en voeren lugubere experimenten uit (De avond is ongemak, lezen voor de lijst, Jeugdbibliotheek 15-18 jaar, z.d.). In hoeverre doorlopen de personages de verschillende fases van rouwverwerking?

Tijdens het verwerken van de dood kunnen mensen door verschillende fases van rouwverwerking gaan. De eerste fase is ontkenning (Admin, 2022). Jas staat vlak na de dood van Matthies vaak bij zijn kist. Ze denkt dat Matthies terugkomt. Ook praat ze nog veel tegen hem, dit doet ze vaak alleen. Jas wil ook niet dat haar kleine broertje en zusje hierbij zijn. Het hele gezin heeft hier last van. Vader laat dit ook regelmatig merken door te zeggen dat niemand aan de spullen van Matthies mag zitten: ‘Niemand mag op zijn stoel zitten. Ik vermoed dat dat is voor het geval hij op een dag terugkeert.’ (p.50). Vader ontkent hier dus de dood van zijn zoon door te zeggen dat hij nog terugkeert. Ook ontkent vader de dood van Matthies door God erbij te betrekken: ‘ “Helemaal verwacht zal Matthies er net als Hij ook weer zijn”, had vader gezegd op de begrafenis.’ (p.51). De vader verwijst in deze zin naar God. Ieder lid van het gezin gaat dus op zijn of haar eigen manier om met het ontkennen van de dood van Matthies.

De tweede fase waar het gezin doorheen gaat, is woede. Vaak gebeurt dit als de waarheid is doorgedrongen (Admin, 2022). Jas zet haar woede voor de dood van haar broer in door zichzelf pijn te doen. Ze doet dit alleen en zou zelf graag de dood opzoeken: ‘Ik durf de punaise er niet uit te halen, bang dat het bloed alle kanten op zal spuiten en iedereen in huis weet dat ik niet naar God maar naar mezelf toe wil.’ (p.93). Door zichzelf te pijnigen uit zij haar woede. Ze doet niet alleen zichzelf pijn, maar ook anderen. Samen met broer Obbe verdrinkt zij hamster Tiesje en laat konijnen opzettelijk elkaar verkrachten: ‘Hij laat Tiesje in het glas water vallen, zet zijn hand op de bovenkant en begint het dan langzaam heen en weer te bewegen.’ Het doden van dieren is de manier van rouwverwerking van Obbe en Jas, zij halen hier voldoening uit en doen dit vaker om zo grip te krijgen op de dood van hun broer. Bij de ouders zie je veel minder woede: vader heeft af en toe de neiging om weg te gaan. Bij moeder zie je weinig tot geen woede: zij zwijgt veelal, probeert haar emoties te onderdrukken.

De volgende fase is het onderhandelen. Dit is vaak het gedeelte dat mensen toch nog hoop hebben op herstel (Admin, 2022). Dit zie je terug bij Jas. Zij kan moeilijk afstand doen van de spullen van Matthies en wil het liefst alles van hem bij zich houden: ‘Ik draai me om op het matras dat van Matthies is geweest en kom op mijn buik liggen. Sinds een paar weken slaap ik nu op zijn zolderkamer en in zijn bed, Hanna heeft nu mijn oude kamer.’ (p. 62). Je ziet dus dat Jas nog steeds hoop houdt dat haar broer terugkomt en wil zijn bed nog houden voor het geval hij terugkeert. Ook vader heeft nog hoop op de terugkeer van Matthies. Ook hij kan moeilijk afstand doen van de spullen die kenmerkend zijn voor zijn zoon: ‘Niemand mag op zijn stoel zitten. Ik vermoed dat dat is voor het geval hij op een dag terugkeert.’(p. 50). Vader heeft dus nog altijd hoop op de terugkomst van Matthies en wil zijn spullen nog thuis houden.

Fase vier is depressie: de realiteit wordt geaccepteerd en er komen verschillende gevoelens naar buiten (Admin, 2022). De manier van rouwverwerking van moeder is door te stoppen met eten. Ze wordt ontzettend dun en ziet er erg slecht uit. Doordat moeder stopt met eten, is Jas erg bang dat zij ook overlijdt: ‘Nu moeder magerder wordt en haar jurken ruimer, ben ik bang dat zij spoedig zal sterven en dat vader dan met haar meegaat.’ (p. 53). Dit is dus een kenmerk van depressie, omdat moeder minder eet en op die manier omgaat met haar gevoelens. Jas heeft het daar erg moeilijk mee en is erg bang dat er iets mis is met moeder. Jas heeft dus een angst ontwikkeld dat haar ouders ook overlijden. Zij betrekt God hierbij, bidt naar Hem om haar ouders in leven te houden: ‘Dan zit ik in mijn pyjama in het donker op de bank, mijn knieën tegen elkaar, handen gevouwen, en beloof aan God dat ik er één keer diarree voor over heb als hij ze veilig terugbrengt.' (p. 53). Jas’ manier van rouwverwerking is onder andere het verzinnen van situaties zoals dat van het overlijden van haar ouders. Ook vader is depressief. Hij laat dit in zijn uitstraling merken en hij is erg moe: ‘Vader zit met zijn hoofd tussen zijn handen aan tafel. De hele dag houdt hij het geheven, maar aan tafel valt het naar beneden, is het te zwaar geworden.’ (p.52). Vader probeert zijn vermoeidheid te verbergen, maar houdt dit niet de hele dag vol.

De laatste fase is aanvaarding, de acceptatie (Admin, 2022). Dit zie je niet terug bij de hoofdpersonen. Ze blijven het gehele boek hangen in fase een tot en met vier. Ze aanvaarden de dood van Matthies niet en doorlopen dus niet de laatste fase van rouwverwerking.’

Al met al worden de verschillende fases van rouwverwerking doorlopen, met uitzondering van de laatste fase. De personages doorlopen deze fases ieder op zijn of haar eigen manier. De ouders van het gezin zwijgen veelal en de kinderen doen morbide experimenten met dieren. Je kan dus zeggen dat in het boek De avond is ongemak vier van de vijf fases van rouwverwerking worden doorlopen: ‘Moeder begint zachtjes te zingen: Hoger dan de blauwe luchten en de sterretjes van goud, woont de vader in de Hemel die van Matthies, Obbe, Jas en Hanna houdt.’ (p.157).

Bronnenlijst

Admin. (2022, 1 augustus). De vijf fases van rouw - Praktijk Amiant. Praktijk Amiant. https://www.praktijkamiant.nl/particulier/de-vijf-fases-van-rouw/#:~:text=Wat%20zijn%20de%20vijf%20fasen,ze%20werkzaam%20was%20als%20stervensbegeleider.

De avond is ongemak | Lezen voor de lijst | Jeugdbibliotheek 15-18-jaar. (z.d.). https://www.jeugdbibliotheek.nl/12-18-jaar/lezen-voor-de-lijst/15-18-jaar niveau-4/de-avond-is-ongemak-html

Informatie Marieke Lucas Rijneveld . (2024). Boekbeschrijvingen.nl

Rijneveld, M (2018) De avond is ongemak . Atlas Contact, Amsterdam

Wie eenmaal billetjes laat schoonlikken door een zwarte hond...

Mon, 30 Dec 2024 12:54:46 GMT

Wie eenmaal billetjes laat schoonlikken door een zwarte hond...

Bespreking van 'De bruidegom was een hond' van Yoko Tawada

Wat te doen als je kind van de bijles bij juf Mitsuko Kitamura thuiskomt en zegt: ‘Juf Kitamura, hè, die zei: als je met een papieren zakdoekje dat al een keer is gebruikt nog een keer je neus afveegt, voelt dat lekker zacht, warm en vochtig, en als je het zakdoekje dat zo al twee keer is gebruikt een derde keer gebuikt om in het toilet je billetjes af te vegen, voelt dat nog veel lekkerder.’ Misschien word je boos en zou je een standje willen geven, maar hoe en aan wie eigenlijk precies? De juf zal het vast om opvoedkundige redenen hebben gezegd, bedenk je daarna, misschien om wat spaarzaamheid aan te leren? Het kan ook zijn dat de kinderen het al snel weer vergeten zijn, maar dat je voortaan zelf bij iedere toiletgang weer even aan deze tip van de juf moet denken. Dit zijn wat bespiegelingen die de verteller de lezer voorhoudt in De bruidegom was een hond van de Japanse auteur Yoko Tawada. Waarschijnlijk zullen de meeste lezers het met de verteller eens zijn dat de opmerking van de juf nog geen reden is om je kind van de bijles af te halen. Maar wat nu als het kind een volgende keer komt met het verhaal van de juf over een jonge prinses die op de wc haar billetjes laat schoonlikken door een zwarte hond?

De moeders in het verhaal proberen de geruchten die de ronde doen over juf Kitamura aan elkaar te rijgen tot een samenhangend geheel, maar door de halve verhalen van de kinderen is dat vrijwel onmogelijk. De zeer waarschijnlijk negenendertigjarige juf is op z’n minst onconventioneel te noemen, want iedere paar bladzijden komt er een nieuwe zinnenprikkelende anekdote bij, waardoor je je steeds meer begint af te vragen: kan dit nog wel door de beugel? Het zijn weliswaar verhalen van ‘horen zeggen’, maar zou er niet een kern van waarheid in zitten?

De situaties worden steeds absurder en vanaf het moment dat een jongeman van achter in de twintig bij haar in huis verschijnt en haar op een nogal bijzondere manier het hof maakt, is het de vraag of je de grens van het betamelijke niet al ver voorbij bent. Op dat moment ben je echter al zo hopeloos aan het verhaal overgeleverd, dat er geen weg meer terug is. Ook over de identiteit en de motieven van de man gaan er vervolgens allerlei vermoedens rond, maar het verhaal gaat verder en voor de lezer valt er niet in te grijpen.

In een volstrekt nuchtere stijl weet Tawada de lezer mee te voeren in de meest bizarre ontwikkelingen en juist door die nuchterheid ben je geneigd te denken: ach, waarom ook niet? Tot je aan het einde van het verhaal verbijsterd achteromkijkt en denkt: ergens moet ik toch een grens zijn overgegaan? Waar ligt die eigenlijk precies? En dan voel je hoe je onbewust overal wel een oordeel over kunt hebben, maar dat je er zelden over nadenkt waar die oordelen nu eigenlijk op gebaseerd zijn en dat het misschien ook wel een keer goed is als die (voor)oordelen aan het wankelen gebracht worden. In elk geval werpt dit verrassende verhaal een frisse kijk op de vraag wat precies grensoverschrijdend is.

Dietske Geerlings

Yoko Tawada – De bruidegom was een hond. Vertaald door Luk van Haute. Koppernik, 68 blz. € 18,50.

Ome Arie, de bona fide kerstengel

Mon, 30 Dec 2024 12:50:57 GMT

Ome Arie, de bona fide kerstengel

Bespreking van 'Bona Fide' van Sander Kollaard en Floris Tilanus

Ondanks de glanzend gouden sterretjes in de donkere hemel is het toch vooral de radeloze en wat onheilspellende blik van de duistere figuur op de voorkant die je even uit het lood slaat, als je op het punt staat nog gauw een mooi kerstverhaal voor de feestdagen in de wacht te slepen en je blik valt op Bona Fide van Sander Kollaard en Floris Tilanus. Half verlicht door een straatlantaarn kijkt hij je tussen twee struiken door aan en doet een beroep op je barmhartigheid: lees mij, laat mij hier niet in de kou staan!

Het vertrouwen in een onbezorgde kerst is bij die voorkant al enigszins gedeukt, op de titelpagina komt daar nog een gebroken kerstbal bij. Het is alsof je er zelf per ongeluk op bent gaan staan. Het verhaal is nog niet eens begonnen. Bij de illustratie, uitgestrekt over de volgende twee bladzijden, weet je het zeker: je gaat voorlopig niet wegdromen in een licht verhaal. De troosteloze werkelijkheid dringt zich immers in alle schimmigheid aan je op: een doorsnee straat vol verkeer, lelijke gebouwen en vreettenten – de grote letters ‘HOT DOG’S’ lichten in neon op. Onwillekeurig ga je op zoek naar een lichtpuntje en, waarempel, voor de hotdogskraam staat een engel. Je zou hem bijna over het hoofd zien, omdat hij een gewone man is, maar de engelvleugels zijn onmiskenbaar. Daarbovenop komt het motto van Bernard Malamud, waarin het verschijnsel ‘engel’ ook nog eens in taal gerelativeerd wordt: ‘“I think you are an angel of God.” He said it in a broken voice, thinking if you said it it was said.’

Het lot heeft Leo lelijk te pakken: hij is ontslagen, heeft waarschijnlijk prostaatkanker, en is net door zijn vrouw verlaten. Hoe troosteloos wil je het hebben? Hij ontvlucht zijn huis en dwaalt doelloos door de stad. Zelfs in de kerk is voor hem niets te vinden. De tekeningen van Tilanus spreken boekdelen: een eenzame figuur in de stromende regen, of juist een overvol café of plein waar je jezelf onmogelijk kunt terugvinden. Terwijl Leo een voorzichtige poging doet zijn vrouw in de drukke winkelstraat te volgen, botst hij tegen een engel op, waardoor ze allebei op de grond vallen:

‘Hij krabbelde half overeind en keek geschrokken om zich heen. Naast hem lag een al wat oudere man. Aan de rug, op de plaats van de schouderbladen, ontsprongen indrukwekkende vleugels, wit als sneeuw. Verder was aan de man niets bijzonders te zien. Hij droeg een donkerblauw confectiepak, een wit overhemd en een donkerrode das. In de nogal ruwe trekken van zijn gelaat trokken de grijze, waterige ogen en een boonvormige moedervlek op de rechterwang de meeste aandacht.’

Heel geloofwaardig vindt Leo deze engel niet, want aan een echte engel zit volgens hem meer vast: ‘God, een leven na de dood, dat soort dingen.’ Op het visitekaartje van de engel staat: ‘Arie (ome) / Bona fide engel / 1 Korinthiërs 13:13’. Als de engel na een poosje verdwenen is, laat het hele gebeuren Leo toch niet helemaal los. Hij gaat op zoek naar Arie.

Bona Fide is behalve duister en troosteloos toch ook humoristisch en hartverwarmend, misschien wel juist precies wat een kerstverhaal moet zijn: het tilt je even boven je eigen misère uit, roept mededogen op en laat je met een glimlach en vaag unheimisch gevoel achter, want na de kerst moeten we gewoon weer met elkaar verder, op deze uitdagende aardbol.

Dietske Geerlings

Sander Kollaard en Floris Tilanus – Bona Fide; Een kertverhaal van Sander Kollaard. Met tekeningen van Floris Tilanus. Van Oorschot, 32 blz. € 15,00.

Een krachtig en aangrijpend kunstwerk tegen iedere vorm van onderdrukking

Mon, 30 Dec 2024 12:46:54 GMT

Een krachtig en aangrijpend kunstwerk tegen iedere vorm van onderdrukking

Bespreking van 'Ik wens mijn huis as' van Daria Serenko

ik kan maar niet begrijpen

hoe andermans dood in een mens past

als elk de zijne al heeft –

en niet eens weet wat hij daarmee moet

hoe wordt een jongen die met een bloemetje voor de deur staat

een jongen die iemand overhoop schiet?

een jongen die het bevel geeft om iemand overhoop te schieten?

een jongen die dat bevel niet naast zich neerlegt?

De Russische politiek activiste Dario Serenko, mede-oprichtster van het Feminist Anti-War Resistance (FAS)-beweging, in 2022 opgericht tegen de Russische invasie in Oekraïne, schreef met Ik wens mijn huis as een juist door zijn kwetsbaarheid zeer krachtig en aangrijpend kunstwerk tegen iedere vorm van onderdrukking.

De grillig vertakte, kale boom met hier en daar nog een bundeling verdwaalde bladeren, geworteld in een bloedplas, prijkt niet alleen op de voorkant. De takken strekken zich ook wanhopig aan de binnenkant van het omslag uit. Deze boom spiegelt Serenko’s taal én verhaal: elke tak is uniek, gaat zijn eigen levensweg, al dan niet vroegtijdig afgekapt. Alle takken vinden hun oorsprong in bloed, in het leven én de dood.

Iedere bladzijde is een verrassing: je begint in het eerste deel ‘Meisjes en instituties’ te lezen in een herinnering als in een dagboek van een vrouw die tussen de andere ‘meisjes’ bij een overheidsinstelling werkt, in een kantoor zonder ramen, waarin tussen zoemende computers een orde heerst die van bovenaf is opgelegd: ‘De meisjes en ik veranderden vaak in één functioneel, veelarmig en veelbenig wezen, triomferend, almachtig en allesverwoestend – en op die momenten vergat ik mijn eigen krachteloosheid en knikkende knieën.’ Dan stuit je op een afbeelding van een vrouw met lege ogen achter een beeldscherm dat eerder op een spiegel lijkt. Onder de tafel zijn haar ledematen vervangen door snoeren die in elkaar verward zijn. Is de vrouw zelfs fysiek aangesloten op het systeem?

Het verhaal is fragmentarisch en mondt steeds opnieuw uit in poëzie, herkenbaar aan de bladspiegel, aan de herhaling, de beeldspraak, de open plekken. De meisjes krijgen van alles opgelegd en koken vanbinnen: ‘Onze vingers gehoorzamen niet, onze oren tuiten, akten en contracten zweven in de lucht.’ Tussen de beschrijvingen van de kantoorruimte waarin de meisjes werken, staan drie kwetsbare vrouwenlichamen afgebeeld, waaronder dat van een meisje dat haar shirt over haar hoofd uittrekt, haar naakte lichaam zichtbaar, haar hoofd juist niet. Er heerst een spanning. Ieder moment kun je verraden worden, ook door elkaar.

De vertelster tast af wat haar identiteit is. Ze beschouwt haar ‘meisje-zijn niet als een onvervreemdbare eigenschap. De andere meisjes hebben me laten zien dat je een dynamische constante kunt zijn en dat afwijkingen de belangrijkste factor zijn in onderlinge metingen.’ Hoe houd je jezelf staande binnen een systeem dat gehoorzaamheid eist?

‘Wij meisjes doen alsof we niets van politiek snappen. We spreken vogeltaal en vogels zweven zoals we weten overal overheen. We kwetteren maar, en niemand vermoedt wat er in ons omgaat. Als jullie eens wisten wat voor een underground we in ons hoofd hadden, dan zouden jullie je zielige complimenten waarschijnlijk wel voor je houden.’

Je voelt hoe de ingehouden woede oploopt en het niet anders kan dan dat deze ‘underground’ explodeert. Zelfs hun lichamen worden ziek, want de analyses van hun bloed wijzen op een bepaald moment uit dat er een verhoogde concentratie van zware metalen in aanwezig is: kwik, lood, mangaan, cadmium. De ventilatie in het gebouw blijkt verkeerd afgesteld en de lucht uit het metaalverwerkingslaboratorium onder de verdieping waar de meisjes werken, wordt via hun ruimte geleid. Het is bijna symbolisch hoe de zware metalen hun lichaam binnendringen, net als het systeem dat doet: ‘Nu denken de meisjes en ik er wel twee keer over na hoe diep we inademen als we bij een paniekaanval tot vier tellen.’

De meisjes zijn vatbaar voor geweld en worden uitgelachen, omdat ze de politiek recht in de ogen keken, alsof zij een hert was: ‘Ze stond naast mij met haar kop een beetje schuin, en daarom is alles me ontgaan: alle contracten, akten en afspraken, de hoogte van mijn salaris, de lengte van mijn werkdag.’ Serenko noemt de namen van alle meisjes die hun verhalen met haar hebben gedeeld.

In het deel ‘Ik wens mijn huis as’ schrijft de vertelster vanuit de vijfpersoonspolitiecel, waarin ze in eerste instantie alleen zit. De criminele recherche heeft haar opgepakt vlak nadat ze een opdracht in haar boek Meisjes en instituties schreef voor haar vriend. Ze werd met boek en al opgepakt. Ze beschrijft hoe ze tussen stinkende matrassen haar proces afwacht, hoe ze haar eigen spulletjes koestert die ze nog mee mocht nemen. Alle voorwerpen waarmee ze zelfmoord zou kunnen plegen, zijn afgepakt. Daar zit ze dan, samen met haar zelfgeschreven boek, gevangen.

Als ze even gelucht wordt, leest ze de opschriften op de muren: namen van voorgangers en de reden van gevangenschap, ‘Rita Flores – 10 dagen omdat ik mijn huis uit liep’, maar ook ‘Poetin is een lul’. Sommige bladzijden bevatten alleen rijen met namen, of korte kreten, scheldwoorden. Andere bladzijden sommen de vrouwen op die allemaal gevangengenomen zijn of op een andere manier onderdrukt:

de vrouw die een miskraam kreeg van de stress

de vrouw die baarmoederhalskanker bij zichzelf ontdekte op

de dag nadat ze vluchtelinge was geworden

de vrouw wier huis voor haar ogen afbrandde

de vrouw die streed voor haar recht om op de universiteit

een hidjab te dragen

de vrouw die gedwongen werd haar god af te zweren

de vrouw die gedwongen werd vreemde goden te erkennen

de vrouw die gedwongen werd het staatsburgerschap van de agressorstaat aan te nemen

de vrouw die wordt behandeld als bezet gebied

In ’De dochter van de smeris’ laat ze genadeloos zien hoe een kind langzaam afdwaalt van haar vader. De vader zegt, als zij nog klein is, dat zij bij haar geboorte het puzzelstukje was dat de leegte in hem had gevuld, maar als ze met gescheurde lip en gebroken neus op het plein wordt opgepakt, kan alleen een dossier nog maar duidelijk maken wat ze ooit van elkaar zijn geweest en wat ze nu van elkaar zijn geworden.

Regel voor regel, fragment voor fragment ontvouwt zich de tragische absurditeit van de onderdrukking van wie dan ook. De vervreemding in de afgesloten ruimte en de vervorming van de tijd die daarbij hoort, tilt Serenko’s verhaal boven de politiecel uit. Dat komt ook doordat zij voortdurend de regels van verhalend proza uitrekt tot poëzie: ‘Dode blauwe bruidegoms gaan, terug uit de oorlog, voor altijd bij hun bruiden in bed liggen. Ze liggen op schone lakens, als in een doodskist, en de nog levende vrouwen naast hen liggen als in een doodskist.’ Deze poëzie kruipt onder je huid en alsof ze in je bloedbaan terechtgekomen is, veroorzaakt ze daar voortdurend rillingen: van menselijkheid en verlangen naar vrede.

Dietske Geerlings

Dario Serenko – Ik wens mijn huis as . Vertaling door Els de Roon Hertoge en Annelies de hertogh. Koppernik, 224 blz. € 23,50.

‘ook jij die dit ik is: luister’

Mon, 25 Nov 2024 18:56:54 GMT

‘ook jij die dit ik is: luister’

Bespreking van 'we moeten 'misschien' blijven denken' van Esther Jansma

En dan is er een ei. Het kwam uit de lucht vallen, al is dat niet heel waarschijnlijk bij eieren, waar misschien ‘Een grijsverig koppie uit een kalkschil’ zal piepen. Toch ligt het op een raadselachtige wijze puntgaaf voor mijn neus op het omslag van een dichtbundel. Raadselachtig, omdat het ei er weliswaar ongeschonden uitziet, maar eromheen toch de gebroken schaal zichtbaar is. Is het ei misschien toch minder gaaf dan het er zo aan de voorkant uitziet? Bevindt de breuk zich aan de achterzijde, onzichtbaar voor het oog, of kwam het ei per ongeluk terecht in de scherven van een ander? De snelheid waarmee het ei hier vanuit het niets terecht is gekomen, is nog voelbaar, en tegelijkertijd zou het zomaar kunnen zijn dat het hier al die tijd al heeft gelegen, zonder dat ik het gezien heb. De oorsprong van het ei houdt mijn gedachten bezig, omdat er zoveel mogelijkheden zijn. Ik blijf denken, omdat er zoveel ‘misschiens’ zijn. Esther Jansma schrijft, in haar nieuwe bundel we moeten ‘misschien’ blijven denken :

Gedichten weten meer dan hun makers

in dit nu, in dit volgende nu kunnen weten.

Ze zijn gestolde aandacht, herstelsels van de tijd.

Met gedichten is het niet wezenlijk anders dan met eieren: de dichter legt ze een voor een op de bladzijden en daarna is het voor de lezer, die de gedichten raapt, een raadsel wat erin zit. Je kunt het gedicht onderzoeken, van alle kanten belichten en ineens ergens zeker van zijn, maar het zal zijn ware geheim nooit prijsgeven, omdat het verscholen ligt achter de broze schaal van letters, witregels en zinsconstructies. Je kunt enthousiast uitroepen ‘Aha, hier hebben we een echte Jansma!’ omdat je deze aan de schaal denkt te herkennen, maar wat als Jansma schrijft dat er geen dichters bestaan:

Ik wil dat dichters niet bestaan.

Iedereen kan luisteren en blijven proberen.

Ook jij die geen hij is, ook jij ergens anders

ook jij die dit ik is: luister.

Er zit voor jou als lezer niets anders op dan je oor aan de schaal te leggen en al het moois te raden. Wie weet zal er ‘Een grijsverig koppie uit een kalkschil / piepend van alles hartstikke wijsgerig willen begrijpen’ opduiken. Het gestolde denken van de dichter ligt voor je, een stukje ‘nu’ van toen, dat op dit moment weer een nieuw ‘nu’ is geworden in het oor en het oog van de lezer. Dat schept hoop, want op deze manier zal het gedicht nooit eindigen, maar zich steeds in een nieuw ‘nu’ openbaren.

In ‘Besta’ schrijft Jansma dat de mens bewegend vanaf het begin komt gegoten ‘in een vat genaamd kind man of vrouw genaamd’. Dit wezen lijkt zo vastgeklonken in een naam, eeuw, geboortedatum, land, maar toch blijft dit ‘in dit vreemde bestaan tot het einde hernoemd / tot iets echts en o wat doet het voor altijd zijn best / precies goed te zijn’. Deze regels raken, omdat ze zo universeel zijn. Je ziet al die uit het ei van hun oorsprong kruipende wezens die zo hun best doen om hun bestaansrecht te verwerven.

Zolang we hier op aarde rondlopen, zitten we opgesloten in ons denken, en in dat denken is er altijd de dialoog tussen de verschillende ikken. De dichter geeft hen namen als ‘Oud’, ‘Romanticus’, ‘het hoofd’. Samen proberen ze vat te krijgen op de ruimte waar ze ooit in terecht zijn gekomen: ‘Liggen we allemaal gezellig gepland op elkaar gepropt / in de slaapruimte van een gehuurd omhulsel omwille / van een toekomst team te builden, steekt er een storm op.’ Je moet er bijna om lachen, zoals we in onze paniek er een behoorlijk zooitje van maken op ons zinkende schip.

Net zoals we ons bij de kip en het ei steeds opnieuw kunnen afvragen wie van de twee er het eerst was, zo laveert de dichter in deze bundel tussen einde en begin. Een leven lijkt een lineaire tijdslijn, maar ook als we ‘Oud’ zijn, zijn we nog steeds het kind, tegen wie de vader fluistert: ‘Wie verdriet heeft, moet plannetjes verzinnen.’ Ook de moeder is er nog met haar stem: ‘Romantisch gezeik!’ Tussen de oude en nieuwe stemmen in het hoofd, probeert de mens zich overeind te houden in het leven, ook als het einde nadert. Je weet niet waar je goed aan doet, omdat stemmen elkaar tegenspreken, en je soms maar beter kunt zwijgen: ‘ ‘Je moet je verstoppen in stil zijn,’ zegt Oud.’

Als je bedenkt dat Esther Jansma bijzonder hoogleraar is geweest in de dendrochronologie, de wetenschap die de herkomst en datering onderzoekt van houten voorwerpen en archeologische vondsten aan de hand van in het hout herkenbare groeiringen, dan krijgt haar poëzie nog een extra laag, want de echte Jansma-deskundige kan deze groeiringen ook in haar bundels ontdekken, omdat regels, strofen en soms hele gedichten uit vorige bundels weer terugkomen in daaropvolgende bundels, waardoor haar werk een cyclisch karakter krijgt. Bij haar vorige bundel De spronglaag hadden bijna alle recensenten, mijzelf incluis, dat over het hoofd gezien. Voor een wetenschapper moet dat pijn doen. De recensent is in feite niet meer dan een willekeurige lezer, net als de dichter ‘niet wijzer dan andere mensen. Hij is niet mooier, niet hoger, niet duurder’. Als de wandelaar in een bos kan hij slechts de mooie herfstkleuren van de bladeren benoemen, de jaarringen bezingen, zonder dat hij weet hoe oud de boom is en waar deze dichtregels precies vandaan komen.

Je weet nooit precies wanneer het einde er is, maar er kan een moment komen dat je weet dat het niet meer heel lang zal duren, omdat je allemaal gruwelijkheden tegenkomt op je pad: de maaier die komt en die alles verkaalt, het lichaam dat zichzelf van binnenuit lijkt op te blazen, de dodendans die daarin doorklinkt. Wat doe je dan met jezelf, ‘in mijn huid, in dit ik, in de resten’? Je geschonden lichaam lijkt niet meer dan een stuk afval: ‘Een geamputeerd stuk mens heet formeel chemisch afval.’ Jansma komt met dichtregels die schreeuwen, dwars door je ziel, ontroeren en je soms ook in de lach laten schieten. Ook als je ten dode opgeschreven bent, is er nog steeds de dialoog tussen de ikken. Je kunt jezelf naar de overkant sturen:

Ik stuur haar naar de overkant als er geen brug is

het ravijn in de helling van de doornen af

over de grijze keien van de uitgedroogde beek

de oneetbare lijken van talloze vissen

stijl omhoog weer dwars door de stekels omhoog

en daar staat ze nu. In de kaalste verte staat ze.

O, wat wilde ik dat alles anders voor haar was.

O, wat ben ik blij als ik haar iets kan geven

hier midden in het leven aan de goede kant.

Wat staat ze met haar armen naar me te zwaaien?

Wil ze daar in haar wildernis nog een gesprek?

Denkt ze dat iemand van ons haar nog kan verstaan?

Is haar vertrek wel tot haar doorgedrongen?

Zo glashelder geeft ze hier weer hoe een mens in het aangezicht van de dood kan bestaan uit een wanhopig stervend én een hartstochtelijk levend deel. Ook doet haar bundel beseffen dat iemand die volgens de artsen niet meer lang te leven heeft, vooralsnog net zo levend is als ieder ander. In de afdeling ‘Wij en de anderen’ laat ze zien hoe we geneigd zijn om elkaar als ‘anderen’ te benaderen, en hoeveel afwijzing daarin doorklinkt: ‘Het moet mijn aarde hebben geroken en mijn dieren. / Ze is de zoveelste. Ik hoef het niet meer te horen.’ In het gedicht ‘Schreeuw’ schreeuwt de dichter zich nog universeler uit:

‘Ik houd niet van verschillen,’ schreeuwt Oud. ‘Muren in een land-

schap veranderen mensen in wij en de anderen. Ik wou dat het

ophield!’

Zo is het maar net. We bouwen muren om elkaar en om onszelf heen en we hebben elkaar juist nodig om in leven te blijven, ‘vloeibaar landschap’ als wij zijn.

Welke dendrochronoloog kan deze bundel van de zojuist tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw benoemde dichter en wetenschapper rechtdoen, prachtig bos vol kwetsbare en toch zo stevig gewortelde bomen? Deze bundel, die ik weiger de laatste te noemen, omdat ook al haar eerdere bundels steeds opnieuw kunnen volgen op deze? Ik, als toevallige voorbijganger, kan alleen maar rondjes wandelen in al dit moois, luisteren, mij verwonderen, huilen en mij getroost voelen – ‘ook verlies is een vorm van bestaan’ – , steeds opnieuw, omdat ik uitgenodigd word te blijven denken, misschien te blijven te denken, tot al mijn ikken erbij neervallen. En ja, ik kan nog iets, hier op deze plek: alle andere lezers oproepen deze bundel te lezen en nieuwe vondsten te delen, opdat zij leeft en blijft leven.

Dietske Geerlings

Esther Jansma – we moeten ‘misschien’ blijven denken . Prometheus, 72 blz. € 20,00

“Velen hoefden niet anders te doen dan hun staarten in hun broeken te verbergen.”

Sun, 24 Nov 2024 19:08:42 GMT

“Velen hoefden niet anders te doen dan hun staarten in hun broeken te verbergen.”

Bespreking van 'Reize door het Aapenland' van Gerrit Paape door C. de J. (leerling vwo 5 Eligant Lyceum)

Reize door het Aapenland is geschreven door Gerrit Paape. Gerrit Paape werd geboren op 4 februari 1752 in Delft. Al vroeg ging hij daar werken in een plateelbakkerij, dit is een aardewerkfabriek die plateel produceert. Hier werd hij schilder van het plateel. Het ging echter steeds slechter met de fabriek toen hij er werkte, dit kwam voornamelijk door de Britse concurrentie. Paape wilde zich verder ontwikkelen en stopte bij de fabriek, hij ontwikkelde zich uiteindelijk tot schrijver. Hij werd al vroeg openbaar gehuldigd (DBNL, 1996). Tijdens de politieke strijd was hij een felle patriot, hij was voor een radicale omwenteling. Vanwege zijn aanwezige rol in deze strijd is hij in 1787 gevlucht naar Frankrijk, hier zette hij de strijd voort en schreef hij werken als Reize door het Aapenland (Gerrit Paape, z.d.).

Reize door het Aapenland is een imaginair reisverhaal met een politieke betekenis. Het begint met een man van wie zowel zijn vrouw, zijn dienstmeid, zijn paard als zijn hond plotseling allemaal tegelijk in het water vallen. De man weet niet wat hij moet doen, hij denkt daar zo lang over na dat ze uiteindelijk allemaal zijn verdronken. Na een tijdje verzamelt er zich een menigte omheen, iedereen denkt dat de man de vier heeft vermoord. De man besluit om te vluchten. Hij komt langs verschillende dorpen en hoort hoe snel het verhaal zich heeft verspreid. Hoe verder weg hij komt hoe vreemdere wendingen het verhaal neemt. Hij loopt voor een lange tijd, laat zijn vaderland achter zich en komt aan in een vreemd land. Hier moet hij echter geld op zak hebben om verwelkomd te worden, hij besluit om door te lopen naar het apenland. Eenmaal aangekomen hoort hij een stem boven zich, hij wordt 7854 genoemd. Het blijkt dat hij vroeger een aap was met het nummer 7854, hij zou terug zijn gekomen in de menselijke vorm. Daarom krijgt hij een hoger nummer toegewezen, nummer 17. De man heeft geen enkel idee wat er gaande is. Nummer 1, de aap met de hoogste rang, neemt hem mee en vertelt hem alles wat hij is vergeten. Ook vertelt hij de man over het idee van de apen om mens worden. Bij een vergadering waar de man bij is ontstaat een ruzie. Er ontstaan twee groepen, de Nummereenianen en de Nummervijfianen. De Nummereenianen denken dat de apen moeten beginnen met het innerlijk te veranderen, de Nummervijfianen willen beginnen met het uiterlijk en willen de staarten van alle apen afhakken. Uiteindelijk winnen de Nummervijfianen en werden alle staarten in een keer afgehakt, er ontstond een complete chaos. De man, nummer 17, viel flauw. Na een paar nachten werd hij wakker, het bleek allemaal een droom te zijn geweest. Naar verhouding te lange samenvatting Reize door het Aapenland is een typisch voorbeeld van de literatuur uit de 18e eeuw.

Zoals eerder genoemd zit Reize door het Aapenland vol met politieke betekenis. Rond de tijd dat dit boek geschreven is, was er een grote politieke onrust in Nederland, het was de strijd tussen de patriotten en de orangisten, de Nederlandse Revolutie. Paape was een sterke patriot. Toen Paape uit het land was gevlucht, omdat de tegenpartij de macht had gekregen, moest hij bij het schrijven van zijn werken de boodschap verbergen in een verhaal om de censuur in Nederland te ontwijken. Een voorbeeld hiervan is Reize door het Aapenland (Altena, z.d.). In Reize door het Aapenland gaat Paape in op deze politieke strijd, maar bespot hij ook de gehele politieke wereld:

Zijn niet vele bavianen en apen, die hier niet in tel

waren of die uit hoofde van hun wangedrag, domheid

of met een losse kop van hier waren weggelopen,

onder de mensen gekomen? Zijn ze aldaar niet als

mensen ontvangen en erkend en zijn velen hunner

niet tot aanzienlijke posten opgeklommen? En is het

niet algemeen erkend dat deze deserteurs met weinig

moeite hun fortuin hebben gemaakt? Velen hoefden

niet anders te doen dan hun staarten in hun broeken

te verbergen. (17)

Hier wordt in feite gezegd dat een mens, die van binnen een aap is of nog erger, door de andere mensen kan worden onthaald als een van henzelf.

De toen actuele politieke strijd in Nederland is ook duidelijk te herkennen: “Een van de apenpartijen in het verhaal heette naar de aanvoerder ‘Vijfianen’, de nummers vijf. Dat was een verwijzing naar stadhouder Willem de Vijfde” (Altena, z.d.). De patriotten waren felle tegenstanders van Willem de Vijfde, zij wilden een democratie, geen monarchie (Patriotten en Orangisten, z.d.). In het verhaal wilden de Vijfianen dat de staarten van alle apen werden afgehakt en dat alle apen kaal werden geschoren, dit was vrij radicaal.

Reize door het Aapenland is, zoals de naam al doet vermoeden, een reisverhaal. In de 18e eeuw werden er veel imaginaire reisverhalen geschreven. Reize door het Aapenland is hier een goed, maar wel satirisch, voorbeeld van:

Door al dit rechtuit gaan moest ik met niet

weinig hinderlagen worstelen. Ik vond somtijds

korenvelden en aardappellanden, dichte bossen en

barre heiden, moddersloten en venen, gehuchten en

dorpen, en het ergste van alles was dat iedereen die

mij zag met verwondering vroeg: Waarop loopt die

man zo rechtuit? (10)

Imaginaire reisverhalen zijn verhalen over reizen die niet in het echt gebeurd zijn, in landen die niet in het echt bestaan (Imaginaire Reisverhalen, z.d.): “Maar fiktie en werkelijkheid zijn nooit, en allerminst hier, gescheiden kategorieën. Het probleem is juist, dat de auteur van een imaginair reisverhaal vaak een waarheidsgetrouwe indruk probeert te maken (DBNL, 1969)”. Dit is bij Reize door het Aapenland ook zeker het geval, Gerrit Paape heeft de politieke strijd van toen verwerkt in het politieke systeem van het verzonnen apenland. Auteurs gebruikten reisverhalen om een andere versie van de wereld te schetsen. Om te laten zien dat de wereld maakbaar is en kan veranderen (Imaginaire Reisverhalen, z.d.). Ook dit is terug te vinden in het boek: “Ze gaven ons een kleine schets van de voortreffelijkheid van de constitutie, regeringsvorm, godsdienst, zeden, gewoonten, plechtigheden enzovoort, die onder het mensdom ontstonden”.

In de achttiende eeuw was de eeuw van de verlichting. Mensen moesten zelf na gaan denken en op zichzelf gaan vertrouwen. Het ging in deze tijd om wetenschap, niet alles wat in de Bijbel stond, of wat heiligen zeiden werd zomaar aangenomen:

Maar weet ge met zekerheid, dat hetgeen men hem

ten laste legt de waarheid is?

De waarheid? De waarheid? Neemt gij het voor die

verdommeling op?

In ‘t geheel niet, mijn vriend. Ik vraag alleen maar

of ge zeker weet dat die historie waar is, want dan

wil ik hem ook wel helpen raspen.

Onze dominee zegt het. Hij zal er vanavond over

preken.

O, dan is het zeker waar! (10)

Hier wordt het feit dat mensen zomaar alles aannamen vanuit de kerk bespot. Ook daarvoor is er een goed voorbeeld te vinden, wanneer het verhaal van de man verdraaid wordt tot het een onmogelijk sprookje: “Hij is met een gloeiende kar, door zeven vuurspuwende draken voortgetrokken, door de lucht gereden. Verscheidene boeren hebben de flikkering in de lucht gezien.” (10) Zonder zelf na te denken hebben ze deze fabel aangenomen. Bij beide voorbeelden bespot Gerrit Paape hoe snel mensen fabels als feiten aannamen, dit geeft aan dat hij een schrijver van de verlichting is.

Al met al is Reize door het Aapenland een goed voorbeeld van een 18 ^e -eeuws werk. De toen actieve politieke strijd is goed terug te zien in het boek. Ook is het een imaginair reisverhaal, dit was een bekend genre in de 18e eeuw. Als laatst komt de verlichting ook terug in het boek, dit was een veelbesproken onderwerp in de 18e eeuw. Reize door het Aapenland is dus een satirisch doch typisch voorbeeld van de literatuur uit de 18 ^e eeuw.

DBNL. (1996). 2. Gerrit Paape (1752-1803), Mijne vrolijke wijsgeerte in mijne ballingschap, Gerrit Paape - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/paap004mijn01_01/paap004mijn01_01_0003.php

Gerrit Paape. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/gerrit-paape

Altena, P. (z.d.). Reize door het Aapenland. Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/teksten/reize-door-het-aapenland

Patriotten en orangisten. (z.d.). Canon van Nederland. https://www.canonvannederland.nl/nl/utrecht/eemland/patriotten-en-orangisten

Imaginaire reisverhalen. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/18e-eeuw/imaginaire-reisverhalen

DBNL. (1969). [Imaginaire reisverhalen in Nederland gedurende de 18e eeuw], “Imaginaire reisverhalen in Nederland gedurende de 18e eeuw”, P.J. Buijnsters - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/buij001imag01_01/buij001imag01_01_0001.php

‘Bij de ‘p’ stond het nummer van de Postbank – 9 cijfers’

Sun, 24 Nov 2024 18:48:48 GMT

‘Bij de ‘p’ stond het nummer van de Postbank – 9 cijfers’

Bespreking van 'Rimpeling' van Bibi Dumon Tak

Je zou soms bijna vergeten dat we in wezen maar weinig verschillen van de langpootmug. Het is misschien vooral een kwestie van tijd, maar als je op een zeker moment uit de tijd bent gevallen, doet dat er nog maar weinig toe. Veel meer dan een rimpeling is het niet, dat leven van ons. Bibi Dumon Tak laat in haar novelle Rimpeling de lezer in elk geval tachtig bladzijden lang in dat besef rondscharrelen, in en rond het huis van Marthe, die van de trap viel op het moment dat ze een langpootmug wilde redden. Terwijl Marthe allang het huis uit is gedragen, in een gesloten plastic zak, dwaalt de lezer nog rond in het verlaten huis met de kleine tuin, waarin de spullen en kleine diertjes opnieuw hun draai proberen te vinden in Marthes afwezigheid.

Als een aanhoudend memento mori kruipen kleine beestjes en plantjes over de bladzijdes, tussen de tekst, maar soms zelfs over de letters heen. Wat een prachtig vormgegeven klein boek! Zolang ze niet per ongeluk vertrapt worden, zijn deze kleine kruipers en fragiele gevleugelden de overlevers van het verhaal. Voor de mens zijn ze bijna te klein en onooglijk om serieus genomen te worden. Niet voor Marthe, want voor haar waren het altijd volwaardige huisgenoten. Daarom is het niet zo gek dat zij, net als Marthes spulletjes, bijna als echte nabestaanden haar herinnering in ere houden.

Als haar huis bij gebrek aan menselijke nabestaanden wordt leeggeruimd door hulpverleners, ontrafelt zich stukje bij beetje de bescheiden geschiedenis van Marthe:

‘De hulpverleners openden daarop het laatje van het mahoniehouten bijzettafeltje. Ze vonden een knikker en wat geld. Stuivers en kwartjes uit een vorig tijdperk. En sleutels van deuren en een oude kast. Het laatje ging daarna niet meer dicht. Ze lieten het zo. Dit was een plek waar ze geen grip op hadden.’

De bakelieten telefoon met draaischijf en het daarbij behorende adressenboekje hebben in Marthes huis nooit plaatsgemaakt voor hun eventuele digitale opvolger, en alleen dat boekje spreekt al bijzonder tot de verbeelding:

‘Bij de ‘p’ stond het nummer van de Postbank – 9 cijfers.

Bij de ‘g’ het nummer van de girofoon.

Bij de ‘m’ het nummer van de Miele-dealer – weliswaar 10 cijfers, maar bel je die in geval van overlijden?

Bij de ‘b’ het nummer van de buurvrouw, een nummer dat met 06 begon. Dus dat was een aanknopingspunt voor de hulpverleners.’

Niets blijkt minder waar, want als ze het nummer bellen, neemt er iemand op aan de andere kant van het land, die nog nooit van Marthe heeft gehoord.

Bijzonder treffend en ontroerend beschrijft Dumon Tak hoe achter ieder voorwerp een verhaal schuilt, alsof het huis in een geheimtaal geschreven is, die de hulpverleners weliswaar hardop kunnen lezen, maar waarvan de betekenis zich pas later openbaart, als zij allang vertrokken zijn. Dat zorgt ook voor een aangename spanning in het verhaal, vooral als de notaris de onderste la van de houten kast nog even opentrekt: ‘Boven op wat keukenschorten lag een voorwerp gewikkeld in een doek. Voordat de notaris het tevoorschijn trok, gleed hij er met zijn vingers voorzichtig overheen. Hij wist toen meteen dat hij voorlopig nog niet naar huis zou gaan. Dit was een zaakje voor de politie.’ Zo blijkt dat de kwetsbare vrouw, die Marthe hoe dan ook was, zich desalniettemin wist te wapenen tegen de demonen uit haar verleden.

Rimpeling is een aandoenlijk mooi verhaal, prachtig vormgegeven, voor jong en oud. Zo zie je Marthes niet-aflatende zorg voor alles wat kwetsbaar is, volop in het omslag en de fijnzinnige illustraties weerspiegeld. Het is een ode aan alles wat klein en betekenisloos lijkt, een oproep om in ons o zo vluchtige leven dat niet meer dan een rimpeling in de wereldgeschiedenis is, vooral dit kleine te koesteren en misschien iets meer naar elkaar om te zien, zodat de Marthe in onze straat niet in eenzaamheid hoeft te sterven, zonder dat iemand heeft geweten om wie zij het meeste gaf. Geef deze kleine schat cadeau aan iedereen, niet alleen aan je liefsten, maar misschien juist ook aan wie je liever een draai om de oren zou geven, omdat het leven te kort is om de ander het leven zuur te maken.

Dietske Geerlings

Bibi Dumon Tak – Rimpeling . De Geus, 80 blz. € 17,50.

In de ban van blauwe ogen zwart haar

Wed, 13 Nov 2024 18:04:59 GMT

In de ban van blauwe ogen zwart haar

Bespreking van 'Blauwe ogen zwart haar' van Marguerite Duras

De nieuwe vertaling van Blauwe ogen zwart haar van Marguerite Duras, door Kiki Coumans, wil je niet meteen gaan lezen. Het boek moet eerst een poos gesloten op je bureau blijven liggen, af en toe opgepakt, omgekeerd, dan weer teruggelegd. Dat heeft alles te maken met hoe het is vormgegeven. De vlakverdeling, de kleurstelling en achter het lijnenspel de halve deur met siersmeedwerk, blijven je aandacht trekken, zoals ook fraai versierde initialen van oude handschriften dat kunnen. Je wilt het lezen nog even uitstellen, het mysterie in stand houden – een mysterie, omdat je eigenlijk niet helemaal begrijpt waar je naar zit te kijken – om je nog langer te kunnen verheugen. En dan komt het moment dat je je niet meer kunt beheersen. Je betreedt het verhaal en tot je grote ontzetting blijkt dan dat achter de deur geen vaste grond is en alle houvast ontbreekt.

‘Een zomeravond, zegt de acteur, zou het hart van het verhaal vormen.’ Met deze zin begint het verhaal. Met het woord ‘zou’ voel je alle grond al onder je voeten verdwijnen. Gaat deze zomeravond of dit verhaal nog plaatsvinden, of was het alleen maar een idee? Dat de uitspraak van een acteur komt, is veelzeggend. De regisseur lijkt afwezig. Dan wordt er een tafereel geschetst van een avond op een terras bij het strand. Een man en een vrouw ontmoeten elkaar, nadat ze een glimp hebben opgevangen van een jonge man met blauwe ogen en zwart haar, voor wie ze beiden een diepe liefde voelen. De man kan niet stoppen met huilen en vraagt de vrouw om bij hem te blijven. Dat doet ze.

Daarna beland je in een ruimte die niet onderdoet voor een Beckettiaans toneel:

Ze zou slapen, zegt de acteur. Het zou eruitzien alsof ze dat deed, alsof ze sliep. Ze ligt midden in de lege kamer, op witte lakens die op de grond uitgespreid zijn.

Hij zit naast haar. Hij kijkt haar met tussenpozen aan.

Er staan geen stoelen in deze kamer. Hij moet lakens hebben gebracht en daarna de andere vertrekken van het huis een voor een, deur na deur, hebben afgesloten. Deze kamer kijkt uit op de zee en het strand. Er is geen tuin.

De kroonluchter met geel licht heeft hij daar gelaten.

Hij weet waarschijnlijk niet goed waarom hij die dingen heeft gedaan, met de lakens, de deuren, het licht.

Ze slaapt.

Hij kent haar niet. Hij kijkt naar de slaap, de open handen, het nog onbekende gezicht, de borsten, de schoonheid, de gesloten ogen. Als hij de deuren van de andere kamers open had gelaten, was ze er waarschijnlijk gaan kijken. Dat had hij vast al bedacht.

Opnieuw wordt er onzekerheid in het verhaal geblazen door het woord ‘zou’. Het is of de acteur zijn idee over het verhaal vertelt, vooraf of achteraf, dat is niet duidelijk. Eerst staat er dat ze zou slapen. Verderop staat dat ze slaapt. Je weet als lezer niet zeker of het er alleen maar zo uitziet, zoals in de tweede zin staat, of dat het nu echt zo is. Nog weer verder in het verhaal staat namelijk dat het althans zo lijkt, maar niet zeker is. Je kunt er je hoofd over breken, tot je je begint af te vragen of het er eigenlijk toe doet of ze nu echt slaapt of niet. Het kleine beetje intimiteit dat was opgebouwd door het feit dat de vrouw bij hem blijft slapen, wordt tenietgedaan door uitspraken die juist weer afstand scheppen: ‘Hij kent haar niet’. Het decor waarvan je het gevoel had dat het zorgvuldig bij elkaar was bedacht, blijkt plotseling willekeurig als er staat dat hij niet weet waarom hij die dingen heeft gedaan. Overigens roept de rol van de acteur ook vragen op. Soms lijkt hij samen te vallen met de naamloze man die de vrouw bij zich laat slapen.

Er is sprake van een interne logica die niet per se die van de lezer is. Dat maakt dat er een vreemde spanning komt in het verhaal. Zo wordt er ineens geconstateerd dat ‘ze’ een vrouw is. Dat was voor jou als lezer al duidelijk, althans daar ging je al die tijd vanuit, maar juist door die nadrukkelijke opmerking ga je de vanzelfsprekendheid ervan weer in twijfel trekken. Aan de ene kant wordt er enorm veel informatie achtergehouden: wat is de relatie precies tussen deze twee, waarom blijven ze bij elkaar, waarom is de kamer zo leeg, wat is hun relatie tot de jonge man die ze beiden hebben gezien, voordat ze bij elkaar in de ruimte waren? Aan de andere kant wordt er juist informatie toegevoegd die je niet nodig dacht te hebben.

De gesprekken die de man en vrouw voeren zijn bevreemdend en abstract. Ze spreken over de liefde en de dood, alsof het universele uitspraken betreft. Ze spreken ook heel vaak juist niet, kijken alleen maar naar hoe de ander slaapt. Door de abstractie van de gesprekken heb je het gevoel dat ze een zuiver platonische verhouding hebben en elkaar nimmer zullen bereiken, omdat ze elkaar niet wezenlijk leren kennen door de vreemde afstand die er tussen hen blijft bestaan. Hun relatie voelt als één groot vergeefs verlangen. Gruwelijk duidelijk wordt dat op het moment dat zij aan hem vraagt of hij op haar ‘roerloze geslacht’ komt liggen. Ze spreidt voor hem haar benen:

Hij legt zijn hoofd op de spleet die het innerlijke ding afsluit.

Hij ligt met zijn gezicht tegen het ding, het monument,

vochtig al, bijna tegen zijn lippen, bij zijn adem. In een gedweeheid die haast tot tranen roert, blijft hij daar lange tijd met gesloten ogen liggen, op het platte van het vreselijke geslacht.

Hij valt op de jonge man met blauwe ogen, zwart haar. Zij zal hem met haar lichaam dus nooit kunnen verleiden. Zij, op haar beurt, bezoekt regelmatig een andere man, met wie ze wel de liefde bedrijft en die haar slaat. Dit alles maakt hun samenzijn nog vreemder. Zoals vaker in Duras’ werk zijn er elementen die naar haar persoonlijke leven verwijzen. Zo zou deze bijzondere verhouding een reflectie kunnen zijn van haar bijzondere relatie met Yann Andréa, die achtendertig jaar jonger was dan zij en ondanks zijn homoseksualiteit zestien jaar lang met haar samenleefde. Aan hem is het boek ook opgedragen.

Blauwe ogen zwart haar is vervreemdend, beklemmend en tegelijkertijd bizar luchtig. Door het ritmische en metaforische van de zinnen – alle lof hier voor het vakmanschap van de vertaalster! – is de tekst nauw verwant aan poëzie, door de mysterieuze aanwezigheid van de acteur en de bijzondere decorbeschrijvingen juist weer aan drama, door de surrealistische voorstelling meer aan een droom, door het steeds weer in twijfel trekken van wat er plaatsvindt, misschien vooral aan een concept, een mogelijkheid, of meerdere mogelijkheden ineen. Wat bijna zeker is, is dat je, net als de man en de vrouw, op het moment dat je een glimp hebt opgevangen van Blauwe ogen zwart haar , je er niet meer los van kunt komen.

Dietske Geerlings

Marguerite Duras – Blauwe ogen zwart haar . Vertaald door Kiki Coumans. Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk, 104 blz. € 24,50.

'Alles zou bloot komen te liggen'

Wed, 13 Nov 2024 18:01:40 GMT

'Alles zou bloot komen te liggen'

Bespreking van 'De schaamsoort' van Paul Demets

Het kwetsbaarst zijn we als we naakt voor de ander staan en er zich tussen de ander en onszelf niets meer bevindt dan alleen nog onze huid. Hoe zit dat met de geest? Waar toont onze geest zich het kwetsbaarst? De nieuwe bundel van Paul Demets, De schaamsoort; briefgedichten aan Guido Gezelle , toont ons op het omslag een vacht. Om de bundel te openen, moet je eerst voorbij de vacht. En wat dan voor je ligt, is taal in haar meest kwetsbare vorm: poëzie, bekend om haar open plekken. De bundel brengt de lezer in het kwetsbaarste deel van onze ziel: het deel waarvoor we ons schamen, waarin we iedere dag onze diepste zonden begaan.

De bundel is verdeeld in de zeven hoofdzonden, die niet alleen in de katholieke kerk worden onderscheiden, maar al bij de oude Grieken te vinden zijn: hoogmoed, lust, traagheid, woede, onmatigheid, afgunst en hebzucht. De verteller in de bundel deelt zijn diepste gedachten met Guido Gezelle, misschien wel de grootste Vlaamse dichter uit de negentiende eeuw, die behalve (hekel)dichter, ook rooms-katholiek priester was, docent en taalwetenschapper. Bekend is Gezelle door zijn fijnzinnige natuurpoëzie. Als je bedenkt dat volgens Kierkegaard het leven alleen achterwaarts begrepen kan worden, dan moet Gezelle wel een interessante gesprekspartner zijn voor Demets, want wat is er niet allemaal gebeurd in de tussentijds dat samen onderzocht kan worden?

In het eerste deel staat de dichter naakt en kwetsbaar voor de oude Vlaamse dichter: ‘Te veel alleenspraak heeft mij mijn stem doen verliezen’ en ‘Schoorvoetend kom ik / uit mijn woorden’. Hij moet zijn ‘male bias’ achter zich laten. Wat er overblijft is ‘stilte in deze kamer: / van schimmels ben ik doordrongen.’ Er is weinig om nog hoogmoedig over te doen. In het tweede deel lijkt de twintigste eeuw als een toenemende stroom aan luxe en lust voorbij te trekken: de diaprojector, treinen, auto’s, doorzonwoonkamers, snelwegen, neonverlichting, benen in de etalage, zwarte bottines. Het is wel duidelijk dat de mens met al zijn zonden verdreven is uit het paradijs: ‘Uit de tuin leken ze verdreven. / Ze hadden veel om op te ruimen.’ In het derde deel vangt de lezer een glimp op van hoe de mens gevormd wordt door het nest waaruit hij voortkomt:

Door het oog van haar naald waren we gekropen.

We zaten verscholen, kwamen kamers

tekort. In ons zat een patroon dat zij had gestikt.

Subtiel toont Demets hoe de mens zich vervolgens aan dat nest probeert te ontworstelen, om zichzelf te worden, hoe kwetsbaar en onaf ook. Fijnzinnig zijn ook het klankspel en ritme waarin hij dat doet, wat hij gemeen heeft met Gezelle:

Vaak geef ik niet thuis. Wie ik ben, is nu van mij.

Er was een draad, ooit strak en sterk.

Er is een draad die rafelt in het nu.

Wat de bundel zoveel kracht geeft, is de maatschappelijke betrokkenheid die eruit spreekt, de wilskracht om onderzoek te doen naar wat de mens zo kwetsbaar maakt. De dichter schroomt niet om het kwaad dichtbij te zoeken: in de vierde afdeling, woede, schrijft hij vanuit de kleine slachtoffers van misbruik: ‘Een uitweg was er niet. In wat hij zei, / liepen we verloren.’ Maar in de volgende afdeling, onmatigheid, deinst hij er niet voor terug om in de huid van daders te kruipen: de groep die genadeloos het individu onderdrukt uit naam van saamhorigheid: ‘Hoe snel vonden we de weg / naar elkaar. We droegen gelijkaardige kleren’. De afdeling verwijst naar de brute ontgroeningsrituelen van een studentenvereniging waarbij een jonge student de dood vond. Bizar, maar tegelijkertijd zo treffend is hoe halverwege de afdeling het perspectief verschuift: waar het eerst ‘we’ was, wordt het ‘ze’, alsof de last van de schuld ook de verteller te veel wordt en hij zich verschuilt achter de anderen. Dat is immers wat mensen doen als ze zich schamen: ‘Ze wisten niet wat beter was: / kijken of wegkijken.’

Demets poëzie nodigt uit tot kritisch zelfonderzoek. Iedere afdeling heeft een motto dat aan het denken zet over onze normen en waarden, de vanzelfsprekendheden waarmee de witte, vaak mannelijke mens leeft, die nu steeds meer gedwongen wordt om in de spiegel te kijken, als de dichter met Gezelle bij het water staat:

Aan de rand van het water, G,

spraken we elkaar

raakten we elkaar kwijt

omdat de tijd een zwemmer is.

Wij waren de uitverkorenen,

onze huid leek licht door te laten.

De karkassen van knotwilgen

stonden in het gelid.

Er is veel veranderd in een eeuw tijd: ‘Alles zou bloot komen te liggen’. Wat is er nog over van de mooie natuur die Gezelle beschreef? We gaan aan onze hoogmoed, afgunst en hebzucht ten onder: ‘We vonden dat we geen redder nodig hadden.’

Als we de mens dicht op zijn kwetsbare huid zitten, is er weinig waarvoor hij zich níet hoeft te schamen. Hiermee lijkt Demets een nieuwe betekenis toe te voegen aan het begrip ‘schaamsoort’. Er ontsnapt niet alleen veel aan onze aandacht, we zijn op aarde zo langzaamaan ook de soort die het meest heeft om zich voor te schamen. De dichter maakt dat voelbaar door zelf af te dalen in de krochten van de menselijke ziel en de lezer daarin genadeloos mee te nemen.

Dietske Geerlings

Paul Demets – De schaamsoort; briefgedichten aan Guido Gezelle . PoëzieCentrum, Gent, 88 blz. € 23,00.

'Er bestaat nog een foto van haar'

Thu, 31 Oct 2024 13:34:08 GMT

'Er bestaat nog een foto van haar'

Over hoe personages in de verhalen van Rascha Peper aan de rand van samenleven lijken te staan, door Noortje van der Poort (leerling uit vwo 6 Eligant Lyceum Zutphen)

'Er bestaat nog een foto van haar' ( De waterdame, p. 1). Zo begint het verhaal De waterdame van Rascha Peper: een verhaal over een autistische vrouw, Clara, die door haar psychische stoornis ontbonden raakt van de samenleving. Rascha Peper begon op haar eenenveertigste met schrijven, nadat ze werkloos was geraakt. Ze schreef in de 23 jaar tot haar pensioen vele verhalen en bracht elf romans uit. In haar literaire werken komen de klassieke thema's eenzaamheid, liefde en dood aan het licht. De personages in de werken van Peper lijken vaak door deze thema's aan de rand van de samenleving te staan. Zo ook in haar verhalen De waterdame , Spijt en De ziel .

In De waterdame wordt het verhaal van Clara verteld door haar kleindochter. Clara haalt door haar autisme heel veel steun uit een kat totdat deze door een jongeman wordt overreden. Als hij haar ziet, wordt hij meteen verliefd en een week later staat hij weer op de stoep bij Clara maar nu met een nieuwe kat. Uiteindelijk trouwen de man en Clara, maar voor Clara blijft het leven moeilijk tot ze zichzelf een paar jaar na de geboorte van haar kind het leven ontneemt. In het verhaal Spijt denkt een leraar terug aan een moeilijke jongen in een oude klas die hij heeft lesgegeven. Hij vond Job Kleinstra een etterbeul die nooit oplette en de hele klas belemmerde. Hij dacht altijd Job het liefst nooit meer in zijn les te willen hebben, totdat Job plotseling geraakt leek door de poëzie van Elsschot en huilend in de klas zat tijdens een poëzieles. In De ziel neemt butler Muschenboom wraak op zijn baas, meneer Seegers. Muschenboom en Seegers hebben een affaire gehad, maar Seegers schaamt zich en wil daar niet aan toegeven. Dus besluit hij het bed in te duiken met een andere jongen, genaamd Roy.

Zowel De waterdame als Spijt wordt verteld door iemand anders. In De waterdame kijkt een kleindochter naar een foto en denkt ze terug aan het verhaal dat haar door een tante verteld is en dat ze gelezen heeft in brieven, want openlijk over haar grootmoeder spreken kan haar moeder niet. Door het verhaal van Clara zo te vertellen, creëert Peper een afstand tussen Clara en de lezer. Je inbeelden hoe deze vrouw zich voelt, lijkt bijna onmogelijk. Zo geeft Peper hetzelfde gevoel als de ouders van Clara aan de jongeman wilden geven: 'Hij kreeg een kopje thee en zij hielp hem voorzichtig uit zijn droom haar dochter was geen gewoon meisje, contact met haar was moeilijk en voor vreemden sloot ze zich al helemaal af; men moest haar eigenlijk als een patiënte zien.' ( De waterdame , blz. 15). In Spijt lijkt hetzelfde te gebeuren: Job Kleinstra lijkt haast emotieloos. Ook de moeder van Job voelt zich radeloos. Echter, er vindt hier een ommekeer plaats als Job huilend boven het gedicht 'Spijt' van Elsschot zit. Zowel de lezer als de docent realiseren zich op dit punt in het verhaal dat ook zo'n etterbeul als Job emoties heeft. In tegenstelling tot De waterdame en Spijt wordt De ziel wel verteld vanuit de eerste persoon. Je leest hier ook Seegers' gedachten, waardoor bij Seegers juist ook een verwaand beeld ontstaat. Door op deze manier over mensen te schrijven creëert Peper niet alleen afstand tussen de lezer en de hoofdpersoon, maar ook tussen de hoofdpersoon en de samenleving.

Daarnaast gebruikt Peper in haar verhalen verschillende leidmotieven die de hoofdpersonen ook distantiëren van de menselijkheid en onze normen en waarden. In Nederland leggen wij veel nadruk op deze normen en waarden. Wanneer mensen afwijken in gedrag en behoeften, zijn wij dat vaak als iets negatiefs. (Autisme in onze samenleving / Vanuit Autisme Bekeken, z.d.). In De ziel wordt het beeld 'De Abatto' als een soort menselijk iets gezien door Seegers. Hij lijkt er wel verliefd op te zijn en in De waterdame betekent een kat alles voor de autistische vrouw. Beide hoofdpersonen lijken dus verbinding te zoeken met onmenselijke dingen om daar steun uit te halen. Al snel krijg je als lezer hierbij het idee Seegers en Clara 'raar' te vinden, omdat dit voor de meeste mensen afwijkend gedrag is, maar ook in de verhalen lijken de andere personages dit absurd te vinden. Zo besmeert Muschenboom uit wraak het beeld met jam om Seegers pijn te doen door hetgeen dat hem het meest dierbaar is te verpesten. In Spijt is het een actie de als leidmotief voorkomt. Door het pestgedrag geeft Job Kleinstra het beeld geen emoties te hebben of te tonen, terwijl het eigenlijk juist zijn onzekerheid weerspiegelt. Zelfs de docent denkt nog terug aan zijn verbazing: 'Er was geen twijfel over mogelijk. Hier, pal onder mijn neus, zat Job Kleinstra de aterling, de vervelende lamzak, de notoire poëzieverachter, en deze Job Kleinstra huilde om een gedicht van Elsschot.' Door deze leidmotieven benadrukt Peper dus hoe de personages moeite hebben in contact te komen met mensen, maar ook hoe andere mensen daardoor moeite hebben om contact te leggen met hen.

Ook spelen de verhalen zich alle drie af in ruimtes die het gevoel geven ergens alleen te zijn. Zo speelt De waterdame zich af in een groot landhuis net als De ziel . Beide huizen vormen een eigen bubbel in de grote wereld. Bezoek zal voor beide geen normale gang van zaken geweest zijn. Zo vertelt de kleindochter in De waterdame : 'Mijn overgrootouders waren door de gebeurtenissen nogal in een isolement geraakt: de zusjes met hun echtgenoten en de kinderen en een paar andere familieleden waren de enigen die nog regelmatig op bezoek kwamen.' ( De waterdame , blz. 13). Job Kleinstra bevindt zich in het verhaal Spijt in een klaslokaal. Voor velen zal een klaslokaal als een gezellige plek ervaren worden, maar Job Kleinstra lijkt hierin buiten de boot te vallen. Hij stelt zich op als pestkop en voelt zich onzeker in de klas. Hierdoor krijgt de lezer ook door het klaslokaal een benauwd gevoel, wat versterkt wordt door de docent die eraan terugdenkt, terwijl hij in een trein zit en van zijn pensioen geniet, wat juist een gevoel van vrijheid opwekt.

Peper gebruikt dus zowel het perspectief, de leidmotieven en de ruimte. Niet alleen de hoofdpersonen zelf weten niet hoe ze contact moeten maken met anderen, maar de mensen in de omgeving van de hoofdpersonen weten het zelf vaak ook niet. De verhalen die verteld worden door anderen geven afstand, terwijl de leidmotieven de hoofdpersonen nog onmenselijker maken en de ruimte het laat lijken alsof ze alleen op de wereld zijn. Hiermee geeft Peper in de verhalen De waterdame , Spijt en De ziel het beeld dat de hoofdpersonen zich aan de rand van de samenleving bevinden, doordat ze niet begrepen worden in de maatschappij.

Bronvermelding

Peper, R. (1990). De waterdame .

Peper, R. (1996). Spijt .

Peper, R. (1997). De ziel.

Wolde, E.T. (2022, 4 juni). Onderzoek wijst uit: kat maakt kinderen met autisme socialer . J/M Ouders. https://www.jmouders.nl/onderzoek-autisme-kat/

Van Dordrecht & Iris Kater, M. (z.d.). Rascha Peper . Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/rascha-peper

Autisme in onze samenleving | Vanuit autisme bekeken . (z.d.). https://www.vanuitautismebekeken.nl/autisme/over-autisme/autisme-in-onze-samenleving

'God is een woord dat niets betekent'

Thu, 31 Oct 2024 13:05:54 GMT

'God is een woord dat niets betekent'

Bespreking van 'Nooit meer slapen' van Willem Frederik Hermans door Thomas Pott (leerling vwo 6 Eligant Lyceum Zutphen)

In Nooit meer slapen beschrijft Willem Frederik Hermans het leven van de geoloog Alfred Issendorf, die een reis maakt naar het Noorse Finnmark. Deze reis naar Finnmark is van groot belang voor Alfreds studie, omdat hij bewijs zoekt voor de hypothese van zijn professor Sibbelee, namelijk dat de ronde gaten, die gevonden worden onder gesmolten ijs, meteoorkraters zijn. Tijdens de reis heeft Alfred veel moeite met het vinden van bewijs voor zijn hypothese en met de harde en kille natuur. Zo kan Alfred aan het begin van zijn reis geen luchtfoto's krijgen, die essentieel zijn voor zijn onderzoek. De reis betekent veel voor Alfred, omdat hij met deze reis het werk van zijn overleden vader, die zelf te vroeg stierf om iets te ontdekken, voortzet. Volgens de filosofie van het existentialisme heeft elk mens de vrijheid om zelf betekenis te vinden in een wereld zonder betekenis. Aspecten van het existentialisme zijn de zoektocht naar deze betekenis en de erkenning dat niet alles rationeel is. Grote denkers in het existentialisme zijn denkers zoals Kierkegaard, Nietzsche, Sartre en Camus ('Existentialisme', 2019). Hermans heeft in zijn bredere oeuvre geen overkoepelende filosofische gedachte. Zo heeft hij in verschillende romans het nihilisme uitgewerkt en in andere romans, zoals Nooit meer slapen, het existentialisme (Rutten, 2017). Hoe past Nooit meer slapen in het existentialisme?

Alfred heeft veel moeite met het doel en de betekenis van zijn zoektocht. Het komt vaak terug dat hij denkt aan de vergeten moeite van mensen die voor hem hebben geleefd. Hij denkt onder andere aan de bouwers van kathedralen en hunebedden en aan het feit dat niemand weet hoe deze mensen geheten hebben. Zo denkt hij:

Kathedralen bouwen duurde nog veel langer en is ook nergens goed voor geweest. De hunebedden waren hun kathedralen. Wat is mijn kathedraal? Ik werk aan een kathedraal die ik niet ken en als hij voltooid is, zal ik er niet meer zijn en niemand zal weten dat ik eraan heb gewerkt.' (Hermans, 2010)

Zijn zoektocht lijkt nutteloos te zijn, omdat de moeite die hij hierin steekt, vergeten zal worden, zonder enkel bewijs dat het ooit is gebeurd. Hieruit blijkt een belangrijke existentialistisch besef: de wereld heeft geen betekenis zonder dat mensen er betekenis aan hechten. De moeite die Alfred in zijn zoektocht steekt, zal dus vergeten worden door de rest van de mensheid en dit besef leidt Alfred naar de conclusie dat hij zelf betekenis moet vinden in zijn leven en in zijn daden.

Alfreds zoektocht naar een meteoriet staat symbool voor de zoektocht naar de betekenis in zijn leven. Volgens Alfred is zijn reis geslaagd, en dus ook zijn zoektocht naar betekenis, als hij een meteoriet vindt, maar deze vindt hij uiteindelijk niet. Het enige van betekenis wat Alfred mee terug weet te nemen zijn een paar merkwaardige stenen, maar het is niet zeker of dit meteorieten zijn en dus is het voor hem geen definitief bewijs voor zijn hypothese. De zoektocht naar de meteoriet is dus gefaald en tevens dus de zoektocht naar een betekenis, waar de meteoriet symbool voor stond. Eenmaal terug in Nederland krijgt Alfred toch een meteoriet in handen, omdat zijn vader er een had gekocht voor Alfreds zevende verjaardag, maar hij hem deze uiteindelijk nooit heeft kunnen geven, omdat hij vroegtijdig stierf. Toch is Alfred niet tevreden met het cadeau:

'Ik kijk ook naar mijn moeder. Ik zal haar nooit kunnen uitleggen waarom ik verdrietig ben. Zij is trots op mij. En, trouwens, er is geen enkele instantie in mijn omgeving die iets anders van mij wil, dan wat ik zelf ook altijd heb gewild. Hier zit ik, in elke hand een manchetknoop, aan elke manchetknoop een halve meteoriet. Samen een hele. Maar geen enkel bewijs voor de hypothese die ik bewijzen moest.' (Hermans, 2010)

Hieruit blijkt dat de zoektocht naar bewijs voor zijn hypothese betekenis heeft voor Alfred. De zoektocht naar betekenis is het belangrijkste aspect van de existentiefilosofie. Alfred heeft geen betekenis gevonden in deze zoektocht, omdat hij op zoek was gegaan naar iets werelds. Volgens het existentialisme is proberen betekenis te vinden in wereldlijke dingen vergeefse moeite, omdat de wereld geen overkoepelende betekenis heeft ('Existentialisme', 2019). Alfreds zoektocht naar betekenis in het bewijzen van zijn hypothese en het falen daarvan is dus een duidelijk aspect van het existentialisme.

In zijn reis wordt Alfred geconfronteerd met de irrationele natuur en daden van mensen en zijn onvermogen om zijn eigen lot volledig te bepalen. Zo gaan er tijdens zijn reis meerdere dingen mis, waaronder het verkrijgen van de luchtfoto's en het verliezen van zijn kompas. Door een complot dat compleet buiten zijn controle lag, heeft hij de luchtfoto's waar hij op had gerekend niet kunnen bemachtigen. Zo zegt hij: 'Maar niets daarvan. Hij heeft me voor niemendal naar Oslo laten komen en toen ook nog voor Piet Snot naar Trondheim gestuurd.' (Hermans, 2010). Hij verwijst hier naar professor Nummedal, die hem heeft gebruikt om wraak te nemen op Alfreds professor Sibbelee zonder dat hij Nummedal iets had aangedaan. Naast de luchtfoto's verliest Alfred later ook zijn dierbare kompas, waardoor hij wordt geforceerd zonder doel door de wildernis van Finnmark te dwalen. Hier wordt hij geconfronteerd met de hardheid van het leven en zijn eigen onvermogen om alles te bepalen zijn typerend voor het existentialisme, waarin men het irrationele en het onvermijdelijke moet accepteren. Volgens het existentialisme is de zoektocht van natuurwetenschappers om het irrationele te verklaren vergeefse moeite en Alfred komt hiermee in aanraking door deze mislukte reis.

De filosofie van het existentialisme wordt gekenmerkt door de zoektocht naar betekenis en de vrijheid om deze zelf te vinden. In Nooit meer slapen komt dit op verschillende manieren naar voren, zoals in de zoektocht naar bewijs voor zijn hypothese en de twijfel aan het nut van zijn moeite. Daarnaast komt het existentialistische aspect van een wereld zonder overkoepelende betekenis duidelijk in beeld met de dood van Arne en Alfreds overlevering aan de natuur.

Bronnen

Willem Frederik Hermans . (n.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/willem-frederik-hermans

Existentialisme. (2019, May 22). A llAboutPhilosophy.org . https://www.allaboutphilosophy.org/dutch/existentialisme.htm

swell.nl. (2017, September 4). Existentialisme | humanistische Canon. Humanistische Canon. https://humanistischecanon.nl/venster/existentialisme

Rutten, D. (2017, July 18). Willem Frederik Hermans als filosoof - Platform Boekbeoordelingen . https://www.tntl.nl/boekbeoordelingen/?p=2231

Hermans, W.F. (2010). Nooit meer slapen . Bezige Bij b.v., Uitgeverij De.

‘’ Men zal dit snood bedrog, dit schelmstuk voort vertellen.’’

Thu, 31 Oct 2024 12:46:49 GMT

‘’ Men zal dit snood bedrog, dit schelmstuk voort vertellen.’’

Bespreking van 'Het wederzijds huwelijksbedrog' van Pieter Langendijk door Merle Westerhof (leerling vwo 5 van het Eligant Lyceum Zutphen)

De bekendste blijspeldichter uit de achttiende eeuw was Pieter Langendijk (1683-1756). In zijn vele komedies ontkwam geen stand aan zijn scherpe observaties. In zijn spelen wordt er behoorlijk gelogen en bedrogen, voornamelijk als het over liefde en geld gaat. Zijn derde stuk bestaat uit vijf bedrijven die over het bedrog van de aristocraat Lodewyk en de adellijke Charlotte gaan. Het blijspel speelt zich af in Utrecht en begint vóór de middag en eindigt 's avonds om negen uur. Als Lodewyk en zijn compagnon Jan weglopen van het leger om zijn familie te bezoeken, komen zij de mooie jongedame Charlotte tegen. Om indruk op Charlotte te maken, huren Lodewijk en Jan een kamer tegenover haar huis en doen ze alsof Lodewyk een graaf is en Jan een baron. Charlotte en haar moeder Konstance willen Lodewyk misleiden en laten hun bedienden zich voordoen als een pachter en een juwelier; Lodewyk koopt een nepgouden ring voor achthonderd gulden. Beiden liegen over hun financiële situatie en denken een oplossing te hebben gevonden voor hun geldzorgen. Karel, Konstance's zoon, komt thuis en vindt de situatie verdacht. Hij herkent Jan als een gedeserteerde soldaat, waarna Jan alles vertelt en wordt gevangen. (DBNL, 2001). (Jongenelen & NBD biblion, z.d.). De achttiende eeuw kent verschillende literaire stromingen. Eén daarvan is het classicisme. Het wederzijds huwlijksbedrog laat verschillende kenmerken zien van deze stroming.

Allereerst is een van de belangrijkste kenmerken van het classicisme in het toneel de eenheid van handeling, plaats en tijd. Bij het Frans classicisme of de navolging van de klassieken golden deze eenheden als wetten of regels. De eenheid van handeling betekent dat er slechts één hoofdlijn in het verhaal mag zijn, zonder afleidende zijverhalen. Alle onderdelen van de actie moeten zo logisch verbonden zijn dat het weglaten of veranderen van bepaalde delen het hele stuk zou veranderen. In dit toneelstuk is er een hoofdlijn die draait om het wederzijdse bedrog tussen Lodewyk en Charlotte, die beiden doen alsof ze rijk zijn om elkaar te imponeren. Wij zien dit bijvoorbeeld terug in de scène waarin Lodewyk de nepgouden ring koopt om indruk te maken op de mooie Charlotte. Net voor deze scène vangen wij een gesprek tussen Klaar en Charlotte op, waarin Klaar meerdere malen Charlotte wijst op hun bedrog:

1. Klaar:
‘Ja, als ik u aanschouw, Moet ik bekennen, dat je u zo weet op te schikken, Dat deze minnaar voort zal vallen in je strikken: Want wie zou denken, die jou in dees kleed'ren ziet, Dat jy zo kaal waart, en nog minder had als niet.’

2. Klaar:

‘Ja, Juffrouw, die heer is al te braaf; 't Is slecht dat wy hem zo betoveren door liegen, En met een schyn van staat aan allen kant bedriegen; Het is kontsientie werk maar 'k stap 'er over heen, Als jy me helpen wilt.’ (Langendijk & dbnl / erven W.A. Ornée, 1977).

Ondanks dat het verhaal vooral over het bedrog tussen Lodewyk en Charlotte gaat, is er toch een zijverhaal, namelijk de liefde tussen Jan en Klaar. Langendijk negeert dus de eenheid van handeling, niet alles in het verhaal is met elkaar verbonden.

Daarnaast bepaalt de eenheid van tijd dat de gebeurtenissen in het toneelstuk zich binnen een periode van 24 uur moeten afspelen. Sommige critici gingen nog verder en waren van mening dat deze tijdsduur beperkt moest worden tot 12 uur, of zelfs dat de tijdsduur van het spel en de handeling met elkaar overeen moesten komen. In het stuk wordt één tijd concreet vermeld, dat gebeurt in de scène waar Klaar Lodewyk informeert over Charlottes antwoord op zijn brief: ‘’ Heer Graaf zy heeft den brief al beevende geleezen. Ik merkte dat zy 't u zou toestaan, aan haar weezen; Maar evenwel, zy is nog niet gerezolveert; 't Koomt haar te schielyk voor, myn heer, maar zy begeert Dat gy haar t'avond, voor 't balkon, zult komen spreeken, Ten zeven uuren.’’ De eenheid van tijd wordt daarnaast ook nog duidelijk gemaakt in de toneelaanwijzingen: "De geschiedenis begint vóór de middag en eindigt 's avonds om negen uur." (Langendijk et al., 2020). Dit betekent dat de gebeurtenissen in het stuk iets meer dan negen uur duren, wat binnen de toegestane vierentwintig uur valt.
Volgens de regel van de eenheid van plaats, die in de 16e eeuw werd afgeleid uit de eenheid van tijd, moest de handeling zich op één locatie afspelen. (DBNL, 2012). Het stuk voldoet aan de eis van eenheid van plaats, omdat alle scènes zich afspelen op twee dicht bij elkaar gelegen plekken: de straat en het huis van Constance. Dit staat ook vermeld in de toneelaanwijzingen: De eerste en derde tonelen* vertonen een straat, vóór de huizen van Constance en de waard, die tegenover elkaar staan; de tweede, vierde en vijfde tonelen een kamer in het huis van Constance, te Utrecht. Zolang de locaties dichtbij zijn, kan elke scène op een andere plek spelen zonder de eenheid te verbreken.

De Franse klassieke literaire theorie vond geloofwaardigheid of vraisemblance in het theater erg belangrijk. Dit betekent dat een personage moest passen bij zijn sociale omgeving en handelen op een manier die logisch is voor zijn motieven. (DBNL, 2012b). Een goed voorbeeld van een personage die zich op deze manier gedraagt is Klaar. Zij is de bediende van Charlotte, maar ze speelt wel een beetje de baas over haar. In het eerste bedrijf vangen wij wat op over het geplande bedrog van Charlotte, Klaar vertelt haar: ‘’ ‘Zacht juffrouw, wordt niet boos, wel foei! wel foei! 't is schanden: Jy zyt 't alleen niet. Hoor, heb jy geen geld noch goed, Je kent wel leeven van jou oud en aad'lyk bloed.’’’ (Langendijk et al., 2020).
In de voorrede staat het belang van een realistische weergave in de zin: "de natuur hunner Personaadjen wykt nergens van haar Eigenschap, noch doet zulke buitenspoorige sprongen als men in Molière vind." (Langendijk et al., 2020) Hier benadrukt Langendijk dat personages hetzelfde moeten blijven met hun eigenschappen en gedrag, zonder overdreven of onverwachte veranderingen, wat past bij het classicistische ideaal van geloofwaardigheid op het toneel.

Als laatst werd de classicistische opvatting over het toneel vooral gedeeld door mensen die geletterd waren. Het gewone publiek, waar minder geletterden bij hoorden, waren hier niet bij betrokken. Het publiek werd zelfs gezien als de groep waarvoor de toneelwetten bedoeld waren. De schouwburg werd niet alleen als een plek voor vermaak gezien, maar ook als een soort school waar minder geschoolde mensen fatsoenlijk taalgebruik en belangrijke levenslessen konden leren. Ook Het wederzijds huwelijksbedrog lijkt met deze bedoeling geschreven te zijn.
In het stuk is straattaal of gewone spreektaal nauwelijks gebruikt. Hoewel Langendijk dit niet specifiek benoemt in zijn ‘Voorrede’, heeft hij bij elke herdruk van het blijspel veranderingen aangebracht. Hij verving soms stukken met spreektaal door nettere taal of paste ze aan naar meer literaire taal. Zelfs tot aan de uitgave van 1754 bleef hij deze details verbeteren, wat laat zien hoe belangrijk het voor hem was om de juiste taal te gebruiken voor een blijspel. (DBNL, 2001).
De gebruikte taal voor het stuk is dus netjes en er valt nergens een grof woord. Hij zorgt ervoor dat de personages taal gebruiken die bij hen past: de bedienden spreken minder netjes dan hun meesters, en de Franstalige juwelier spreekt een gebrekkige vorm van Nederlands.
Zoals Langendijk zelf in de voorrede vermeldt, gaat het in Het wederzijds huwelijksbedrog om 'kaal en groots' zijn, ofwel je beter voordoen dan je bent; het gaat om bedrog. Het publiek leert dat je met bedrog niet ver komt, want de waarheid komt altijd naar boven. Wie de waarheid met liefde en berouw onder ogen durft te zien, wordt beloond. Dit zien we ook weer terug in Het wederzijds huwelijksbedrog, want aan het einde als Lodewijk zijn ware identiteit onthuld en eerlijk is, biedt Karel Lodewyk een baan aan in het leger: ‘’’Broeder weet ik ben een kapitein. Als 't hem gelieft kan hy met my na Brussel trekken; 'k Zal daar myn vrinden voort de gansche zaak ontdekken, En maaken dat hy haast een officiers plaats kryg'.’’ (Langendijk & dbnl / erven W.A. Ornée, 1977).
Dit is de bijdrage van dit blijspel aan wat Langendijk en veel van zijn tijdgenoten de ‘verbetering van de zeden’ noemden. (Langendijk & dbnl / erven W.A. Ornée, 1977).

Al met al is Het wederzijds huwelijksbedrog een klassiek blijspel dat voor het merendeel aan de regels van het classicisme voldoet. Het stuk heeft vijf bedrijven, is geschreven in alexandrijnen en heeft niet te veel personages. De eenheid van tijd en plaats is duidelijk: alles speelt zich af binnen de toegestane vierentwintig uur en op locaties die dicht bij elkaar liggen. Hoewel het stuk zich niet aan de eenheid van handeling houdt, sluiten de gebeurtenissen goed op elkaar aan, wat zorgt voor een logisch en samenhangend verhaal.

Bronnen:

- DBNL. (1997). Frans-classicisme en het Nederlandse toneel, 1660-1730, “Frans-classicisme en het Nederlandse toneel, 1660-1730”, Anna de Haas - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/haas018fran01_01/haas018fran01_01_0001.php

- DBNL. (2001). Nawoord, Het wederzijds huwelijksbedrog, Pieter Langendijk - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/lang020wede08_01/lang020wede08_01_0008.php#:~:text=Zijn%20derde%20stuk%20was%20het,de%20Grote%20op%20het%20po%C3%ABtenmaal%2C

- DBNL. (2012a). eenheid van handeling, tijd en plaats, Algemeen letterkundig lexicon - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_00606.php

- DBNL. (2012b). vraisemblance, Algemeen letterkundig lexicon - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_02772.php

- Jongenelen, B. & NBD biblion. (z.d.). Sending message. Geraadpleegd op 19 oktober 2024, van https://scholen.uittrekselbank.nbdbiblion.nl /detail/294570/het-wederzijds-huwelijksbedrog?check_logged_in=1

- Langendijk, P. & dbnl / erven W.A. Ornée. (1977). Het wederzyds huwelyksbedrog (W. A. Ornée, Red.). https://f336cf44bb875dbb9561-9b57f222c18f0d08e40e1c25485d6d99.ssl.cf3.rackcdn.com/documents/a8902c899d97417aaa3130c4cb91dce1/03/fdb905deaf46fbb057828fd853ba59/Het-wederzyds-huwelyksbedrog-Pieter-Langendijk.pdf

- Langendijk, P., De Haas, A. S., Bunnik Productions, Theo Knippenberg, & Bulkboek Online. (2020). HET WEDERZIJDS HUWELIJKSBEDROG BLIJSPEL. In literaire klassieken - reeks 18e eeuw. https://bulkboek.nl//wp-content/uploads/2020/05/1-Online_Pieter-Langendijk_2020.pdf

- Pieter Langendijk. (z.d.-a). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/pieter-langendijk

- Pieter Langendijk. (z.d.-b). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/pieter-langendijk

“Het moest gebeuren; het was niet te ontlopen, Noodlot, Noodlot...”

Thu, 31 Oct 2024 11:10:59 GMT

“Het moest gebeuren; het was niet te ontlopen, Noodlot, Noodlot."

Bespreking 'Noodlot' van Louis Couperus door Renate Bussink (leerling vwo 5 Eligant Lyceum Zutphen)

Het naturalisme was in het einde van de 19 ^e eeuw een bekende literaire stroming in Nederland. In tegenstelling tot de romantische schrijvers in het begin van de 19 ^e eeuw, keken naturalisten ook naar de schaduwzijde van het leven (Noodlot, z.d.). In de geschiedenis van de Nederlandse literatuur hebben we best veel naturalistische schrijvers gehad. Denk bijvoorbeeld aan Marcellus Emants en Frederik van Eeden (Naturalisme (1880-1910), z.d.). Ook Louis Couperus was een naturalist, in 1863 werd hij geboren in Den Haag. Couperus is 31 jaar bezig geweest met schrijven en heeft veel verschillende soorten werken geschreven. Zijn eerste werken waren gedichten, maar hij kwam er al snel achter dat proza een sterkere kant van hem was. Eline Vere was zijn eerste roman en kan duidelijk tot het naturalisme gerekend worden (Louis Couperus, n.d.).

Na het schrijven van dit werk is Couperus samen met zijn zwager naar Scandinavië gereisd. Gebeurtenissen die hij daar heeft meegemaakt heeft hij verwerkt in een andere roman (DBNL, 1990), namelijk het werk Noodlot . Dit verhaal gaat over twee vrienden, Frank Westhove en Bertie. Bertie heeft de hulp van Frank nodig en die krijgt hij. Een tijd later gaan ze samen naar Noorwegen, hier ontmoeten ze Eve. Eve en Frank krijgen een relatie. Bertie is bang hierdoor zijn vriend Frank kwijt te raken, dus drijft hij Eve en Frank uit elkaar. Een paar jaar later komt Frank Eve tegen en komen ze erachter wat Bertie heeft gedaan. Door zijn woede kan Frank zich niet beheersen en slaat hij Bertie dood. Eve wil met Frank trouwen, maar Frank denkt dat hij niet goed genoeg is voor Eve. In het laatste deel van het verhaal plegen ze samen zelfmoord door gif in te nemen. Dit werk van Couperus heeft diverse kenmerken van het naturalisme.

Het eerste kenmerk van naturalisme zie je terug in de vertelwijze. In naturalistische literatuur is er namelijk vaak gebruik gemaakt van een personale vertelwijze. De auctoriale verteller wordt vervangen, want die is vaak oordelend en vertellend, terwijl er bij het naturalisme juist gestreefd wordt naar objectiviteit (DBNL, 2012). Dit wordt bereikt door het gebruik van een personale verteller: een verhaal wordt vanuit meerdere personages in de derde persoon verteld. In het werk Noodlot zie je deze vertelwijze de hele tijd terug, in het volgende stuk van het verhaal zie je dat erg goed:

Hij zou het zelfs ontzettend gezellig vinden als Bertie een paar weken bleef; hij verveelde zich een beetje met zijn rijke jongmens-leven; hij was in een kring van jongelui, die veel uitgingen, veel pierewaaiden en het verveelde hem, dat alles: diners en bals in de wereld en soupers en orgies in de halve wereld. (Couperus, 1890, p. 6)

Er wordt in dit geval continu gebruik gemaakt van verwijzingen naar de derde persoon: hij en hem. Het gevolg hiervan is dat het inderdaad objectiever wordt. De schrijver laat namelijk niet zijn eigen mening zien, maar laat de lezer zelf een mening vormen.

Een ander kenmerk dat duidelijk maakt dat het werk naturalistisch is heeft te maken met de karakters. Een typisch naturalistisch karakter is namelijk nerveus of gespannen (DBNL, 1979). Dit karakter zie je heel goed terug in een van de hoofdpersonages van Noodlot, namelijk Bertie. Bertie is over veel verschillende dingen gespannen. Hij is bang om door Frank op straat te worden gezet, ook is hij vaak bezig met zijn imago om er voor anderen goed uit te zien en hij is erg bang zijn vriend Frank te verliezen als deze een relatie krijgt met Eve. Al deze nerveuze trekjes kan je tussen de regels doorlezen, maar af en toe komt het duidelijk naar voren:

Frank was gisteren naar de woning van Sir Archibald gegaan, waar de jongelui na hun Noorweegse ontmoeting veel waren gekomen, en Frank was teruggekomen als de aanstaande van Eve! Frank zou trouwen en... hij, Bertie? Waar zou hij blijven, wat zou er van hem worden? Zwaar gevoelde hij de noodlottigheid van het leven, en de onrechtvaardigheid der levens aaneenschakelingen en hij zag in, dat hij zijn eigen ongeluk had opgeroepen door slechts een enkel woord... Een enkel woord: Noorwegen! Noorwegen, Eve, Franks liefde, Franks aanstaand huwelijk, zijn eigen ondergang, hoe hatelijk duidelijk zag hij die enkele schakelen zijner levensketen in elkaar geklonken! Eén woord, uit een domme intuïtie geuit: Noorwegen: en hij bewerkte onherroepelijk het geluk van twee anderen, ten koste van zichzelve! (Couperus, 1890, p. 25-26)

Duidelijk is te merken dat Bertie niet goed weet wat er van hem zal worden. Hij is bang om Frank te verliezen en zijn eigen ondergang tegemoet te gaan. Ook wordt er in dialogen van Bertie vaak gebruik gemaakt van drie puntjes. Dit heeft het gevolg dat er een nerveus karakter ontstaat.

De geloofwaardigheid van Noodlot is ook een kenmerk van het naturalisme. Dit zie je bijvoorbeeld in de eerste zinnen:

De handen in de zakken, de kraag van zijn pels op, ging Frank door het stuiven der sneeuw voort, langs de eenzame Adelaïde-Road, in de avond. Toen hij het villaatje naderde, waar hij woonde, - White-Rose, geheel gedoken, gedompeld, verzonken in de blankheid der sneeuw, als een nestje in watten, - zag hij iemand op zich afkomen, van Primrose-Hill. (Couperus, 1890, p. 1)

Er wordt gebruik gemaakt van bestaande straten in Londen. Verder in het werk is goed te zien dat het verhaal zich continu in bestaande plaatsen afspeelt, want ook tijdens de reis naar Noorwegen en de wereldreis een paar jaar later worden de bezochte plaatsen genoemd. Verder is Noodlot ook geloofwaardig omdat het over de gewone burger gaat. Dit zorgt ervoor dat mensen zich in de karakters kunnen verplaatsen en zichzelf kunnen herkennen. Dus ook dit maakt het verhaal geloofwaardiger.

Het is dus duidelijk dat Noodlot bij het naturalisme hoort, er zijn meerdere kenmerken waardoor dit zichtbaar wordt. Allereerst wordt er gebruik gemaakt van een personale verteller, hierdoor wordt het verhaal objectief. Daarnaast is een van de hoofdpersonages erg nerveus, wat ook bij het naturalisme past. Het laatste kenmerk is de geloofwaardigheid van Noodlot. Dit zorgt er allemaal voor dat Noodlot goed tot het naturalisme gerekend kan worden. Onder andere dus door het nerveuze karakter van Bertie:

O, hij was te moe om bang te zijn; hij zou afwachten wat er gebeuren zou; het moest gebeuren; het was niet te ontlopen, Noodlot, Noodlot... O, de matte rust, te blijven zitten, roerloos, energieloos, willoos, met dat wijde water van grijs zilver vóór zich, en te wachten tot het komen zou... Niet meer te strijden om zichzelve, en bang te zijn om zichzelve, maar geduldig te wachten, en zo altijd te wachten! Komen zou het, als de vloed van die zee, over hem heen gaan zou het, als het schuim over dat zand en dan weer wijken zou het, en dan wellicht zou het uit zijn met hem, verdronken, vergaan... (Couperus, 1890, p. 75)

Bibliografie

- Louis Couperus. (n.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/louis-couperus

- Noodlot. (z.d.). Scholieren.com.
https://www.scholieren.com/verslag/boekverslag-nederlands-noodlot-door-louis-couperus-46652

- Naturalisme (1880-1910). (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/stromingen/naturalisme-1880-1910

- DBNL. (1990). Verantwoording, noodlot, Louis Couperus - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/coup002nood02_01/coup002nood02_01_0006.php

- DBNL. (2012). naturalisme, Algemeen letterkundig lexicon - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_02538.php

- DBNL. (1979). Kenmerken van de Nederlandse naturalistische roman, “Kenmerken van de Nederlandse naturalistische roman”, Ton Anbeek - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/anbe001kenm01_01/anbe001kenm01_01_0001.php

'Uit de duisternis van de nacht komt de dageraad'

Thu, 31 Oct 2024 10:53:03 GMT

'Uit de duisternis van de nacht komt de dageraad'

Bespreking van 'Een tuin voor verloren benen' van Mahmoud Jouda door Khaldoun Aoudeh (leerling vwo 6 Eligant Lyceum Zutphen)

Tientallen jaren lang lijden de Palestijnen onder een voortdurende cyclus van geweld en onderdrukking, die wordt uitgeoefend door Israël. De recente escalatie van geweld in Gaza heeft gezorgd voor massale ontheemding, een dreigende ineenstorting van de samenleving en onzekerheid over de veiligheid. De situatie is afschuwelijk. Dagelijks gaan onschuldige levens verloren, worden gezinnen uit elkaar gehaald en worden de fundamentele mensenrechten op grove wijze geschonden ( De Nederlandse stilte in het gezicht van Palestijns lijden: een moreel appèl tot verandering - Joop - BNNVARA, n.d.). Mahmoud Jouda is een van de velen die hun best hebben gedaan en nog doen om deze situatie in de rest van de wereld onder de aandacht te brengen. Dat deed hij door een boek te schrijver dat de lezer mentaal en emotioneel betrekt bij wat er in Gaza allemaal gebeurt. Het boek heet Een tuin voor verloren benen . Jouda is psycholoog, geboren in 1985. Behalve psycholoog is hij journalist en schrijver van korte verhalen en romans. In maart 2024 vluchtte hij met zijn familie vanuit Gaza richting Egypte (Jouda, 2024). Een tuin voor verloren benen gaat over een schrijver die met zijn beste vriend Hassan mensen opzoekt en soms toevallig tegenkomt die een handicap hebben, of een verschrikkelijk verhaal te vertellen hebben. Hij schrijft vervolgens hun verhalen op. In een droom ziet de hoofdpersoon dat Hassan een tuin heeft waarin hij verzamelde ledematen begraaft en bloemen zaait die heel mooi bloeien. Aan het einde van het verhaal verliest ook Hassan zijn been en blijft de vraag of hij dat been ook in zijn tuin gaat begraven. Een tuin voor verloren benen is geschreven in een oorlogsgebied waar mensen dagelijks lijden. Welke schrijftechnieken gebruikt de schrijver hierbij om een duidelijk beeld te geven van het lijden van de bevolking van Gaza door de oorlog?

Een belangrijke techniek die Jouda in zijn roman gebruikt om het lijden van de mensen in Gaza uit te beelden is het schrijven in fragmenten. Het boek bestaat namelijk uit allemaal verschillende verhalen van ongeveer vijftien bladzijden over verschillende personages en verschillende gebeurtenissen. Zo is er een fragment waarbij een persoon genaamd Ibrahim twee vingers en een geslachtsorgaan verliest door een schot van een Israëlische sluipschutter, en een ander fragment dat over een vader gaat met een afgeschoten been, die het verhaal van zijn enige zoon vertelt die in zijn hoofd is geschoten, waardoor hij niet meer leeft, maar ook niet dood is. Deze techniek zorgt voor een sterk beeld van de oorlog, omdat ook de oorlog alles in fragmenten knipt. Oorlog trekt families uit elkaar, huizen, landen, maar ook het lichaam in losse ledematen, waar dit boek over gaat.

Een andere belangrijke techniek die Jouda gebruikt, is het leidmotief. Dat is een terugkerend element dat het doel heeft om de lezer een bepaalde kant op te sturen met zijn emoties en gevoelens (Ernest, 2022). In Een tuin voor verloren benen gebruikt de schrijver als leidmotief de verloren ledematen. Zo komt een geamputeerd been op bladzijde 29 naar voren: 'Een jongen, op krukken, zijn been geamputeerd, kwam naar voren'. Daarnaast is er op bladzijde 34 juist een verloren been onvindbaar: '"Gaan we hem begraven met zijn been, dat hem is voorgegaan?" Zijn buurman antwoordde: "Ik weet het niet. Ik denk van niet. Ze weten niet waar dat been ligt. Men zegt dat het nooit is teruggevonden."'. Op bladzijde 73 komen er meerdere geamputeerde benen, voeten, handen en vingers voor: '"Ik heb alle geamputeerde benen, voeten, handen, vingers en andere ledematen verzameld en naar mijn tuintje gebracht om ze daar te begraven."' Door de verloren ledematen als leidmotief te gebruiken benadrukt de auteur in het boek het brute geweld van de oorlog. Het motief versterkt de emotionele en mentale impact op de lezer.

Een derde belangrijke techniek die Jouda inzet in zijn roman, is de inzet van contrast tussen het alledaagse en het gruwelijke. Hierbij beschrijft hij scènes uit het normale, alledaagse leven en contrasteert hij die met de verschrikking van de oorlog. Zo schrijft hij op bladzijde 70: 'Yousoufs moeder bracht koffie binnen. Ze begroette ons, maakte een grapje met haar zoon en zei: "Als ik hem nu mijn been kon geven, zou ik geen moment aarzelen."'. Op bladzijde 140 staat: 'Ik maakte nog wat grapjes en we spraken af dat ik met hem naar Ghassans rouwdienst zou gaan en hem na afloop weer naar het ziekenhuis zal brengen.' De schrijver begint deze citaten met een alledaags iets, zoals koffiedrinken, lachen, grappen maken, maar hij eindigt vervolgens door over het gruwelijke van de oorlog te schrijven, zoals geamputeerde benen en rouwdiensten. Dit laat zien dat de oorlog alles van het gewone leven vernietigt en verstoort, waardoor de lezer sterk voelt dat een wereld van vrede verandert in een wereld van geweld.

Kortom, door gebruik te maken van schrijven in fragmenten, het leidmotief van de verloren ledematen en het inzetten van een contrast tussen het alledaagse en het gruwelijke, weet Mahmoud Jouda een indringend beeld te geven over het lijden van de bevolking van Gaza door de oorlog. Hiermee weet hij de lezer niet alleen de feiten over te brengen, maar ook de emoties door de oorlog diepgaand te laten ervaren.

Bronnen

Jouda, M. (2024). Een tuin voor verloren benen. roman.

Ernest. (2022, 19 mei). Motieven in een boek uitgelegd + voorbeelden - Leesfeest. Leesfeest. https://leesfeest.nl/motieven-in-een-boek/

De Nederlandse stilte in het gezicht van Palestijns lijden: een moreel appèl tot verandering - Joop - BNNBARA . (n.d.). Joop. https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/de-nederlandse-stilte-in-het-gezicht-van-palestijns-lijden-een-moreel-appel-tot-verandering

Als je een trauma beleefd hebt dan neem je die ervaring mee in vergelijkbare situaties

Thu, 31 Oct 2024 09:46:35 GMT

Als je een trauma beleefd hebt, dan neem je die ervaring mee in vergelijkbare situaties

Bespreking van enkele verhalen van Anna Enquist door A. G. Ambagsheer (leerling vwo 6 Eligant Lyceum Zutphen)

Anna Enquist is in 1945 geboren in Amsterdam, als Christa Broer, en groeit op in Delft. Na de middelbare school heeft ze klinische psychologie in Leiden gestudeerd. (Anna Enquist | KB, de Nationale Bibliotheek, z.d.) Haar ervaring als psychoterapeut zie je terug in de manier waarop ze emoties in haar verhalen beschrijft. Daer een seigneur zijn handen wast, De kwetsuur en Een haven zijn drie korte, door Enquist geschreven, verhalen. Daer een seigneur zijn handen wast gaat over een brief die Helena Lievaert, een dichteres, aan meneer Kallander, hoofdconservator van het Gouden Eeuw Kabinet, schrijft. De brief gaat over een verloren schilderij van Vermeer dat zij gezien heeft tijdens een bezoek in Delft. Tijdens het schrijven van de brief komen er herinneringen naar boven uit het verleden, van de avond waarop ze het ontdekt heeft, de relatie met haar leraar, de lezing en de one-night-stand. De kwetsuur gaat over het genezen van een been dat een jongen tijdens een voetbalwedstrijd gebroken heeft. Een haven gaat over een assistente die aan haar therapeut een ervaring vertelt van haar en haar leidinggevende, dokter Buikhuis, en een vriend die een weekendje gaan zeilen. Wat een ontspannen middag had moeten zijn, wordt een grote ramp met een schipbreuk en een hartaanval. Ze raken ze ook nog de weg kwijt, waardoor de assistente er bijna aIleen voor staat. Alle drie deze verhalen hebben als overkoepelend thema trauma.

Als eerste zie je het thema trauma terugkomen in de manier waarop de personages met elkaar omgaan en hun reacties op bepaalde situaties. Ook denken personages terug aan (traumatische) situaties uit het verleden bij de beleving van een bepaalde gebeurtenis. Zo zoekt Helena in het eerste verhaal goedkeuring en wil ze geliefd worden. De one-night-stand is een goed voorbeeld van de toenadering die ze steeds zoekt wanneer ze zich in een onzekere situatie bevindt: "lk wilde dat hij me

weer vasthield, ik wilde helemaal omgeven zijn en aan alle kanten stevigheid voelen." (Anna E., 2017) Deze one-night-stand vond plaats in Delft toen Helena daar een lezing moest geven waar ze tegenop zag en aangezien Harrie, haar agent, er toen even niet was, heeft ze bij deze man bescherming gezocht. Ook wordt Helena nerveus als ze het gevoel heeft dat anderen boos of geïrriteerd over haar zijn: "Toen de blauwe BMW vertrokken was met Kallander op de achterbank, woedend bladerend in de krant, liep ik langzaam naar het station. Jk dacht eraan hoe ik door vijfentwintig jaar eerder gelopen had, naast mijn leraar, mijn minnaar, luisterend naar zijn stem en hunkerend naar zijn goedkeuring." (Enquist A., 2017). Hierin lees je dat een geïrriteerd iemand Helena terug doet denken aan haar leraar en de wond die die ervaring heeft achtergelaten, doordat hij haar niet deze goedkeuring en liefde gaf die zij verlangde. Ook interpreteert ze een geïrriteerde persoon meteen als woedend en zoekt ze altijd de fouten bij zichzelf. Dit laat nog een keer zien wat voor wond het trauma heeft achtergelaten. In het derde verhaal zie je dat trauma ook voor ontkenning kan zorgen. Toen de dokter een hartaanval had gekregen op het zeilschip wilde de assistente niet bekennen dat hij echt dood was en blijft ze doorgaan met reanimeren: 'zij was heel goed, dat meisje. Ze kon het en ze was niet bang. We gingen lang door, ik wilde niet ophouden. Ik kon niet ophouden. Ik controleerde geregeld op polsslag, maar die bleef weg. Er verstreek zeker wel een halfuur voordat we elkaar aankeken en toeknikten. Hij was dood.' (Anna E., onbekend). Ook in dit verhaal zie je het verlangen naar zekerheid terug: 'Ik voelde een soort deernis met het natte meisje, dat mij zo goed had geholpen. Ik wilde haar haren strelen maar was te zeer verlamd om te kunnen bewegen.' (Enquist, A., onbekend). De assistente wil net als Helena uit het verhaal Daer een seigneur zijn handen wast iemand hebben om vast te houden.

Als tweede zie je dat Enquist vreemde ruimtes gebruikt om het gevoel van onveiligheid en onzekerheid extra goed over te brengen. In het eerste verhaal is dat de

stad Delft en de lezing die Helena moet geven voor een grote groep mensen: 'Ik ontspoor. Wat ik schrijf klinkt eenvoudig, alsof het zomaar gebeurde, maar ik was in Delft en deed mijn mond open.' (Anna E., 2017). In het tweede verhaal is dat het ziekenhuis met de vreemde mensen:

We hebben er anderhalf uur wachttijd op zitten; zijn naar de röntgenafdeling geweest, hebben op de gang stiekem naar de nieuwste foto's gekeken (de botstukken staan in een flauwe hoek op elkaar), zijn afgeblaft door de zuster met de blote benen en hebben eigenlijk op loopgips gerekend. Een gedrongen Spanjaard met een vrolijk gezicht komt binnen.

'We hebben nu tijd om loopgips te zetten.'

'Dat kan niet, ' zegt de assistente, 'de stand is niet goed.'

'Onzin. Dat gaat best.' De gipsmeester slaat tegen de foto op de lichtbak.

'In Salamanca deden we dat zo, en in Davos. Komt prima in orde. Flink belasten. Groeit aan elkaar. Is goed.' Hij pakt de brancard, we rijden Willem naar de gipskamer.

De assistente komt eraan. 'Ik ben het er niet mee eens!'

De zaag krijst al. Terwijl de gipsverpleegsters een nieuw harnas bouwen gaan de meester en de assistente de gang op. Ik hoor ze op hoge toon tegen elkaar praten. Wat nu? (Anna E., 1999)

Dit citaat laat duidelijk de onzekerheid van de situatie zien, ze zitten in een vreemde ruimte en om het nog wat ongemakkelijker te maken gaan de assistente en de gipsmeesters ook nog eens ruzie maken. In het derde verhaal zorgt de boot voor de onveilige omgeving omdat de assistente niet weet hoe ze moet zeilen. Als dokter Buikhuis een hartinfarct krijgt en het voorbij varende zeilschip schipbreuk lijdt, weet ze niet hoe ze het schip moet besturen. Gelukkig weet de jongen, Jelle, van het schip met de schipbreuk wel hoe je een boot bestuurt en kan het andere zwartharige meisje haar helpen met het reanimeren van dokter Buikhuis. Later, nadat ze veilig aan land zijn gekomen en de assistente haar ervaring met haar therapeut deelt, bekent ze dat ze tijwfelt of ze het andere schip met de helpers erbij verzonnen heeft omdat ze op dat moment behoefte had aan hulp.

'Misschien zijn er geen anderen,' zeg ik. 'Misschien heb ik het maar gedacht, dat de anderen er waren. Dick is dood, we zijn met de hele afdeling naar de begrafenis geweest. We hebben echt gezeild want die bootschoenen staan achter in mijn klerenkast. Kallander zag ik op het kerkhof; hij ontliep me, dus hij bestaat. Ik heb u niet verteld dat mijn moeder is opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis.' (Anna E., onbekend).

Omdat de situatie en het trauma zo onwerkelijk lijken, twijfelt ze eraan of ze het daadwerkelijk ervaren heeft en niet de helft heeft verzonnen. Met het vertellen dat haar moeder in een psychiatrisch ziekenhuis opgenomen is, bekent ze dat ze twijfelt of ze zelf gek aan het worden is.

Ten derde gebruikt Enquist in alle drie de verhalen de ik-vorm. Deze laat de lezer extra goed het trauma van het personage ervaren. In De kwetsuur is het verhaal

geschreven vanuit het perspectief van de moeder van Willem. Aan het einde van het verhaal blijkt dat vooral zij het trauma heeft van de botbreuk en niet haar zoon:

De wedstrijd is verschrikkelijk. De Spanjaarden zijn log en traag tegenover de fragiele en snelle Fransen. Cruijff windt zich op, we zien hem staan gesticuleren na het derde tegendoelpunt. Zijn gezicht met de gespierde wangkwabben is vertrokken in een woedende grimas.

Een wissel. Met een bevelend armgebaar stuurt Cruijff een tengere jongen het veld op. Het blonde haar golft op en neer als hij naar zijn plaats rent.

'Jordi,' zegt Willem, 'hij zet z'n zoon erin!'

De jongen glipt als een goudvis tussen de forse verdedigers door op de keeper af. Het publiek fluit. Doelman en aanvaller glijden, beiden met gestrekt been, in elkaar. De bal rolt de rechterhoek in, de Spaanse spelers juichen.

De keeper is spugend opgestaan, maar de jongen zit hulpeloos op de grond, de armen achter zich gestrekt. Zijn vader loopt op een drafje naar hem toe. Over het veld haasten zich mannen met een brancard, kluiten gras vliegen in het rond. Vijftigduizend mensen beginnen te schreeuwen.' (Anna E., 1999)

Dit citaat laat duidelijk zien dat je de ervaring van een trauma meeneemt in vergelijkbare situaties. Zodra de moeder de jongen ziet vallen, denkt ze meteen terug aan haar eigen zoon, ook is het hele verhaal uit het perspectief van de moeder geschreven en laat daarmee de ontwikkeling van haar trauma zien.

Al met al kan je in elk verhaal het thema trauma terugzien. Van de manier hoe de personages in situaties terugkijken naar het verleden, tot hoe de verhalen geschreven zijn en waar die zich afspelen. Anna Enquist weet haar ervaring als psychotherapeut de emoties en gevoelens van elk personage goed tot uiting te laten komen en laat zo de lezer de trauma's haast ervaren.

Bronnen

Enquist A. (2017). Dear een seigneur zijn handen wast

Enquist A. (1999). De kwetsuur

Enquist A. (onbekend). Een haven

Anna Enquist | KB, de nationale bibliotheek. (z.d.). KBPro Website. https://collecties.kb.nl/nederlandse-poezie/moderne-nederlandse-dichters/anna-enquist

Waar ligt de grens

Thu, 31 Oct 2024 08:52:15 GMT

Waar ligt de grens?

Bespreking van 'Luister' van Sacha Bronwasser door Amelie Schonewille (leerling 6 vwo Eligant Lyceum Zutphen)

Sacha Bronwasser is een schrijfster uit Rijswijk. In oktober 2019 bracht ze haar eerste roman met de titel Niets is gelogen uit (Sacha Bronwasser, z.d.). Hierna volgden nog vele titels. Een van die volgende boeken is Bronwassers tweede roman, Luister , die in februari 2023 in de boekhandels verscheen (Biografie - Sacha Bronwasser, z.d.).

Het boek Luister speelt zich grotendeels af in de wereldstad Parijs. Het boek wordt verteld in twee tijdsperiodes uit het leven van Marie, M. In de jaren tachtig wordt Parijs vaak getroffen door terroristische aanslagen. Deze historische gebeurtenissen spelen samen met volwassen worden en vreemd gedrag van enkele personages een grote rol in het boek. Marie vertrekt in de jaren tachtig naar Parijs, omdat ze daar gaat werken als au-pair. Een onderliggende reden van Maries vertrek is een vlucht voor Flo. Flo is de docent fotografie van Marie op de fotografieacademie, die haar tot object maakte. Als Marie in Parijs aankomt, krijgt ze al snel te maken met Philippe, haar baas. Philippe gedraagt zich vaak bijzonder. Dit komt onder andere door zijn onaangename, voorspellende gaven. Echter, deze voorspellende gaven hebben ervoor gezorgd dat Eloïse, een eerdere au-pair, ternauwernood een terroristische aanslag overleefde.

Er zijn in Luister veel gebeurtenissen en gedragingen, die mensen als grensoverschrijdend zouden kunnen beschouwen. Echter, het is moeilijk om de definitie van grensoverschrijdend gedrag in een concrete zin uit te drukken. Grensoverschrijdend kan op verschillende manieren worden beschouwd. Een ruime beschrijving van grensoverschrijdend gedrag is gedrag van een persoon waar een ander niet mee instemt. Er zijn veel vormen van dit gedrag, zoals intimidatie, discriminatie, pesten, uitsluiten en fysiek geweld. (Grensoverschrijdend Gedrag: Voorbeelden, z.d.). In hoeverre komt in Luister van Sacha Bronwasser grensoverschrijdend gedrag voor?

Het eerste aspect van dit gedrag dat voorkomt in Luister is achtervolging. Achtervolging kan voor het slachtoffer voelen als een afname van privacy en het kan een onveilig gevoel geven. In het boeken worden zowel Eloïse als Marie achtervolgd door Philippe, de vader van het gezin waar ze werken. De au-pairs vinden hun baas maar een vreemde man. Marie is al eerder gevolgd door haar docent Flo. De eerste achtervolging van Philippe betreft Eloïse. Philippe heeft al eerder een paar pogingen gedaan haar te volgen, maar nooit kwam hij ver. Dit verandert als hij achter haar aan gaat op haar vrije dag: 'Hier staakte Philippe op voorgaande dagen zijn achtervolging, maar nu loopt hij op zijn tennisschoenen en met een kaartje in de hand - voorbereid, nu wel - achter haar aan.' (Bronwasser, 2023, p.57). Philippe achtervolgt haar vanwege een vreemd gevoel dat hem overvalt als hij haar ziet. Marie volgt hij om een totaal andere reden. Hij volgt haar namelijk vanwege het gevoel van gevaar voor zijn kinderen. Dit heeft hij overigens juist aangevoeld, omdat Louis, Philippes jongste zoon, net was weggelopen bij Marie en een drukke weg naderde. Gelukkig heeft Marie het jongetje net op tijd weer teruggevonden: 'Nee, het vreemde was dat precies op dat moment Philippe kwam aanlopen.' (Bronwasser, 2023, p. 198). Voor Marie is achtervolging niet onbekend, maar het blijft ontzettend vervelend. Marie is namelijk al eerder achtervolgd. Flo, Maries docent met wie ze op sommige momenten meer vrienden lijkt, heeft Marie voor een lange tijd achtervolgd. Flo doet regelmatig geheimzinnig naar Marie en zorgt dat ze veel contact houden met elkaar. Achteraf blijkt dat Flo zoveel mogelijk verandering wil veroorzaken bij Marie om haar proces van volwassen worden vast te leggen in een fotoreportage. Marie heeft al deze tijd van niets geweten: 'Er zijn polaroids, gewone foto's, de portretten - veel meer dan ik gemaakt heb zien worden, heel andere ook. Ik ben overal gevolgd en vastgelegd.' (Bronwasser, 2023, p. 171). Het blijft niet alleen bij foto's: 'Er zijn ook bewegende beelden. Op een kleine monitor draaien bewakingsbeelden, er stond blijkbaar een camera op mijn voordeur gericht.' (Bronwasser, 2023, p. 171).

Een tweede kenmerk van grensoverschrijdend gedrag is negeren. Negeren wordt ook wel gezien als pesten. Daarnaast kan negeren heel intimiderend overkomen. Dit tweede was ook het geval voor Eloïse. Philippe negeert haar regelmatig als ze nog in het kleine appartement met de kinderen bezig is en ontwijkt haar zoveel mogelijk: 'Hij begroet Eloïse bij thuiskomst na zijn eerste werkdag alsof ze een vreemde is.' (Bronwasser, 2023, p. 48). Voor Eloïse is het ontwijkende gedrag van Philippe vooral ongemakkelijk. Hij zegt vrijwel niets tegen haar, terwijl ze samen in het zeer kleine appartementje zijn. Ditzelfde gedrag vertoont Philippe als Marie bij hem thuis is: 'Daarop lag de vader, een bleke man met een lok, hij hief zijn hand zonder me aan te kijken.' (Bronwasser, 2023, p. 86). Wederom is het gedrag van Philippe niet onbekend voor Marie. Ze herkent het van vrijdagavonden bij Flo thuis. Elke vrijdagavond kwam Marie, samen met veel andere kennissen van Flo, bij Flo thuis. Marie zit altijd in de oorfauteuil in de hoek van de grote woonkamer. Ze zit daar altijd, maar bijna niemand praat echt met haar: 'Er worden geen vragen aan me gesteld.' (Bronwasser, 2023, p. 132). Marie geeft in haar verhaal aan dat ze het niet erg vindt om zo alleen in de hoek van de kamer te zitten. Ze vindt het eigenlijk wel prima zo, maar toch maakt het ontwijkende gedrag van de anderen haar af en toe wel onzeker.

Het laatste onderdeel van grensoverschrijdend gedrag dat terugkomt in het boek Luister is manipulatie. Als iemand wordt gemanipuleerd, kan dit diegene een gevoel geven van controleverlies. Dit is een nare vorm van grensoverschrijdend gedrag. Uiteraard zijn alle vormen vervelend, maar het vervelende van manipulatie is dat het eigenlijk onmogelijk is om deze te herkennen, als deze iemand overkomt. Meestal wordt manipulatie pas herkend als deze voorbij is. Ook dit is Marie overkomen. Zoals eerder is aangegeven, heeft Flo een fotoreportage gemaakt van Marie over haar proces van volwassen worden. Om de veranderingen zo duidelijk mogelijk te maken in haar foto's, zorgt Flo zelf voor zoveel mogelijk veranderingen aan Marie. Zo raadt Flo haar aan om door Robbie, een goede vriend van Flo, een pony te laten knippen: 'Het is jouw idee geweest en aan jouw ideeën twijfel ik niet.' (Bronwasser, 2023, p.169). Hiermee wordt duidelijk dat Flo Marie zover krijgt om bijna alles te doen wat ze zegt. Ze geeft Marie overigens ook niet echt de kans om haar voorstellen af te slaan. Flo zorgt ervoor dat zij telkens de knoop zo snel mogelijk doorhakt, zodat Marie er niets meer tegenin kan brengen: 'Het lijkt alsof het besluit ineens genomen is.' (Bronwasser, 2023, p. 128). Naast relatief kleine veranderingen, zoals kapsels en kleding, zorgt Flo ook voor meer grootschalige en schadelijke veranderingen bij Marie: 'Ik denk dat je nog wat puppyvet kwijt moet.' (Bronwasser, 2023, p. 149). Deze uitspraak geeft Marie een erg vervelend gevoel. Flo gaat dus heel ver. Dit alles om maar te zorgen dat de verschillen in haar reportage zo groot en duidelijk mogelijk zijn. Uit het verhaal dat Marie vertelt in het boek blijkt dat ze later nog veel last heeft van de acties van Flo: 'Ik rookte niet omdat het lekker was maar omdat het voelde als een beslissing waar niemand zich mee bemoeid had. Ook jij niet, Flo.' (Bronwasser, 2023, p. 90).

Al met al is duidelijk dat grensoverschrijdend gedrag een prominente rol speelt in het boek Luister . Het is terug te vinden in vrijwel elk onderdeel van het verhaal. In het verhaal over Eloïse en Philippe komt vooral het achtervolgen naar voren, maar ook negeren is hier terug te zien. Philippe gedraagt zich vergelijkbaar bij de latere au-pair Marie. Ook hier komen dus achtervolgen en negeren naar voren. In het verhaal tussen Marie en Flo komen alle besproken onderdelen van grensoverschrijdend gedrag naar voren. Marie werd genegeerd bij Flo thuis en daarnaast achtervolgde en manipuleerde Flo haar. De gevolgen van deze acties van Flo zijn heel groot. Marie lijkt er zelfs een trauma aan overgehouden te hebben. Met al deze informatie is te stellen dat grensoverschrijdend gedrag een belangrijke rol speelt in het boek Luister van Sacha Bronwasser.

Bronnen

Bronwasser, S.E. (2023). Luister (25ste editie). Ambo|Anthos.

Biografie - Sacha Bronwasser . (z.d.). Sacha Bronwasser. Geraadpleegd op 14 oktober 2024, van https://sachabronwasser.nl/biografie/

Grensoverschrijdend gedrag: voorbeelden. (z.d.). Slachtofferwijzer. Geraadpleegd op 14 oktober 2024, van https://slachtofferwijzer.nl/artikelen/grensoverschrijdend-gedrag-voorbeelden

Sacha Bronwasser. (z.d.). De Schrijverscentrale. Geraadpleegd op 14 oktober, van https://deschrijvercentrale.nl/auteurs/1424509

Wat valt onder grensoverschrijdend gedrag? (z.d.). Agressietraining.nl. Geraadpleegd op 14 oktober 2024, van https://agressietraining.nl/wat-valt-onder-grensoverschrijdend-gedrag/

Wat valt onder grensoverschrijdend gedrag. (2022, 22 december). Kennisdomein. Geraadpleegd op 15 oktober 2024, van https://www.kennisdomein.nl/maatschappelijk/wat-valt-onder-grensoverschrijdend-gedrag/

Zo dichtbij maar zo ver weg

Wed, 30 Oct 2024 19:18:15 GMT

Zo dichtbij maar zo ver weg

Bespreking van enkele korte verhalen van Hella Haasse door Anne Bralts (leerling vwo 6 Eligant Lyceum Zutphen)

Hella Haasse was een Nederlandse schrijfster, die diverse werken heeft geschreven. Zo schreef zij romans en essays, maar ook toneel en poe2zie. Hierdoor werd zij door sommigen ook wel 'de sympathieke moeder van de Nederlandse literatuur' genoemd. In haar verhalen gaat het voornamelijk over de contacten tussen mensen. Zelf vond ze het lastig in contact te komen met haar man en een emotionele binding aan te gaan met haar kinderen (Vrij Nederland, 2022). In haar verhalen Het tuinhuis , De Lidah boeaja en Het portret is dit goed terug te zien. In het eerste verhaal betreft het een moeder-dochterrelatie, in het tweede verhaal voornamelijk een man-vrouwrelatie en in het derde verhaal een broer-zussenrelatie. Al met al hebben deze drie verhalen een overkoepelend thema, namelijk complexe relaties.

In het eerste verhaal, Het tuinhuis , gaat het om een moeder-dochterrelatie die al vanaf jonge leeftijd niet goed loopt. Je merkt aan de dochter, die langskomt uit plichtsgevoel, dat ze zich hier niet comfortabel voelt en er een voelbare afstand tussen hen is. Later in het verhaal wordt semi-duidelijk gemaakt waarom dat zo is: '"Denk je dat ik niet weet dat je mij dat nooit vergeven hebt? Sinds die tijd kan je mij niet uitstaan. Ik heb het altijd gevoeld"' ( Het tuinhuis , 2007, p.18). Hieruit blijkt dat de relatie al enige tijd niet goed loopt en dat dat tot op heden nog steeds niet het geval is. De reden waarom wordt echter niet duidelijk gemaakt. In De Lidah boeaja betreft de complexe relatie een huwelijk. Het huwelijk tussen de heer en mevrouw Yamada is achteruitgegaan sinds het emigreren naar Nederland. De man voor wie zij in Japan gevallen was, is er niet meer, maar in de plaats van hem is er een onvriendelijke, kille en mysterieuze man ontstaan:

In gezelschap, onder vreemden, gedroeg mijnheer Yamada zich levendig, voorkomend, was hij een en al glimlach; aan kleding en uiterlijk besteedde hij dan de grootste zorg. Maar als hij met Etsu alleen thuis was, scheen hij veranderd: loom slenterde hij rond, bij voorkeur in zijn korte slaapkimono, hij liet zich bedienen, sprak weinig, las kranten, staarde vanaf de veranda over de glooiende tuin heen naar de baai en de schiereilanden in de verte.

De verandering in zijn persoonlijkheid en de zeer minimale affectie die hij aan zijn vrouw toont, heeft hen ver uit elkaar gedreven. Het derde verhaal, Het portret , bevat veel ingewikkelde relaties. Zo zijn er twee zussen en een broer, zij kunnen zich lastig in elkaar inleven. Mede doordat zij veel in leeftijd verschillen en in deze tijd hun vader een andere man, met wie ook een andere vader, geworden was. De broer, Bertus, en zijn neefje en nichtje kunnen ook lastig met elkaar omgaan, zij zien een oorlog als een onderwerp uit de geschiedenisboeken, voor Bertus was het realiteit.

Haasse weet deze complexiteit goed weer te geven, hierbij maakt zij onder andere gebruik van de ruimtes. In Het tuinhuis staat de ruimte symbool voor de

persoonlijkheid van haar moeder: rommelig en chaotisch. Zonder dat de dochter haar moeder heeft gezien weet zij al in welke staat zij zal zijn, dit geeft meteen een drukkend gevoel. Aangezien de relatie tussen hen niet goed is, weigert de dochter samen in één bed te slapen, het tuinhuis voelt op dit moment beknellend. Dit is ook het geval in Het portret . Door de hevige discussies in combinatie met de kleine ruimte wordt de spanning voelbaar:

Wij zitten gespannen op de randen van onze stoelen tegenover elkaar in de woonkamer, merkwaardig mengelmoes van Bertus' somber meubilair en de Franse brokaten kleedjes, schemerlampen en petit-pointkussens die Charlotte destijds heeft meegebracht. Achter Bertus' hoofd rijen zich de zorgvuldig naar onderwerp en op alfabetische volgorde gerangschikte boeken, zijn enige weelde. De klok tikt.

Door het tikken van de klok wordt duidelijk gemaakt dat het op sommige momenten ontzettend stil is. De aanwezige spanning zal daardoor enorm vergroot worden. De spanning blijft dus oplopen in de kleine ruimte en Charlotte blijft doordraven.Totdat het breekpunt daar is en Bertus zegt dat het portret door hen opgehangen moet worden, om zo van al het gezeur af te zijn.

Een ander aspect dat een grote rol speelt, is de tijd. Daarbij is vooral het gebruik van meerdere flashbacks een belangrijk onderdeel. In De Lidah boeaja is het een

positieve herinnering met een negatief heden. Etsu Yamada verlangt terug naar Japan. Zij wilde al nooit naar Nederland emigreren, maar deed dit voor haar man. Eén plek in Nederland was dan toch haar favoriet, de speelgoed- en snuisterijenwinkel, die van een Japanse familie was: 'Er hing een zoetige geur, die Etsu aan Nagoya deed denken.' ( De Lidah boeaja , 1954, p.60). Etsu verlangt terug naar het verleden, hoewel haar man dit juist niet doet. Dit vergroot de kloof tussen hen twee. Het verleden speelt voornamelijk een grote rol in Het portret . Daar heeft iedereen namelijk een andere herinnering, waardoor de relaties tussen hen verslechterd zijn door onbegrip. Charlotte, Evert en Mary zouden graag in het huis willen wonen, zij hebben geen slechte herinneringen. Voor Bertus en Elza is dit echter niet het geval: '"De eerste verdieping, de zolder," zeg ik, driftig struikelend over mijn woorden, "denk je dat Bertus wil wonen waar hij als jongen geslagen en opgesloten werd, denk je dat ik mij op mijn plaats voel in de kamers waar die moffen gezeten hebben..."' ( Het portret , 1948, p.95). Charlotte kan zich hier ontzettend slecht in inleven en denkt dat het hen gaat om het dwarszitten van haar ideeën. Bertus en Elza voelen zich hierdoor onbegrepen door hun eigen bloed. De oneindige discussie over wat er vroeger wel én niet gebeurd is, het huis en het portret blijft gaande. Steeds weer wordt hierdoor de afstand tussen hen allen vergroot.

Dit allemaal toont aan dat er bij ieder verhaal sprake is van hetzelfde thema: de complexe relaties tussen de personages. Haasse heeft dit uitermate prachtig weten te laten zien door de ruimte en tijd een waardevolle toevoeging te geven. Hiermee heeft zij onder andere duidelijk gemaakt waar de afstand vandaan komt. Hierdoor wordt het voor de lezer makkelijk zich in te leven en de spanning zelf te voelen. Deze afstand tussen de personages is voor de buitenwereld vaak onmerkbaar. Hoewel je samen in hetzelfde bed kan slapen, kan de afstand nóg zo groot zijn.

Bronvermelding:

Wikipedia-bijdragers. (2024, augustus 27). Hella Haasse. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Hella Haasse

Peeters, C.P. (2022, 1 februari). Literaire kroniek: Het leven van Hella S. Haasse was zelf bijna een roman (Door A.T. Truijens; Querido, Red.). Vrij Nederland. Geraadpleegd op 21 oktober 2024, van https://www.vn.nl/literaire-kroniek-hella-s-haasse?srsltid=AfmBOoo2dl07CTZ7amf0eusRe2teDw1nCIPio0LVB2Z7ouneop 8k-Q

Hella Haasse Het tuinhuis (2007)

Hella Haasse De Lidah boeaja (1954)

Hella Haasse Het portret (1948)

De geschiedenis van een vrouw. Hoe zij zocht de koele meren des Doods, waar verlossing is, en hoe zij die vond.

Wed, 30 Oct 2024 18:32:01 GMT

De geschiedenis van een vrouw. Hoe zij zocht de koele meren des Doods, waar verlossing is, en hoe zij die vond.

Bespreking van 'Van de koele meren des doods' van Frederik van Eeden door Mette Braakman (leerling vwo 5 Eligant Lyceum in Zutphen)

Frederik van Eeden was een schrijver en psychiater uit de 19 ^e eeuw. Hij was ook een medeoprichter van het literaire tijdschrift De Nieuwe Gids. In Nederland is hij vooral bekend door de psychologische roman Van de koele meren des doods , die overigens bij het verschijnen nogal lauw ontvangen werd. (Frederik van Eeden, z.d.) Dit verhaal geeft een inkijkje in het alledaagse leven van de hoofdpersoon Hedwig Marga de Fontayne en haar psychologische problemen. Dit is kenmerkend voor de literatuur in deze periode, want er werden toen minder verhalen geschreven over hooggeplaatste personen of helden uit de geschiedenis en meer over gewone burgers. Deze nieuwe stroming, ontstaan in 1840, heette het realisme. De goede en slechte kanten van het leven werden belicht: er werd geprobeerd de werkelijkheid zo authentiek mogelijk weer te geven. (De Realiteit Als Inspiratiebron, z.d.) In Van de koele meren des doods wordt duidelijk dat de hoofdpersoon al op vroege leeftijd anders is dan anderen, maar in hoeverre vertoont de hoofdpersoon Hedwig in Van de koele meren des doods symptomen van depressie?

Een depressie ontstaat meestal door een combinatie van verschillende dingen. Hedwig had een moeilijke jeugd, ze kreeg weinig steun van anderen en haar moeder overleed toen Hedwig nog jong was. (Ik Heb een Depressie | Thuisarts.nl, z.d.) Al deze dingen zullen een rol hebben gespeeld in de ontwikkeling van haar depressie.

Een belangrijk verschijnsel van depressie is het verlangen naar de dood. (Depressie Vereniging, 2023) Na de dood van haar moeder zie je dit verschijnsel meerdere keren terugkeren bij Hedwig, onder andere in een droom die ze heeft als klein meisje:

Eens maar droomde zij van een jongen. […] Hij nam haar zwijgend bij de hand en leidde haar door de moestuin, waar reusachtige vruchten lagen in een vreemde, gouden zonneschijn, toen zei hij: ‘Hier moet ik je nu doodmaken, vin je het goed?’ en zij vond het niet enkel goed maar heerlijk […] en zij onderging het meest verrukkende wat zij ooit gekend had. (Eeden, 1900. Blz. 24)

Hedwig kan dus alleen maar genieten van de gedachte dood te gaan. Ze lijkt wel geobsedeerd door de dood en alles wat daarmee samenhangt. Niet lang hierna doet ze dan ook een eerste zelfmoordpoging, op vijftienjarige leeftijd. Deze mislukt, maar na afloop is ze een stuk rustiger en heeft ze meer zin in het leven.

Een ander belangrijk verschijnsel van depressie is nergens zin of plezier in hebben. (Ik Heb een Depressie | Thuisarts.nl, z.d.) Hedwig ervaart dit ook. Zij gaat naar veel feesten, maar ze voelt zich altijd leeg en haar gedachten gaan uiteindelijk toch weer terug naar de dood:

En Hedwig, onder ’t lachen en kouten, voelde eindeloos naargeestig en eenzaam, en zocht in haar gedachten de koele, donkere dood als énige verlossing. (Eeden, 1900. Blz. 104)

Uit dit fragment wordt duidelijk dat Hedwig ongelukkig is. Ze heeft niemand om tegen te praten en voelt zich onbegrepen door haar omgeving. Daarom voelt ze zich erg eenzaam en weet ze geen andere uitweg te bedenken dan de dood.

Een derde kenmerk van depressie is de behoefte om te huilen. (Depressie Vereniging, 2023) In het boek heeft Hedwig vaak last van stemmingswisselingen en huilt ze regelmatig:

Thuis gekomen, in de saaiheid van den dag, schreide zij klagelijk, - omdat dit voorbij was niet alleen, maar ook omdat het scheen of bij haar het heerlijkste altijd door pijn moest bedorven worden. (Eeden, 1900. Blz. 56)

Het verhaal wordt verteld vanuit een auctoriaal, alwetend perspectief. Hedwigs gevoelens en gedachtes worden aan de lezer overgedragen, de reden achter bepaald gedrag (bijvoorbeeld waarom Hedwig huilt) kan hierdoor goed worden uitgelegd. Hedwig huilt vaak, meestal omdat ze onbegrepen wordt door haar omgeving of liefdesverdriet heeft. Kortom: ze voelt zich vaak eenzaam, waardoor ze moet huilen.

Hoewel Hedwig dus erg veel symptomen van depressie vertoont, wordt ze aan het einde van het boek genezen door zuster Paula. In Parijs zit Hedwig in een dieptepunt van sociale en geestelijke ellende. Zuster Paula helpt haar van haar morfineverslaving af en leert haar te geloven in God. Door Paula wordt Hedwigs kijk op het leven permanent veranderd. Na haar bekering keert Hedwig terug naar het platteland en leeft ze nog enkele jaren in vrede bij een eenvoudig boerengezin.

Het is duidelijk dat de hoofdpersoon Hedwig uit Van de koele meren des doods veel kenmerken van depressie vertoont: ze verlangt naar de dood, heeft nergens zin of plezier in en huilt vaak. Toch gaat het aan het eind van het boek beter met haar. Nadat ze is genezen keert ze terug naar haar geboortestad en verloopt haar leven ‘gelijkmatig en stoorloos tot het einde’ (Eeden, 1900. Blz. 281).

Bronnen

Eeden, F. W. (1900). Van de koele meren des doods: een verhaal.

Frederik van Eeden. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/frederik-van-eeden

Van de koele meren des doods. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/teksten/van-de-koele-meren-des-doods

Depressie Vereniging. (2023, 9 maart). Symptomen depressie. https://depressievereniging.nl/depressie/de-ziekte/symptomen-depressie/

De realiteit als inspiratiebron. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/19e-eeuw/de-realiteit-als-inspiratiebron

Ik heb een depressie | Thuisarts.nl. (z.d.). https://www.thuisarts.nl/depressie/ik-heb-depressie

Van theologie naar technologie

Mon, 28 Oct 2024 15:47:18 GMT

Van theologie naar technologie

Bespreking van 'De ontdekking van de hemel' door Frank de Kogel (leerling 6 vwo Eligant Lyceum)

Met het werk De ontdekking van de hemel heeft Harry Mulisch alle thema's uit zijn oeuvre samen laten komen tot een grote zoektocht naar de zin van het leven. (Canon, 2023) Mulisch is op 29 juli 1927 geboren te Haarlem en is gestorven op 30 oktober 2010. (Harry Mulisch, z.d.) In zijn boeken komen veel verschillende thema's voor, waarvan sommige uit zijn eigen leven afkomstig zijn. Zo is voor hem de tweede wereldoorlog een belangrijk thema, omdat hij een Joodse moeder en een collaborerende vader had. De ontdekking van de hemel is een gesprek tussen twee engelen, die bespreken hoe zij de jongen Quinten het testimonium (de Tien Geboden) naar de hemel hebben laten brengen. Quinten is de zoon van Ada Brons en vermoedelijk Max Delius. Het boek zit vol met niet-toevallig toeval, komische opmerkingen en kosmische vergelijkingen.

Verschillende aspecten uit het leven van Harry Mulisch komen terug in De ontdekking van de hemel . Zo heeft Max, net als Mulisch, een Joodse moeder en een collaborerende vader. (Harry Mulisch, z.d.) De inspiratie voor het personage Onno Quist is ook afkomstig uit het persoonlijke leven van Mulisch. Mulisch kende schaakgrootmeester J.H. Donner, die in hetzelfde jaar geboren is als Mulisch zelf. Dit komt overeen met de vriendschap tussen Max en Onno, die ook hun geboortejaar delen. (DBNL, 1989) Ook komt Mulisch' opvoeding overeen met die van Quinten: Mulisch is tijdens de Tweede Wereldoorlog bij huishoudster Frida Falk gaan wonen, net zoals Quinten door zijn oma is opgevoed. Deze overeenkomsten laten zien dat Mulisch op zoek is naar de zin van het leven door te experimenteren met zijn eigen verleden.

In De ontdekking van de hemel is Mulisch de zin van het leven aan het onderzoeken door alle verschillende thema's die hij in zijn vorige werken heeft behandeld samen te voegen tot een semi- concluderend antwoord. Het kleine verhaal 'De Kamer' is een van de eerste werken die Mulisch heeft gepubliceerd, waarin een kamer voorkomt. Deze kamer is de fascinatie van een jongen, die er later in zijn leven pas achter komt dat deze kamer zijn sterfkamer zal zijn. Ditzelfde thema is zichtbaar in De ontdekking van de hemel, waar Quinten gefascineerd wordt door zijn dromen over 'de Burcht'. Net zoals in 'de Kamer' de jongen in zijn kamer sterft, leidt de Burcht Quinten uiteindelijk naar de plek waar hij, samen met het testimonium, opgenomen wordt in de hemel.

Het existentialisme is in De ontdekking van de hemel duidelijk aanwezig. Het existentialisme is een filosofische denkwijze, waar de enige zekerheid in het leven bestaat uit het bestaan. Het existentialisme is bijvoorbeeld zichtbaar in de omgeving van Onno, waar veel contacten van hem doodgaan, zoals Max, Ada en zijn vader. Aan het eind van het verhaal raakt hij zelfs Quinten nog kwijt, aangezien hij opgenomen wordt in de hemel. Hieruit valt af te leiden dat voor Onno zijn omgeving verandert, en de enige zekerheid bestaat uit zijn eigen bestaan. Zelf merkt Onno dit ook op, waarna hij in Rome een kluizenaarsbestaan gaat leven: zo is zijn leven alleen, niet afhankelijk van de omgeving. Hier schrijft hij ook in een brief aan zijn dode vader: "Aangezien uiteindelijk alles onzinnig is, het hele leven en de hele wereld, heeft van de weeromstuit alleen het onzinnige nog een soort zin" ( De ontdekking van de hemel , p. 697-698). Via dit thema onderzoekt Mulisch of het existentialisme misschien de zin van het leven is, waar alleen het bestaan van het leven de zin van het leven is.

Mulisch gebruikt niet alleen filosofische thema's om de zin van het leven te onderzoeken, maar gebruikt ook de wetenschap hiervoor. In het verhaal zoekt de sterrenkundige Max via de radiotelescoop van Westerbork naar de oorsprong van het heelal, wat te vergelijken valt met Mulisch' zoektocht naar de zin van het leven. Deze twaalf radiotelescopen staan gericht op de hemel, wat symbool staat voor het onderzoek doen naar de hemel en de oorsprong van alles. De sterrenkunde wordt ook als vergelijkingsmateriaal gebruikt, bijvoorbeeld om de gruwelen van vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau uit te drukken: "Terwijl hij zijn ogen niet meer afwendde, liep hij met kloppend hart verder, over de spoorbrug, en zag het kamp met elke stap dichterbij komen; een Zwart Gat, waaruit niets kon ontsnappen." ( De ontdekking van de hemel , p. 148). In de astronomie is een zwart gat een extreem zwaar object, waaruit zelfs het licht niet meer kan ontsnappen. Dit is vergelijkbaar met Auschwitz, waar het (bijna) onmogelijk was om te ontsnappen. Aangezien via kamp Westerbork de moeder van Max naar Auschwitz is gestuurd, heeft de radiotelescoop een belangrijke symbolische functie: hij staat voor het onderzoek naar de oerknal, en daarmee ook naar de oorsprong van de zin van het leven, maar ook voor de effecten die de onmenselijke gruwelen van de aardse geschiedenis hebben op de mensheid.

In het gesprek tussen de twee engelen wordt duidelijk waarom Quinten het testimonium terug naar de hemel moet brengen. Omdat de mensheid sinds het werk van Francis Bacon steeds meer techniek heeft kunnen ontwikkelen, is de balans tussen de macht van de mensheid en de macht van God steeds schever geworden: "Met elke nieuwe uitvinding hebben de mensen een stukje van onze almacht ontvreemd en op die manier stap voor stap hun eigen werkelijkheid gedemoniseerd." ( De ontdekking van de hemel , p. 445). De engelen beschouwen de overgang van theologie naar technologie als een pact tussen de mensheid en de duivel, waardoor de mensheid bezig was haar eigen graf te graven: "het begin van de moderne tijd, waarmee de heilloze weg naar Auschwitz en Hiroshima en de ontcijfering van het DNA definitief was betreden" ( De ontdekking van de hemel , p. 446). Deze gedachte komt overeen met het onderzoek van Mulisch, waarbij de mensheid nu niet alleen alles uit haar omgeving verliest, maar zelfs de godsdienst verliest.

Wanneer Quinten en Onno in Jeruzalem op een terras zitten, merkt Onno op dat hun serveerster dezelfde ogen heeft als Quinten. Hierna realiseert hij zich, dat dit de moeder van Max is, en dat Quinten zijn zoon niet is. Dit is een belangrijk kenmerk van het existentialisme: hier verliest Onno zijn zoon en het vertrouwen in zijn (inmiddels overleden) vriend, waardoor hij alleen achterblijft. Quinten merkt op, dat zij het nummer 31415 op haar arm getatoeëerd heeft staan. Deze heeft zij gekregen in het vernietigingskamp van Auschwitz, waar zij levend uit is gekomen. Deze vijf cijfers zijn de eerste cijfers in de oneindige reeks van decimalen van Pi. In de wetenschap wordt Pi gebruikt om aan cirkels te rekenen, wat betekent dat met de ontmoeting van de moeder van Max de cirkel rond is. Niet alleen is voor Onno nu alles op zijn plek gevallen, maar heeft Mulisch ook een conclusie kunnen geven aan zijn onderzoek. Aangezien Pi een oneindig aantal decimalen heeft, is het nooit mogelijk om alles te weten, waardoor de cirkel rond is, maar het voor altijd onmogelijk blijft om alles te weten.

Bronvermelding

Canon, L. (2023, 20 oktober), De ontdekking van de hemel . Literaire Canon.

https://literairecanon.be/nl/werken/de-ontdekking-van-de-hemel

DBNL. (1989). Harry Mulisch De ontdekking van de hemel, Lexicon van literaire werken, Ton Anbeek, Jaap Goedegebuure en Bart Vervaeck - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/anbe001lexi01 01/lvlw00431.php

Mulisch, H. (1997). De ontdekking van den hemel.

Harry Mulisch. (z.d.) Literatuurgeschiedenis.

https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/harry-mulisch

Tussen de poten van een bureau met vogelogen

Mon, 28 Oct 2024 13:54:18 GMT

Tussen de poten van een bureau met vogelogen

Bespreking van 'Dius' van Stefan Hertmans

Er zijn schilderijen waarin langzaamaan een verhaal tot leven komt, als je maar de tijd neemt om ernaar te blijven kijken. Het omgekeerde heb ik echter zelden ervaren: dat je een verhaal leest en dat je langzaam maar zeker het gevoel hebt dat je naar een schilderij aan het kijken bent. Dit overkwam mij bij de nieuwe roman Dius van Stefan Hertmans. Omdat ik zoveel moois van deze auteur heb gelezen, romans, poëzie en essays, was ik verbaasd dat het even duurde voordat ik me in dit nieuwe verhaal thuis voelde. Het had te maken met de mate van invulling die me aanvankelijk wat tegenstond. Werkelijk alles wordt beschreven: kleuren, geuren, lichtval, textuur, smaken. Geen zintuig blijft bij lezing onberoerd. Dat is nogal overweldigend als je een liefhebber bent van open plekken en lege ruimtes. Toch wilde ik niet dat het boek zou tegenvallen en daarom was ik geduldig. Ergens halverwege het boek raakte ik hevig ontroerd, omdat ik ineens besefte dat ik niet zozeer een verhaal aan het lezen was, maar dat ik midden in een levend schilderij stond, omdat ik alle fijnzinnige penseelstreken had laten binnenkomen. Wonder boven wonder kwam toen pas het verhaal tot leven, omdat ik de tijd nam om naar het schilderij te kijken.

Het is mogelijk om deze cyclus meerdere malen te doorlopen tijdens het lezen en dat maakt dat onder de oppervlakte van het verhaal een metaforische laag tevoorschijn komt die mythische proporties aanneemt. Je leest het oerverhaal van een diepe vriendschap, het oerverhaal van een gekrenkte liefde, het oerverhaal van ons aardse bestaan, het oerverhaal over het maken van kunst, of dit nu schilderen, muziek componeren, schrijven is, het oerverhaal van het ambachtelijke zwoegen, meubels maken, handwerken, tuinieren, zorgen, het oerverhaal van de schepping.

Tijdens het lezen nam ik mij voor om nergens in mijn bespreking te vertellen waar het verhaal over gaat, maar alleen te schrijven over de geniale meubels die Dius met de hand vervaardigt, zoals het bureau dat hij speciaal voor de verteller, Anton, heeft gemaakt:

‘[...] waarin een groot, door hem vervaardigd halfrond bureau stond, subtiel gefineerd hout met tekeningen waarin vaag gezichten leken op te doemen, omdat de bladen fineer met de vogelogen telkens naast elkaar open waren geplooid en aan elkaar gekleefd. Ik herkende het fineer van de klomp die wie ooit samen uit het oude legerdomein van Eikenlo hadden gesleept.

Het was een prachtig meubel, half art nouveau, half design van vorm; de gebogen lijn zorgde ervoor dat wie eraan ging zitten zich meteen geborgen kon voelen. Het zware blad werd gedragen door een constructie van fijne, zwartgelakte staven, die de vorm van het blad volgden; de laden – we waren inmiddels om het gevaarte heen gelopen – waren zorgvuldig afgewerkt met het fijnste fineer, en overal botste het matzwart van de metalen constructie met de barokke tekening in het hout.’

Dat nam ik mij voor, omdat de meubels, los van alle schilderijen die daarnaast nog worden beschreven, bijna personages worden. In het hart van dit bijzondere bureau is een brief van Dius aan Anton verborgen. Wie verzint het? Overal in het boek doemen deze magische meubels op en je gaat ze herkennen, je gaat van ze houden, omdat je de bezetenheid voelt waarmee Dius ze maakt. En als je daar dan als lezer vol aanbidding tussen de huisraad staat, in de grote salon van dat bijzondere landgoed Ganzevliet, realiseer je je met een schok dat het geen echte meubels zijn, maar beschrijvingen ervan, uit de pen van Hertmans. Hoezeer ik tijdens het lezen van welk boek dan ook altijd de auteur verban uit mijn hoofd – die heeft het boek immers losgelaten en daarna is het van mij, de lezer – bij Dius doemde ineens Hertmans op, niet eens zozeer omdat hij wellicht wat trekken zou kunnen hebben van de verteller, die net als Hertmans colleges heeft gegeven in kunst en kunstfilosofie, maar omdat het onvoorstelbaar is hoeveel schitterende meubels en schilderijen Hertmans voor dit boek ‘getimmerd’ en ‘geschilderd’ heeft in woorden!

Het kan niet anders dan dat hier een auteur aan het woord is, die zielsveel houdt van de beeldende kunst en schoonheid in architectuur, vormgeving, lichtval in ruimtes en wat al niet meer de zintuigen prikkelt. Als auteur is Hertmans natuurlijk schepper en kunstenaar als geen ander, maar zou hij als liefhebber van de beeldende kunst niet ook het intense verlangen voelen om zelf te schilderen, zelf zo’n bureau te vervaardigen? En dat onvervulde verlangen, iets willen scheppen wat je niet kunt, omdat je wellicht het talent ontbeert, maar ook omdat de tijd verstrijkt, je kansen laat liggen en je verlamd raakt door alles wat mogelijk is, speelt ook mee in het boek. Zowel Anton als Dius worden regelmatig tot wanhoop gedreven door hun liefde voor schoonheid en hun drang tot scheppen.

En ja, de kunstliefhebber en -kenner Hertmans breekt continu tussen de regels door, omdat overal op de bladzijden verwezen wordt naar allerlei kunstenaars uit de kunstgeschiedenis. Hertmans lezen is ook voortdurend zoeken naar wie deze kunstenaars zijn, wat ze gemaakt hebben, en in die zoektocht eindeloos verdwalen tussen de afbeeldingen van kunstwerken op internet, aantekeningen maken van boeken die je ooit nog eens wilt lezen of aanschaffen, om steeds weer via een omweg terug te komen in het werk van Hertmans dat je aan het lezen was, Dius dus.

Het is bijna gelukt om in deze bespreking niet te vertellen waar het verhaal over gaat, maar er moet een tipje van een sluier. Op het moment in het verhaal dat Anton Dius bezoekt in Italië, waar hij inmiddels met zijn broze dochtertje Zieltje in een afgelegen huis zijn dagen doorbrengt, beland je in een diep ontroerende, zelfs hartverscheurende stroomversnelling, waarin je het liefst wilt vertragen om het noodlot, dat je al die tijd al gevoeld hebt, nog even af te wenden. En als je het boek dichtslaat, komen de tranen, omdat je los bent gekomen van de penseelstreken die je de afgelopen uren tot in de kleinste details voor je hebt gezien.

Dietske Geerlings

Stefan Hertmans – Dius . De Bezige Bij, Amsterdam, 320 blz. € 24,99.

Reconstructies van een leeservaring

Sun, 20 Oct 2024 13:25:26 GMT

De reconstructie van een leeservaring

Bespreking van 'Dagen als vreemde symptomen' van Leonieke Baerwaldt

Wel vaker heb ik een boek even weggelegd om wat handwerk te verrichten, voor de afwisseling, of omdat ik eigenlijk niet zo goed kan kiezen tussen hoofd en handen, maar nog niet eerder heb ik een boek weggelegd om te knutselen, juist met het doel het verhaal beter te zbegrijpen. Ik deed het bij Dagen als vreemde symptomen van Leonieke Baerwaldt, en wel om precies te zijn toen ik was beland bij het tweede deel ‘Verkenningen’, dat begint met: ‘De band van Möbius is een ruimtelijke figuur die slechts één kant heeft’. Voordat ik zou verder lezen, wilde ik vat krijgen op deze band, en vanwege mijn beperkte ruimtelijke inzicht, had ik het nodig om deze daadwerkelijk uit papier te knippen en plakken en daarna in de lengte door te knippen, om zo tot de verbijsterende ontdekking te komen dat ik het oneindigheidsteken voor me had liggen. Alleen al om de eenvoudige reden dat deze roman van Baerwaldt mij een nieuwe kijk op het verschijnsel ‘slechts één kant hebben’ heeft verschaft, kan het voor mij niet meer stuk, maar daarmee heb ik slechts één kant belicht van dit veelzijdige kunstwerk.

Net als bij een ruimtelijke figuur kun je ook dit boek van diverse kanten benaderen. Zelfs letterlijk: je begint weliswaar altijd bij de kaft, waar in dit geval het oneindigheidsteken op prijkt als een soort trap, maar dat wil niet zeggen dat je daarna het boek van voor naar achter moet lezen. Bij de eerste verkenning – bladeren – blijkt namelijk dat er hele stukken in staan die voor poëzie door kunnen gaan: ‘Ergens las ik dat hoop de verwarring is tussen de wens van een gebeurtenis en de waarschijnlijkheid ervan.’ Een prachtig aforisme, dat misschien van buiten het boek komt, omdat de verteller het zelf ook ergens gelezen heeft, maar dat toch hier op de bladzijde is beland en opnieuw wordt gelezen.

Na het aforisme komt een oneindigheidsteken en dan de simpele vraag ‘Wat ons tegenhoudt?’ Daarop volgt: ‘Louis, die het geen reëel plan vindt.’ Zonder te weten wie Louis is, omdat je het boek via een zijingang bent binnengeslopen, krijg je wel een vermoeden. Hoe vaak word je in je verlangens niet tegengehouden door het zogenaamde realisme van een ander? Louis is kennelijk een obstakel, maar niet per se het enige wat ons tegenhoudt:

‘Ontstekingen, reflux, incontinentie, obstipatie, blaasretentie, kokhalzen, verslikken, stikgevaar, hypotonie, heupluxatie, scoliose, vergroeiing aan handen en voeten, een veranderend epilepsiebeeld, spierspasmen, verstoorde prikkelverwerking.

Ja, goed, dat ook.

Maar zou je willen, vraag ik aan jou. Naar de zon?’

Dan wordt het tijd om het boek grondig te gaan lezen, want hier wil je meer van weten. Wie wordt hier tegengehouden door Louis en daarnaast nog door allerlei gruwelijke symptomen? Het boek bestaat uit ‘reconstructies’, ‘verkenningen’, ‘ontdekkingen’, ‘confabulaties’, ‘wendingen’ en ‘reconstructies’. Opvallend is dat het boek begint met het derde hoofdstuk over ene Sisyphus en dat het eerste en tweede juist helemaal aan het eind staan. Er valt dus wel het een en ander te reconstrueren.

Het is Sisyphus die zich door de dagen worstelt. De worsteling is vergelijkbaar met die van haar mythische voorganger, omdat ze zorgt voor haar meervoudig gehandicapte dochter Mia. Hoezeer ze deze ook liefheeft, de zorg houdt dag en nacht aan, wordt als de steen die bovenaan de berg weer naar beneden rolt, waardoor ze hem de volgende dag weer opnieuw naar boven probeert te zeulen. Als in een negentiende-eeuws boek zijn de hoofdstuktitels op zichzelf al veelzeggend: ‘VI Sisyphus denkt terug aan die eerste keer na de bevalling’, ‘XXIV Sisyphus kan de klok erop gelijkzetten’, ‘XXXI Sisyphus probeert het gat te negeren’. In deze nieuwe context werken deze titels echter vervreemdend en werpen ze een ironisch licht op de ellendige situatie waar Sisyphus in verkeert. De moeder wordt heen en weer geslingerd tussen praktische handelingen om haar dochter zo goed mogelijk te verzorgen en filosofische of soms ronduit wanhopige gedachten over de zin van haar leven.

Van Louis hoeft ze weinig te verwachten. Hij vlucht voor alle zorgtaken en heeft als excuus dat er toch vooral ook geld verdiend moet worden. De zorg voor Mia is iedere dag nodig, maar door het steeds groter wordende lichaam ook slopend en ontluisterend. Er komt een moment dat ze Mia naar de dagbesteding moet brengen en dat zij achter de lege rolstoel niet alleen het gemis van haar dochter moet verwerken, maar ook ineens zelf haar dag moet invullen.

Het fragmentarische van het verhaal is ijzersterk. Soms weet Baerwaldt met één zinnetje een hoofdstuk te vullen. De dagen die als lood voelen, maar die ook kunnen omvliegen terwijl je het gevoel hebt dat je niet meer kunt terughalen wat je hebt gedaan, hebben eenzelfde soort verkniptheid. Hiermee ervaar je hoe tijd lineair verstrijkt, terwijl je toch in een vicieuze cirkel zit. Het boek heeft een wonderlijke mix van filosofische abstracties en heel concrete alledaagse bezigheden, waarmee de auteur het kleine lijdensverhaal tot een mythe ombouwt. In de lange reeks gebeurtenissen vallen gaten. Door voortdurende overbelasting raak je de grip kwijt. Wat doet de jonge moeder met haar dromen en verlangens en haar liefde voor haar dochter?

In Dagen als vreemde symptomen blijf je gekluisterd aan de prachtige zinnen en leegtes ertussen. Door de bijzondere compositie ontvouwt zich dit ontroerende verhaal van de gewone moeder die voor haar dochter zorgt, als de mysterieuze band van Möbius: klaar om te reconstrueren. Naast met schaar en papier kun je de betekenis vooral ontrafelen met je hoofd en je hart en dan laten deze dagen van Sisyphus je als vreemde symptomen met geen mogelijkheid onberoerd.

Dietske Geerlings

Leonieke Baerwaldt – Dagen als vreemde symptomen . Querido, Amsterdam, 232 blz. € 22,99.

‘dan kan ik schrijven zolang het stil is’

Mon, 14 Oct 2024 12:08:23 GMT

‘dan kan ik schrijven zolang het stil is’

Bespreking van 'De A van Asta' van Tine Høeg

De A van Asta , de nieuwe roman van de Deense auteur Tine Høeg, is een feest voor lezers die een verhaal kunnen waarderen om wat er weggelaten is, want Høeg zoekt hierin absoluut de grens op. Het is fascinerend hoe het mogelijk is dat er een heel verhaal in je hoofd ontstaat, terwijl de auteur je dit slechts in fragmenten voorschotelt. Het vraagt een actieve houding, zoals je die ook bij het lezen van poëzie nodig hebt, maar het vergroot tegelijkertijd je betrokkenheid, omdat je zelf meebouwt aan het verhaal. Het resultaat is dat je steeds weer terug wilt naar deze wereld, omdat de personages een beetje van jezelf zijn geworden. Het uiteindelijk dichtklappen van het boek als het uit is, voelt dan ook als een groot verlies.

Asta wordt uitgenodigd voor een herdenkingsdienst voor August, die tien jaar geleden is overleden. Ze woonden samen in een studentenhuis en hij had een relatie met Asta’s beste vriendin Mai, die inmiddels een tweejarig zoontje heeft. Asta was net bezig met een roman over een Poolse kunstenaar, maar door de uitnodiging wordt alles verstoord en komt het verleden stukje bij beetje boven water. Wat is er precies gebeurd in de nacht van Augusts dood en in de periode die daaraan voorafging?

Het duurt even voordat je in het verhaal zit. Na de eerste zin ‘Ik krijg een uitnodiging voor een herdenkingsbijeenkomst op 29 juni in café Blomsten’ krijg je slechts een korte app-wisseling te lezen, waarbij je zelf moet achterhalen wie er aan het woord is en waarover dit precies gaat. Soms staat er slechts één zin op de pagina, die ook nog eens als vraag is geformuleerd. Aan de lay-out kun je zien of personages aan het appen zijn of dat het verhaal ‘gewoon’ wordt verteld, omdat de apps grijs gemarkeerd zijn, maar dat is dan ook het enige. Heden en verleden moet je zelf uit elkaar zien te houden door logisch na te denken en af en toe terug te bladeren. Hetzelfde geldt regelmatig voor wie wat precies zegt, want ook de aanhalingstekens ontbreken:

ik kan maar beter gaan zeg ik

dan kan ik schrijven zolang het stil is

over de betonkunstenaar?

het is cement zeg ik

wanneer ben je klaar?

geen idee. Dat duurt nog wel even

het is een irritante vraag, Mai

dan geven we een groot feest

ze beweegt Bertrams armen alsof hij danst,

hij blijft naar het scherm kijken

en vanavond eten we pizza,

ze kust hem op zijn haar

omdat je mama lui is, zeg eens pizza?

ik praat te weinig met hem zegt ze,

je moet eigenlijk de hele tijd praten

constant eigenlijk

dan krijgt hij een enorme woordenschat

Terwijl Mai het hier over haar tweejarige zoontje heeft, voor wie ze eigenlijk de hele dag zou moeten praten, zijn in dit boek ironisch genoeg de personages bijna continu aan het praten, zonder dat je context meekrijgt. Heel af en toe krijg je in een tussenzinnetje wat aanwijzingen over waar ze zich bevinden, maar verder moet je vooral uit die conversaties de loop van het verhaal destilleren.

In de meeste boeken staan de bladzijden vol tekst. Dat is meer leeswerk. In De A van Asta staat er soms zo weinig op de bladzijden dat je snel kunt doorbladeren, maar in de tijd dat je op die manier vooruitschiet, moet je wel het verhaal reconstrueren, waardoor je vanzelf weer gaat vertragen. Na een poosje ontdek je dat je op de witte stukken van de bladzijden echt even moet stilstaan om na te denken over wat er nu zojuist heeft plaatsgevonden. Op die manier lijkt er een soort interactie op gang te komen tussen de verteller en de lezer, alsof je om de beurt een bijdrage levert aan het verhaal. Het is niet zo vreemd dat van dit boek ook een theatervoorstelling is gemaakt, want daar leent het zich perfect voor.

Sommige appwisselingen zijn net zo vervreemdend als poëzie:

je was paarden aan het villen

huh?

in mijn droom

hou je van wafels?

zie je in de keuken om 10 uur

Asta krijgt hier een berichtje van August. Je kunt dat achterhalen, omdat August een paar bladzijden terug had verteld dat hij over haar had gedroomd. Hij wilde toen niet zeggen waarover precies. Hier bekent hij dan toch deels wat ze in zijn droom deed. Vervolgens laat hij haar toch weer in het ongewisse over het vervolg. Als lezer voel je diezelfde onbevredigde nieuwsgierigheid als die Asta moet voelen. Je wordt een beetje Asta. Vervolgens doet August een voorstel voor een afspraakje in de keuken. Je voelt de spanning tussen hen, vooral omdat August een relatie heeft met Asta’s beste vriendin Mai.

De titel De A van Asta laat in het klein zien hoe het boek is: je krijgt alleen de A en daarachter zit Asta. Als je Asta zelf hebt ontdekt achter die A, dan wil je niets liever dan alles ontdekken achter Asta. Dat je op die manier het verhaal zelf wilt blijven ontvouwen, is de kracht van Tine Høeg. En als je De A van Asta hebt ontdekt, wil je niets liever dan dat ook haar andere boeken zo snel mogelijk in het Nederlands worden vertaald.

Dietske Geerlings

Tine Høeg – De A van Asta . Vertaald door Adriaan van der Hoeven en Edith Koenders. Koppernik, Amsterdam, 328 blz. € 24,50

Als er stilte valt

Sun, 13 Oct 2024 12:06:49 GMT

Als er stilte valt

Bespreking van 'As far as I know,' van Caja Boogers

Wat zijn de verhalen van degenen uit wie jij geboren bent? Wat hebben ze meegemaakt toen jij nog niet geboren was? Je kijkt naar foto’s van een wereld waar je zelf nog geen deel van uitmaakte en stelt vragen. Wat als er dan een stilte valt? Kunstenaar Caja Boogers (2001), zoon van een Indische moeder en een Nederlandse vader, de schrijver Alex Boogers, wilde meer te weten komen van zijn Indische grootouders, maar dat was een ingewikkeld proces. Er was de fysieke afstand, maar er kwamen ook zo weinig verhalen los, dat hij alleen losse eindjes had. Hij had slechts wat foto’s en halve verhalen waarmee hij die onbekende wereld wilde opbouwen, voor zover hij er weet van had. Dat deed hij in As far as I know, een serie van tweeënnegentig schilderijen, waarin hij onderzoekt hoe de relatie tussen persoonlijke en collectieve herinneringen je identiteit kan bepalen. Onder dezelfde titel is ook een prachtige catalogus uitgegeven, waarin niet alleen het overzicht van de schilderijen te zien is, in miniatuur, maar ook ieder schilderij afzonderlijk.

Subtiel is de komma na de titel, waarop niet alleen een stilte volgt, maar een schitterende reeks minimalistische en raadselachtige schilderijen in een beperkt palet, binnen het spectrum sepia. Voor elk doek gebruikte hij een grijstoon en een steunkleur, maar hoe langer je ernaar kijkt, hoe ondoorgrondelijker de kleuren worden, zoals ook herinneringen ongrijpbaar blijven.

Boogers koos een zestal foto’s uit, twee uit het album van zijn Indische familie en vier uit een archief. Samen vertegenwoordigen ze voor hem belangrijke elementen uit de Indische cultuur: Boogers’ betovergrootvader in batikbroek, die trompet speelt, twee vrouwen gekleed in traditonele kebaja en sarong, masserende handen, een man in traditioneel Indisch uniform. Boogers schilderde de foto’s na, steeds in twee kleuren, en iedere keer slechts een detail van de foto. Een enkele keer is dat beeld herkenbaar: een mond, een deel van een uniform, een deel van een gezicht, maar de meeste schilderijen beelden iets uit wat je niet helemaal kunt thuisbrengen, hooguit een sfeer, een flard van een herinnering.

De grote verzameling minimalistische schilderijen ontroert, niet alleen door de grote hoeveelheid, maar juist ook door alles wat weggelaten is. Je ervaart aan den lijve hoe je eigen geschiedenis in je herinneringen uit elkaar valt, hoe je zelf houvast probeert te zoeken, maar hoe je eigenlijk nooit een eenheid kunt worden.

Tegelijkertijd besef je dat beelden, net zo goed als woorden, verhalen kunnen vertellen, zelfs als ze zo minimalistisch zijn. Je verbeelding vult ze aan, vanuit je eigen kennis, je eigen geschiedenis, en dat is een wonderlijke ervaring, zeker als je zelf alleen deel hebt gehad aan deze specifieke geschiedenis door middel van (geschiedenis)boeken. Boogers weet met zijn verzameling een bijzondere verbinding met de kijker tot stand te brengen: wij staan niet op onszelf, maar zijn met elkaar verbonden door onze geschiedenis.

De catalogus is prachtig vormgegeven met een sobere kaft van karton, waaromheen een ingenieuze, losse, opgevouwen dubbelzijdige poster zit, waarop je aan de buitenkant in wit met grijs een indruk krijgt van de schilderijen. Aan de binnenkant van de poster (die je kunt uitvouwen als je het boek eruit haalt) zie je alle schilderijen in kleur. Binnenin vind je behalve alle schilderijen, los, en nog eens samen, ook een mooie beschrijving van de tentoonstelling door Hans den Hartog Jager, in Engels en Nederlands.

Hiermee is ook de vorm van de catalogus van As far as I know, bijzonder passend bij de inhoud: je denkt dat je iets ziet, maar je weet niet precies wat. Je raadt, je vult in, je wordt nieuwsgierig. Je wilt de geschiedenis die daar in stilte voor je ligt, naderen, je wikkelt haar voorzichtig uit, krijgt steeds iets meer te zien. Voor zover ik weet, krijg je nooit helemaal vat op alles, maar vang je toch een glimp op van de essentie.

Dietske Geerlings

Caja Boogers – As far as I know, . Jap Sam Books, Prinsenbeek, 126 blz. € 45,00.

“Jij begrijpt mij niet. Gek, dat ik in geen van jullie mezelf terugvind, niet in de jongens, niet in jou”

Tue, 01 Oct 2024 17:39:08 GMT

“Jij begrijpt mij niet. Gek, dat ik in geen van jullie mezelf terugvind, niet in de jongens, niet in jou”

Bespreking van enkele korte verhalen van Hella Haasse (door A.G. Ambagtsheer, leerling vwo 6 Eligant Lyceum)

Wanneer je Hella Haasse op het internet opzoekt, kom je een aantal biografieën en artikelen tegen over Haasses moeizame (huwelijks)leven en de gevolgen hiervan op de relatie tussen haar en haar familie. Deze ervaringen van haar zie je dan ook reflecteren in de thema’s van haar werken. Het tuinhuis, De Lida boeaja en Het portret zijn drie door Haasse geschreven korte verhalen. Het tuinhuis gaat over een moeder- dochterrelatie waarbij moeder een complete chaoot is en in een rommelig tuinhuis woont. De dochter komt uit trouw en gevoel van gebondenheid steeds langs, maar door moeders waanideeën kan ze met haar geen redelijk gesprek voeren of een behoorlijke relatie opbouwen. De Lidah boeaja gaat over een huwelijksrelatie van een Japans stel dat naar Nederland geëmigreerd is en een stekelige plant, de lida boeaja, in hun tuin hebben staan. In dit verhaal komen ook andere relaties aan de orde, zoals die met de buren, andere Nederlanders en emigranten uit Japan. Het portret gaat over de relaties tussen een broer, zijn zusjes en neefje en nichtje. Na het overlijden van de vader vindt het zusje een oude familiefoto in zijn nachtkastje. Aan de hand van deze foto worden het verleden en oude relaties naar boven gehaald. Alle drie deze verhalen hebben het overkoepelende thema gecompliceerde familierelaties.

Allereerst zie je de gecompliceerde relaties terugkomen in de afstand tussen de personages. Zo zie je in het eerste verhaal, Het tuinhuis , dat er sprake is van een afstand tussen moeder en dochter, waarbij de dochter niet graag wil worden aangeraakt: “Ze kijkt naar me alsof ze me wil omhelzen. Onwillekeurig maak ik de afwerende beweging die haar, zolang als ik me kan herinneren, altijd in verwijten of zelfs tranen doet uitbarsten.” (Haasse, 2007) Hier lees je dat er al langere tijd sprake is van een afstand en dat door moeders reactie hierop die afstand ook niet zomaar goed zal komen. Ook in andere stukken van het verhaal is deze afstand merkbaar, zowel in hun manier van communiceren als wanneer de dochter liever niet met de moeder in één bed wil slapen. In het derde verhaal, Het portret , komt deze afstand terug tussen de broer, Bertus, en zijn oudste zus, Charlotte, doordat zij op verschillende wijze hetzelfde trauma verwerken. Ook is er in het derde verhaal sprake van een afstand tussen de zoon van Charlotte en zijn vrouw, Evert en Mary, tot hun oom en tante door een generatiekloof:

“Mary: ‘Mogen wij het meenemen? Ik heb een ovale zwarte lijst, daar doe ik het in, het zal grappig staan op onze gestreepte muur, boven de commode met petroleumlamp.’

Evert: ‘1915, een halve eeuw geleden. Middenin de Eerste wereldoorlog. Gek, dat beleefd te hebben in een neutraal land, buiten schot. U moet zich die tijd toch kunnen herinneren, oom’

Charlotte: ‘Aan oom heb je niets, helemaal niets. Hij heeft geen geheugen.’” (Haasse, 1954)

Aan dit citaat zie je dat Evert en Mary door de generatiekloof zich niet goed kunnen inbeelden dat zo’n portret uit de oorlog nare herinneringen naar boven kan brengen. Integendeel, Marry wil het juist leuk inlijsten. Ook lees je dat Charlotte op een andere manier met de dingen omgaat dan Bertus: Charlotte praat er veel over en gooit er daarbij alles uit, terwijl Bertus zich juist stilletjes terugtrekt. In het tweede verhaal is er sprake van een afstand tussen de geëmigreerde meneer en mevrouw Yamada en andere Nederlanders, zoals de buren en klanten van mevrouw Yamada, door een verschil in cultuur: “‘die Jappen, zij behandelen hun vrouwen als slavinnen. Deze, hij is niet goed voor haar.’” (Haasse, 1948) In dit citaat krijg je een beeld op welke veroordelende manier de buren naar de familie Yamada kijken, maar andersom is mevrouw Yamada ook weer veroordelend tegenover de Nederlanders: “Over het algemeen voelde mevrouw Yamada weinig sympathie voor haar klanten. De Indo-europesen mocht zij het liefst, al stond zij vreemd tegenover het gemengde bloed, het niet te bepalen ras. De Nederlandse vrouwen leken allemaal op elkaar in hun zelfverzekerdheid, hun gebrek aan tact. Als zij terughoudend waren, maakte dat de indruk van kwetsende hooghartigheid; hun vriendelijkheid had in Etsu’s ogen iets onbescheidens. Zij praatten te luid en te veel, schakeringen van hoffelijkheid kenden zij niet.” (Haasse, 1948) Met deze twee perspectieven zie je hoe de cultuurverschillen voor een afstand zorgen.

In haar verhalen maakt Haasse veel gebruik van de omgeving om de complexiteit van de relaties te benadrukken. Zo reflecteren de overwoekerde tuin en het rommelige tuinhuis in Het tuinhuis de chaotische personaliteit van de moeder en de onrust in de relatie met haar dochter. In het tweede verhaal, De Lidah boeaja gebruikt Haasse de stekelige plant, die op het einde van het verhaal in stukken wordt gehakt, als symbool voor het einde van het huwelijk tussen meneer en mevrouw Yamada. Ook het overhandigen van het mes door meneer Yamada aan Etsu kan als een symbool geïnterpreteerd worden voor het feit dat hij vreemdgaat en haar daarmee een middel geeft de relatie te beëindigen: “Mijnheer Yamada droeg een smal blinkend voorwerp in de hand- een schaar, een scheermes? Zwijgend reikte hij het haar toe.”

De relaties maakt Haasse extra complex door de vele lagen die tot ver in de verledens van haar personages teruggaan. Een mooi voorbeeld hiervan is het huis in het derde verhaal, Het portret . Hierbij hebben Bertus en Charlotte een heel andere ervaring van het kofferkamertje dan hun jongere zusje, Eliza: “Charlotte heeft mij wel eens verteld dat vader Bertus vaak voor straf afranselde toen die nog een jongen was (Bertus zelf praat er nooit over). ‘Bovenop zolder… in het kofferkamertje… met een wandelstok. Als we samen iets uitgehaald hadden, moest ik erbij staan… na afloop kreeg ik dan een paar harde tikken op mijn handpalmen..’ ” (Haasse, 1954) Deze ervaringen hebben ervoor gezorgd dat Bertus en Charlotte een negatief gevoel bij de kamer hebben, terwijl dit voor Eliza helemaal niet het geval is: “Later, in de oorlogsjaren, kroop ik op de vensterbank in de diepte van de dakkapel, om er mijn huiswerk te maken of te lezen; het kofferkamertje was de plek waar ik me het veiligst, het verst verwijderd voelde van de bewoners op de eerste verdieping.” (Haasse, 1954) Dit laat zien dat Eliza, die later geboren is en daardoor hun vader op een andere manier meegemaakt heeft, een andere associatie heeft met het kofferkamertje, zij heeft juist een negatief gevoel bij de eerste verdieping waar de Duitsers in de oorlog hebben gezeten. Dit hebben haar broer en zus dan weer niet meegemaakt, omdat zij het huis al uit waren. Ook in het eerste verhaal is de afstand tussen de moeder en dochter veroorzaakt door een gebeurtenis uit hun verleden: op een dag dat de dochter, toen zes, uit school kwam en thuis een dichte deur aantrof, is zij ineengedoken op de veranda gaan zitten terwijl het langzaam donker werd. Na een tijd hield ze het niet meer uit en begon ze te schreeuwen. Haar moeder kwam naar buiten en heeft haar door elkaar geschud en een klap gegeven. Sindsdien wil ze, nu dertig, niet meer zomaar aangeraakt worden door haar moeder.

Al met al blijkt hieruit dat het bij alle drie de verhalen van Haasse om complexe relaties gaat die je niet zo maar uit kan leggen. Toch weet de auteur de complexiteit en afstand in elke zin voelbaar te maken door stukken informatie uit het verleden te geven en uitgebreide beschrijvingen van de omgeving te maken. Ook zorgt ze er zorgvuldig voor dat de lezer (bijna) geen connecties tussen de personages kan vinden, waardoor ze de afstand tussen de personages nog eens vergroot.

Bronnen:

Haasse H.S. (2007) Het tuinhuis

Haasse H.S. (1948) Het portret

Haasse H.S. (1954) De Lidah boeaja

'Mijn leven is geen rol. Mijn leven is dat van een mens'

Tue, 01 Oct 2024 17:22:03 GMT

'Mijn leven is geen rol. Mijn leven is dat van een mens'

Bespreking van 'De wateraap' en 'Wormmaan' van Mariken Heitman (door Frank de Kogel, leerling vwo 6 Eligant Lyceum)

Mariken Heitman heeft met haar debuutroman De Wateraap en haar tweede roman Wormmaan twee abstracte en gelaagde boeken geschreven die niet alleen over maatschappelijke thema’s zoals genderidentiteit gaan, maar ook prachtige metaforen bevatten die alle ogenschijnlijk verschillende thema’s samenvoegen tot een gemeenschappelijk thema: het zich niet willen conformeren aan de verwachtingen van de maatschappij. (De Biografie van Mariken Heitman - Mariken Heitman, z.d.)

In beide werken is de hoofdpersoon Elke onzeker over haar genderidentiteit. Ze weet niet helemaal hoe ze om moet gaan met haar gevoelens, die afwijken van het idee dat de maatschappij over haar heeft, zoals in De Wateraap , waar Elke beschrijft hoe ze vroeger niet zoals de rest van de meisjes het tijdschrift Fancy las, maar het wetenschappelijke tijdschrift Zo Zit Dat: “Of mijn klasgenoten, meisjes die precies dat waren: meisjes. Meisjes ook, die niet Zo Zit Dat maar de Fancy lazen en lipgloss met een kleurtje wilden.” ( De Wateraap , p.121). Ditzelfde thema is ook zichtbaar in Wormmaan , waar Elke op een Waddeneiland een tandem huurt en daarmee ‘de vrouw die ze nooit werd’ mee moet slepen, die symbool staat voor de verwachtingen die de maatschappij heeft over het gedrag van Elke.

De ontwikkelingen van de schrijfster zijn duidelijk zichtbaar wanneer de diepgang en gelaagdheid van het hoofdthema tussen de twee boeken vergeleken worden. In De Wateraap is de genderidentiteit van Elke zeer duidelijk en overheersend aanwezig in weinig subtiele zinnen: “Steriele modellen, waarin het de macht van de massa was die regeerde en waarbij alles wat buiten de normaalverdeling viel, niet bestond.” (De Wateraap, p.23-24). Daarentegen creëert Heitman in Wormmaan door het gebruik van verschillende, maar toch door metaforen verbonden thema’s een soort gelaagdheid die de lezer verder aan het denken zet over de kromme verwachtingen van onze maatschappij. Dit wordt direct al zichtbaar bij het lezen van de eerste zin: “Het besturen van een trekker is een daad van soevereiniteit” ( Wormmaan , p.1). Hier wordt het besturen van een trekker metaforisch gebruikt om de beslissende kracht die een gewassenveredelaar heeft uit te drukken, die daarna weer staat voor de effecten die de gezamenlijke verwachtingen van onze maatschappij hebben op het gedrag van de afwijkenden.

In beide boeken is de zoektocht van Elke naar een gelijke aanwezig. In Wormmaan is deze gelijke te vinden in de erwt die Elke wil laten verwilderen. Deze erwt is volledig aangepast aan de verwachtingen van de boeren, om zo veel mogelijk opbrengst te leveren en zo lekker mogelijk te zijn. Als Elke deze erwt laat verwilderen, dan voldoet deze niet meer aan de verwachtingen die door de boeren zijn opgelegd. Deze situatie lijkt op die van Elke: beiden zullen ze niet meer voldoen aan opgelegde verwachtingen. Deze zoektocht is in De Wateraap nog duidelijker zichtbaar: Elke raakt gefascineerd door de wateraap, een tussenvorm in de evolutie van de mens, terwijl Elke zelf ook een tussenvorm is tussen man en vrouw: “Maar mijn leven is geen rol. Mijn leven is dat van een mens.” ( De Wateraap , p.167).

De opbouw in beide boeken heeft ook meerdere overeenkomsten. Zo worden in beide boeken stukken geschreven over een ander tijdperk, zoals bij De Wateraap er af en toe wordt uitgelegd hoe de wateraap evolueerde tot de mens zoals wij deze nu kennen. In Wormmaan zijn deze uitstapjes naar het verleden veel regelmatiger. Hier wordt er om en om een hoofdstuk over het verleden van de mens als boer geschreven. Ook wordt in beide boeken het ik-perspectief gebruikt om de lezer een accurater gevoel te geven over die gevoelens van de hoofdpersoon.

In beide boeken zijn de thema’s genderidentiteit en het zich niet willen conformeren aan de verwachtingen van de maatschappij duidelijk aanwezig. Helaas laat De Wateraap deze thema’s op een weinig subtiele manier doorschijnen, terwijl dezelfde thema’s in Wormmaan op een prachtige gelaagde manier aan het licht komen, en daarbij de maatschappij ook nog op een verfrissende manier aan het denken zetten. Het lezen van deze boeken wekt ook een interesse op in de manier waarop Mariken Heitman in haar volgende boek De mierenkaravaan metaforen zal gebruiken om maatschappelijke problemen aan het licht te stellen.

Bronnenlijst:

De biografie van Mariken Heitman - Mariken Heitman. (z.d.). Mariken Heitman.

https://marikenheitman.nl/biografie/

Heitman, M. (2019). De wateraap . Atlas Contact.

Heitman, M. (2021). Wormmaan . Atlas Contact.

Een tuin met oneindig veel ingangen

Tue, 01 Oct 2024 16:50:33 GMT

Een tuin met oneindig veel ingangen

Bespreking van 'De mierenkaravaan' van Mariken Heitman

Als je een boek opent, is de eerste bladzijde meestal de ingang tot het verhaal. Soms valt die aarzelende eerste stap samen met wat je leest, zoals in De mierenkaravaan , de nieuwe roman van Mariken Heitman: ‘Ik wil dat je behoedzaam bent’. Het is of je als lezer direct wordt aangesproken bij die eerste stap. Je beseft dat je zojuist een boek hebt geopend, dat nu kwetsbaar voor je ligt. Het zal door allerlei filters zijn gegaan: de boekhandel, de uitgeverij, redacteuren. Schrijvers zullen gehard zijn, eelt op hun ziel hebben gekweekt, maar toch: hier ligt de binnenwereld van een ander mens, en jij hebt zojuist de eerste stap gezet om die wereld te betreden. Natuurlijk kun je op je grove laarzen deze grond met voeten treden, maar die eerste regel roept op dat niet te doen, en wie deze behoedzaamheid in acht neemt, ontwaart juist door die vertraging een wereld waarin uiteindelijk oneindig veel meer ingangen verscholen liggen dan alleen die eerste bladzijde. En dat is de verdienste van de schepper van deze tuin: een vakvrouw pur sang!

Probeer maar eens te vertellen waar het boek over gaat. Het gaat niet per se over een hartstochtelijk moestuinder, iemand die aan MS lijdt, die beseft dat ze haar moestuin misschien wel moet gaan overdragen, iemand die net haar relatie heeft verbroken, op onverwachte momenten door haar benen zakt, over een haas die zich steeds in de tuin laat zien, over samenwerking, seizoenen, ecologisch evenwicht. Het gaat over dat allemaal, maar dan nog veel meer, omdat het geheel meer is dan de som van de delen. Er zit iets ongrijpbaars in de roman dat uitdaagt, verleidt, overrompelt, ontroert, maar probeer dat maar eens te vangen. Net als de haas die Kiek in de vroege morgen vanuit haar ooghoek ziet, knijpt de essentie er heimelijk tussenuit als je erop probeert te focussen.

De perspectieven in het boek schuiven raadselachtig over elkaar heen. Je leest vanuit Kiek, dan weer vanuit haar stagiaire Vicky, vanuit de haas, of vanuit een mysterieuze ik die boven het verhaal lijkt te zweven en alles met elkaar verbindt en vooruit lijkt te kunnen kijken. De perspectieven zijn niet netjes afgebakend in een eigen hoofdstuk, maar soms verspringend per regel, waardoor er ook een collectief samenzijn lijkt te ontstaan die wel wat wegheeft van een moestuin, of groter ecologisch systeem: alles hangt met alles samen en probeert in evenwicht te blijven. Als er een partij zwakker wordt, dan vangt de andere hem of haar op. Er kan een bepaalde soort verdwijnen en een andere tevoorschijn komen. Dat voelt hardvochtig voor een individu, want plotseling lijk je er niets meer toe te doen. Tegelijkertijd biedt het troost, want je gaat op in een groter geheel.

Misschien dat De mierenkaravaan dus eigenlijk over het mysterie van het leven gaat, maar dat klinkt zo algemeen dat je het bijzondere van dit boek volkomen onrecht doet, en toch zit daar de kracht. De mens is behept met bewustzijn en Kiek worstelt daarmee, want juist dat bewustzijn staat haar in de weg om er helemaal te ‘zijn’:

‘Bij de eerste streep licht arriveert ze op de tuin en dan weet ik het direct. Zou je haar recht aankijken, dan zag je de blik van een dier dat in een staat van laagbewustzijn verkeert, de pafferige ogen van een wezen dat druk is met overbruggen, want de lente moet worden bereikt en van de winter heeft het al verloren. Het zijn de ogen van iemand die niet beschouwt, die zich er niet naast of boven bevindt maar onderdeel is, die net als iedere duizendpoot of springstaart zijn enige logische plaats inneemt. Ogen, maar ook handen en een lijf die weten wat ze moeten doen. Net als het brein, dat rekent in meters gaas en palen. Het vervangen van een hek vergt geen bespiegelingen maar gaten boren, palen slaan, de klus draait om tientallen krammen en het gewicht van een hamer, om aanpakken, sjouwen, graven. Als je haar zou kennen, zag je dat haar winterslaap dieper is dan ooit, dat ze zich gelaten laat inkapselen.’

Er klinkt soms een abstracte cerebraliteit door in de roman, vergelijkbaar met die uit haar vorige, Wormmaan: een haast wetenschappelijke benadering van het verschijnsel ‘mens’, versterkt door de verschuivende perspectieven. Net als je in Kieks hoofd zit en meeleeft met haar frustratie over het aftakelende lichaam, wordt er weer uitgezoomd en zie je haar vanuit de verte. Heitmans vakkennis lijkt een onuitputtelijke bron. Je kunt je er als lezer enorm aan laven: hoe je composteert, het land bewerkt, zaait, bestrijdt, oogst, je krijgt het allemaal tussen de regels door mee.

Maar op het moment dat je geniet van deze wetenschappelijke kennis, lijkt Heitman moeiteloos over te gaan op poëzie, barstensvol metaforen en waarin bijvoorbeeld een opsomming van prachtige woorden, die Kiek zal vergeten, een kwart van de bladzijde beslaat: ‘lepeloren neusrot aanaarden aardvlo aardappelmoeheid uienvlieg draaihartig volvelds voren kantelschoffel [...]’. Heel af en toe denk je: de auteur maakt haar zinnen niet goed af, maar juist die hoekige stijl waarin soms wat afbladdert, past helemaal bij de moestuin die wordt geteisterd door wind, zware regenval of brandende zon.

Door het voortdurend in- en uitzoomen voel je hoe zelfs de onaanzienlijkste kleine wezens van het aardrijk deel uitmaken van een groter geheel en hoe de mens daarin ook een plek heeft:

‘Punt is dat zij niet de prijs van een courgette bepaalt, wel het ras. Niet het belastingstelsel, wel het teeltplan. Niet het vrouwbeeld, wel hoe de venkel schoon en dakpansgewijs wordt gekist. Niet het afkalven van sociale zekerheid, wel de opbouw van bodemvruchtbaarheid. Niet de toenemende droogte of juist de eindeloze plensbuien, de milde winters of de grotere onvoorspelbaarheid van dit alles, wel haar onderworpenheid daaraan. Niet het massale uitsterven om haar heen, wel het voortdurend voeden van de aarde.’

Zo is De mierenkaravaan bovenal een bespiegeling over het accepteren van je eigen vergankelijkheid en tevens over het heft in eigen handen nemen tot je erbij neervalt. Heitman houdt daarmee de mens een nietsontziende spiegel voor die tegelijkertijd troost. De mysterieuze witte kamer waar Kiek van het ene moment op het andere in kan verdwijnen, lijkt een beetje op Kouwenaars ‘totaal witte kamer’ die je op meerdere manieren kunt invullen: de dood die een leven lang naast ons wandelt, maar ook de plek waar je voor even tot rust kunt komen en stilstaan bij alles wat zo overrompelend aanwezig is. Voor de lezer is De mierenkaravaan ook zo’n plek waar je elk moment in kunt verdwijnen, een tuin met oneindig veel ingangen.

Dietske Geerlings

Mariken Heitman – De mierenkaravaan . Atlas Contact, Amsterdam, 208 blz. € 22,99.

De prins die zijn schatje maar elders moet zoeken

Thu, 19 Sep 2024 12:22:50 GMT

De prins die zijn schatje maar elders moet zoeken

Bespreking van 'Sprookjes. Dramoletten' van Robert Walser

Misschien kun je Sprookjes; Dramoletten van de Zwitserse auteur Robert Walser (1878-1956) zien als een schalkse knipoog naar de mondelinge overdracht van volksvertellingen. Het is immers niets voor sprookjes om vastgeklonken te liggen in dikke boeken die steeds op dezelfde manier worden voorgelezen door vaders, moeders, opa’s en oma’s. De sprookjes die de gebroeders Grimm in de eerste helft van de negentiende eeuw hebben opgetekend, waren in de eeuwen daarvoor voortdurend in beweging. Geen versie was gelijk aan die ervoor. Natuurlijk zijn ook daarna nog verschillende variaties in omloop geraakt. Walser gaat echter een stap verder: hij breekt het slot van bekende sprookjes als ‘Doornroosje’, ‘Sneeuwwitje’ en ‘Assepoester’ open en betreedt speels de ruimte van het sprookjestoneel.

En dan kan het zomaar gebeuren dat Doornroosje helemaal niet zo’n trek heeft in de prins als die haar wakker heeft gekust:

‘Heeft hij geen ogen als de zee

en niet een strak gezicht als marmer

en geen gebaren als graniet...

Nou, zulke lieden moet ik niet,

hij zoekt zijn schatje maar elders.’

Terwijl de boze koningin met de jager aan het vrijen is, vergeeft Sneeuwwitje haar dat ze haar met een giftige appel heeft proberen te vermoorden: ‘Trek niet terug die milde hand, die ik met kussen grijpen wil!’ Sneeuwwitje ligt aan haar voeten en vraagt om vergeving van de argwaan die ze had, die de koningin gekwetst zou kunnen hebben.

Walser heeft de sprookjes gegoten in de vorm van ‘dramoletten’, korte theaterteksten, waarin de sprookjesfiguren op humoristische wijze met elkaar in gesprek gaan. Juist omdat we onze sprookjes zo door en door kennen, is het bijzonder vermakelijk om te lezen hoe Walser alles overhoophaalt, waardoor ook de stereotiepe rolverdelingen met de grond gelijk gemaakt worden.

In ‘Assepoester’ treedt ‘Sprookje’ zelfs op als een van de personages die Assepoester weer terug in de sprookjeswerkelijkheid probeert te duwen, als ze er net uit dreigt te ontsnappen. Sprookje werpt haar de zilveren muiltjes, licht als zwanedons, toe en maant haar ze netjes te vangen en haar zusters er niet mee te plagen. Als Assepoester weer keurig in haar geijkte rol is gekropen, zegt Sprookje: ‘Wat ben je toch een lieve schat, / een sprookje waard.’

Als lezer word je voortdurend op het verkeerde been gezet en verlies je alle grip op de zo overbekende sprookjesfiguren. Net als je denkt dat de rollen omgekeerd zijn, de boze stiefmoeder ineens wonderschoon lijkt en aanbeden wordt door Assepoester, herpakt Assepoester haar oude rol weer en lijkt er niets aan de hand.

Naast de drie sprookjes bevat de bundel ook een herschrijving van het kerstverhaal, waarin Maria en Jozef beduusd zijn over wat hun kind te wachten staat. Behalve de drie koningen, wandelen er ook een oude man, grappenmaker en zwerver rond in het verhaal. De engel uit verrassend moderne gedachten over de arme Jozef en Maria, die maar geen rust kunnen vinden, omdat ze denken dat ze alles op orde moeten hebben en bang zijn om hun plichten te verzuimen.

Walser, die vanaf 1929 ernstig leed onder psychotische verschijnselen en angsten, werd hooggewaardeerd door collega’s als Kafka, Hesse en Sebald. Niet zelden brengt humor verlichting in de tragiek. Zijn sprookjes brengen je niet alleen aan het lachen, maar schudden je ook een beetje wakker en laten je nadenken over de soms bizarre, vaste patronen in volksvertellingen. In Walsers versie van ‘Assepoester’ vertolkt het personage Sprookje dit als volgt:

‘Je laten schrikken was mijn doel.

De mensen geloven niet in mij;

maar da’s niet erg zolang mijn komst

ze maar weer aan het denken zet.’

Dietske Geerlings

Robert Walser – Sprookjes; Dramoletten . Vertaald door Ard Posthuma. Koppernik, Amsterdam, 120 blz. € 19,50.

Voor wie op zijn eerste werkdag een amputatie moet verrichten

Wed, 11 Sep 2024 07:57:41 GMT

Voor wie op zijn eerste werkdag een amputatie moet verrichten

Bespreking van 'Aantekeningen van een jonge arts' van Michail Boelgakov

Voor iedereen die last heeft van het impostersyndroom (de angst om door de mand te vallen) zal Aantekeningen van een jonge arts van de Russische auteur Michail Boelgakov (1891-1940) een bijzonder humoristisch, maar soms ook gruwelijk feest van herkenning zijn. Het verhaal is nu voor het eerst afzonderlijk in druk verschenen, vertaald door Aai Prins.

De verteller is een jonge, net afgestudeerde arts die een praktijk op het platteland overneemt. Vanaf de eerste dag wordt hij geconfronteerd met de enorme kloof tussen wat hij geleerd heeft uit de medische handboeken en de complexe praktijk van allerlei verwondingen, ingrepen, maar bovenal de hooggespannen verwachting van de lokale bevolking. Boelgakov zelf had medicijnen gestudeerd en enige tijd als dorpsarts in de omgeving van Smolensk gewerkt. Wellicht is dit verhaal op zijn eigen ervaringen gebaseerd.

Op zijn eerste dag krijgt de dokter een wanhopige man aan zijn deur, die zijn enige kind, een wonderschoon, maar zwaargewond dochtertje, aan hem toevertrouwt. Terwijl de hulpdokter en vroedvrouwen hem in het oor fluisteren dat hij niets meer kan betekenen, dat het meisje binnen enkele minuten zal sterven, raakt de jonge arts bijna verdoofd van angst. Schor vraagt hij om meer kamfer:

‘Alles in mijn hersenen werd licht, en opeens, zonder wat voor handboeken dan ook, zonder raadgevingen, zonder hulp, realiseerde ik me met een ijzeren stelligheid dat ik nu voor het eerst van mijn leven een amputatie moest verrichten op een zieltogend mens. Die onder het mes zou sterven. Ach, ze zou onder het mes sterven. Ze had immers geen bloed meer! Over tien verst was alles uit haar verbrijzelde benen gestroomd, we wisten niet eens of ze nog iets voelde, merkte. Ze zweeg. Ach, waarom ging ze niet dood? Wat zou haar krankzinnige vader tegen me zeggen?

‘Bereid een amputatie voor,’ zei ik met de stem van een vreemde tegen de hulpdokter.’

Terwijl het zweet hem aan alle kanten uitbreekt, pakt hij het mes en probeert de enige persoon die hij ooit aan de universiteit een amputatie heeft zien verrichten, na te doen. Het is voor de lezer niet ingewikkeld je in te leven in de angst van deze jongeman. Allerlei gedachten schieten door je hoofd: waarom bereiden ze die arme artsen niet wat meer voor op de praktijk? Hoe kan het dat hij er in zijn studie maar één heeft bijgewoond? Tegelijkertijd besef je dat je bij alle aandoeningen die er bestaan nooit alles van tevoren geoefend kunt hebben. Met ingehouden adem volg je de handelingen van de jonge arts. Wonder boven wonder overleeft het meisje de ingreep en stijgt de jonge arts in aanzien.

Voor hemzelf is dat echter totaal geen geruststelling, want hij heeft het gevoel dat het meer geluk dan toeval was. Juist dat is zo typisch aan dat impostersyndroom: in plaats van dat de waardering van omstanders leidt tot meer zelfvertrouwen, krijgt de jonge arts alleen maar meer paniek van die hoge verwachtingen en weet hij zeker dat hij binnenkort als een oplichter door de mand zal vallen. Hij heeft het gevoel dat hij maar wat doet. Kort daarna moet hij een versie verrichten bij een zwangere vrouw bij wie het kind dwarsligt, gevolgd door een tracheotomie op een klein meisje dat dreigt te stikken.

Het verhaal is soms nogal gruwelijk en bloederig, door alle details die de verteller koelbloedig aan de lezer toevertrouwt. Voor sommige lezers zal dit boek eerder een griezelverhaal zijn dan slechts de ‘aantekeningen van een jonge arts’. Dat komt vooral doordat de arts niet alleen zijn handelingen beschrijft, maar ook al zijn onzekerheid en angst daarbij. Bovendien maakt de jonge arts ook fouten, twijfelt hij aan zijn diagnoses en behandelingen, en sterft er af en toe een patiënt. Het is niet altijd helemaal duidelijk of dat door toedoen van de arts komt, omdat je niet weet of zijn angsten met hem op de loop gaan:

‘Een week leefde ik als in een nevel, vermagerde en voelde me beroerd. De soldaat krijgt gangreen, bloedvergiftiging... Ach, verdomme nog aan toe! Wat had ik met die tang ook bij hem te zoeken. Dwaze taferelen doemden voor me op.’

Boelgakovs verhaal is weliswaar een eeuw geleden al geschreven, maar werpt ook nu nog een helder licht op de risico’s van het leven en onze misschien wel te hoge verwachtingen van de gezondheidswetenschap. Een arts kan geen wonderen verrichten en maakt ook fouten. Het verhaal is wellicht verontrustend, maar relativeert ook op humoristische wijze ons vertrouwen in de wetenschap en onze mogelijkheden om de controle te houden over onze gezondheid.

Dietske Geerlings

Michail Boelgakov – Aantekeningen van een jonge arts . Vertaald door Aai Prins. Uitgeverij Van Oorschot, Ams

Dobberend in 'Afwezigheid'

Sun, 01 Sep 2024 18:03:25 GMT

Dobberend in 'Afwezigheid'

Bespreking van het gedicht 'Afwezigheid' van Esther Jansma

De prachtige foto van Esther Jansma hierboven is van Mark Kohn

Afwezigheid

Zoals rozen openen, je ziet het niet,

een roos is een roos is, is plotseling weten:

wat werd gezegd zegt zich weer, missen

is veelvoud, blijft opengaan in het nu

en je begrijpt niet hoe. Je ligt in het hart

en je wacht en niets zoekt je, niets

slaapt je naar het licht, blijft zich ontvouwen

terwijl het valt in zichzelf

Esther Jansma, (uit: Hier is de tijd )

De ontroerende podcast met Esther Jansma in ‘Een uur cultuur’ brengt mij ertoe haar poëzie te herlezen. In haar bundel Hier is de tijd spoel ik aan in ‘Afwezigheid’ en blijf daar een tijdje ronddobberen langs de woorden en versregels. Het gedicht doet bijna pijn in zijn schoonheid.

Door de laatste regel doet mij het hele gedicht met terugwerkende kracht aan Favereys poëzie denken, waarin voorwerpen behalve zichzelf ook steeds van taal zijn, maar waarin ook het zijn en niet-zijn samenvallen met de constructie in taal. Veel eerder dan aan Faverey moest ik natuurlijk in de tweede regel denken aan Gertrude Stein waarnaar Jansma verwijst en waar het ‘zijn’ van deze roos eigenlijk meteen in twijfel kan worden getrokken, omdat rozen weliswaar altijd rozen zullen zijn, maar de zich openende roos hier vooral een beeld is, voor plotseling weten. De openende roos verschijnt voor mijn geestesoog en daar probeer ik haar te verbinden met het plotseling weten. Ik kan de roos bijna ruiken en de fluweelzachte oppervlakte voelen van de blaadjes. Terwijl de dichter zo openlijk de roos als beeld gebruikt, heeft zij haar tegelijkertijd tastbaar gemaakt, toegankelijk voor bijna alle zintuigen.

En dan het missen, juist als die prachtige roos tot al je zintuigen is doorgedrongen, het missen dat blijft opengaan, net als die bloemblaadjes van de roos zich blijven ontvouwen, alsof er geen einde aan komt. Wie iemand verloren heeft, zal het vast herkennen en ook niet begrijpen hoe dat missen zich steeds weer opnieuw manifesteert. Hoe fraai is dat ‘Je ligt in het hart’, want het verbindt zich aan het hart van de bloem, de roos, het middelpunt van de schoonheid, zo hevig aanwezig, door de kracht van de taal, maar het hart is ook de plek waar het missen zich voordoet, steeds opnieuw. Je wacht, want wat kun je anders doen dan dat? Leven is wachten, en ‘niets zoekt je’, ‘niets’ is gepersonifieerd. Datzelfde niets ‘slaapt je naar het licht’. Hoe kan die afwezigheid, die leegte zich zo blijven ontvouwen? Je voelt haast het zich steeds opnieuw openen van de fluweelzachte bloemblaadjes van de afwezige roos. Het ‘terwijl het valt in zichzelf’ doet me denken aan dat plotseling vallen dat je kunt voelen als je bijna in slaap bent gevallen: slaap, dat andere grote niets, dat zo huiveringwekkend grenst aan de dood en het niets. Het gedicht is opgehouden, is na zijn verschijning uit het niets, weer niets geworden.

Maar het is niet onopgemerkt gebleven, want voor even was ik tijdens het lezen getuige van het opbloeien van dit gedicht, dat verscholen tussen de bladzijden, tussen de dichtbundels in mijn boekenkast lag, stond. Ik ga dit de komende tijd vaker doen, de gedichten van Esther Jansma lezen, want alleen dan ontvouwt zich dat wonder waardoor je voelt dat je leeft.

In de podcast zegt Jansma dat ze ook de humor belangrijk vindt in haar poëzie. Ook in dit gedicht is de humor aanwezig, maar dan wel die ernstige humor, die voortkomt uit de tragiek, de glimlach bij de laatste regel als je voelt dat het gedicht voorbij zal zijn en dat je het dan al mist.

‘Ze ging als een veertje, ze ging als een vogel’

Sat, 31 Aug 2024 13:41:27 GMT

'Ze ging als een veertje, ze ging als een vogel'

Filosofie en poëzie zijn nauw aan elkaar verwant, omdat de beoefenaars van beide kunsten geneigd zijn grondvragen te stellen. Waar de filosoof steeds opnieuw de vraag stelt naar de oorsprong van ons bestaan, zoekt de dichter steeds opnieuw de taal om delen van dat bestaan in te vangen. Beiden vertragen, staan stil bij de vragen waaraan we in de waan van de dag vaak voorbijrazen. Rouw van Donald Niedekker heeft eenzelfde effect, terwijl het in feite geen van beide is, maar een dagboek, zij het een bijzondere vorm daarvan. Vanaf de eerste dag na het overlijden van zijn moeder tot aan haar eerste verjaardag die ze niet meer zal meemaken, schrijft Niedekker als rituele vorm van rouw iedere dag een klein verslag:

‘Ik besloot de volgende dag, zaterdag 5 september 2020, spontaan en zonder vooropgezet plan mijn moeder te gedenken met kleine, voor haar betekenisvolle handelingen. Een t-shirt uit Denemarken dragen, dat ze me ooit had gegeven, luisteren naar een muziekprogramma waar ze van hield, een verhaal uit haar favoriete bundel van Tsjechov lezen of, zoals op de ochtend na haar overlijden, in zee zwemmen ter hoogte van waar wij in Egmond onze zomeridylles hadden beleefd.’

Het begin van het dagboek is van een serene schoonheid, door de ernst, zo vlak na het verlies, het kwetsbare verlangen om de moeder op een waardige manier te gedenken. Ontroerend is zijn besef dat het woord ‘nabestaande’ zo exact uitdrukt wat het inhoudt: ‘Van bestaande word je nabestaande. Een nabestaande, die de afwezige laat voortbestaan.’ Dat is wat hij die eerste dagen heel bewust doet: het zoeken naar kleine dingen waar zijn moeder zo van kon genieten. De werking die daarvan uitgaat, is niet alleen heilzaam voor hemzelf, maar raakt ook de lezer. Je gaat je vanzelf afvragen welke elementen in je eigen leven en in die van je dierbaren belangrijk zijn (geweest).

Het lezend volgen van het rouwproces is een vorm van vertragen, stilstaan bij de essentie van het leven en de liefde, het stellen van de grondvragen. Het zou zelfs gelezen kunnen worden als een voorbeeld van hoe je kunt rouwen. Niedekker beschrijft het als een bijzondere combinatie van terugkijken en verder leven, het verleden meenemen naar het nu. Liefdevol beschrijft hij de laatste uren van zijn moeder, tot en met het moment van afscheid, de euthanasie waar zij voor heeft gekozen.

Daar blijft het echter niet bij. Het dagboek stijgt ver daarboven uit. Dat komt deels doordat de

terugkerende elementen, zoals het takje kamperfoelie, de eerste walnoot van het jaar die hij voor zijn moeder heeft geplukt vlak voor haar dood, en de balalaikaspeelster als betekenisvolle leidmotieven gaan werken die het dagboek een gelaagdheid geven waar je steeds weer een andere invulling aan kunt geven. Daarin zie je de hand van de meester, de vakman, die zorgvuldig zijn compositie bepaalt.

Dat vakmanschap zie je daarnaast terug in Niedekkers verfijnde stijl, haast muzikaal door de verschillende tempi: korte, eenvoudige zinnen die feitelijkheden beschrijven – ‘Rond twee uur ben ik stil. Tien over twee overleed ma.’ – afgewisseld met langere meanderende zinnen met wonderschone subtiele observaties van de natuur, de omgeving, of situaties. De muzikaliteit zat ook al in zijn moeder, waardoor je in zijn verslag in feite een echo hoort van haar. Dat is troostrijk, omdat het ‘nabestaan’ waarover Niedekker het heeft, op die manier voor de lezer een extra dimensie krijgt.

Gaandeweg het rouwproces komen bij de gekozen rituelen steeds meer herinneringen naar boven, waardoor bij Niedekker de behoefte ontstaat om het leven van zijn moeder enigszins in kaart te brengen. Dat is aan de ene kant heel mooi, omdat het onderdeel is van het rouwproces, maar het dagboek drijft daardoor wel steeds verder af van dat kwetsbare, serene begin dat in literair opzicht zo bijzonder en technisch verfijnd is. Het wordt meer en meer een opsomming van feitelijkheden, belangrijke gebeurtenissen uit het leven van de moeder en het gezin. Niedekker wordt chroniqueur: de lezer krijgt een goed tijdsbeeld en ook een helder beeld van deze levenslustige, stoere en strijdlustige vrouw die vocht voor gelijke kansen voor vrouwen, o.a. in de functie van voetbalscheidsrechter bij de KNVB.

Het is alsof twee vormen proberen samen te komen. Paradoxaal genoeg is juist het heel persoonlijke stuk waarin de rouwende zoon verslag doet van de meest kwetsbare stappen in het rouwproces, van een bovenpersoonlijke kracht, terwijl het deel waarin de chroniqueur wat meer afstand neemt, eerder een persoonlijke familiekroniek wordt.

Al met al is Rouw een ontroerend en rijk document, waarin heel veel te ontdekken valt voor veel verschillende typen lezers. Veel lof ook voor de prachtige uitgave, sober, subtiel met een prachtige afbeelding op de voorkant van – zo lijkt het – een stervende zwaan. Volgens de oude Grieken was de zwaan een schepsel van Apollo en zong deze zwaan vlak voordat hij stierf, een prachtig lied, zijn ‘zwanenzang’. Op de achterzijde staat alleen dit prachtig citaat:

‘Het is tien over twee geweest, bijna tien voor half drie. De waterjuffer is vertrokken. Een ooievaar vliegt, parallel aan de boerderij naar het noorden, met een kalme slag van de gekartelde, breed uitgespreide vleugels. Ze ging als een veertje, ze ging als een vogel.’

Dietske Geerlings

Donald Niedekker – Rouw; berichten . Koppernik, Amsterdam, 296 blz. € 22,50.

Japanse miniaturen

Sat, 31 Aug 2024 13:37:42 GMT

Japanse miniaturen

Bespreking van 'Oog in oog met de maan' van Yosa Buson

Wie denkt dat de essentie van de Japanse haiku bestaat uit het aantal lettergrepen – zeventien, verdeeld over drie versregels, vijf, zeven, vijf – verliest met de regels algauw de kunst uit het oog. De filosofie achter deze ogenschijnlijk eenvoudige versvorm is echter de focus op een kort ogenblik, met kleurrijke, uitdagende beelden. Daarnaast zou je de haiku in één adem moeten kunnen lezen en een gevoel van plotselinge verlichting ervaren. Daarmee is deze versvorm intens, direct en expressief. In Oog in oog met de maan zijn negentig haiku’s van de Japanse dichter Yosa Buson (1716-1784) opgenomen, in de vertaling van Jos Vos. Het fraai uitgegeven boekje werpt een helder licht op de oorsprong van deze versvorm.

De haiku begon ooit in de dertiende eeuw in Japan als openingszin van ‘renga’, een mondeling gedicht van meestal honderd strofen lang. In de zestiende eeuw is de haiku losgebroken van renga en door Matsuo Basho tot een klassieke versvorm geworden. Yosa Buson leefde een eeuw later en was in zijn tijd de belangrijkste Japanse dichter en daarnaast een begenadigd schilder. Dit zie je goed terug in zijn werk:

Genieten van avondkoelte –

je ziet niet eens meer hoe vissers

hun netten uitwerpen!

In drie regels krijg je een miniatuurschilderijtje voorgeschoteld dat je met slechts een handjevol woorden eigenlijk vooral zelf met je verbeelding in elkaar zet. Misschien dat daarin ook die verlichting zit die je kunt ervaren. Je bouwt in een paar seconden een kleine wereld, een kort verhaal, en voor je het weet, is het weer afgelopen, als een ademtocht, een zucht.

Buson had een bijzonder observatievermogen. Hij geeft niet alleen een korte impressie van een stukje natuur of een situatie, maar weet vaak ook de spanning over te brengen die daaronder ligt. Dat maakt dat je niet alleen een schilderij voor je ziet, maar met dat beeld een brokstuk uit een heel leven:

Koude rillingen:

in de slaapkamer stap ik op de kam

van mijn dode vrouw.

Opvallend is dat in elk geval de vertalingen van deze haiku’s meestal niet voldoen aan die simpele regel van het aantal lettergrepen. Dat laat al zien dat daar de essentie van de haiku niet in ligt, want die essentie zou in een vertaling nooit verloren mogen gaan.

Als je bedenkt dat deze kleine taalconstructies al een paar eeuwen oud zijn en ooit gecomponeerd zijn aan het andere eind van de wereld, dan kan het bijna niet anders dan dat je daardoor geraakt wordt. Voor je geestesoog verschijnen haast filmische fragmenten van een verloren gegane wereld, van het leven van een mens, lang geleden, in Japan. Deze beelden krijgen iets van een déjà vu, alsof het je eigen herinneringen betreft:

Hoge stapel

lome dagen; vroeger steeds

verder van ons af.

Het is niet zo vreemd dat deze versvorm ook modernistische dichters als Ezra Pound heeft beïnvloed. Het fragmentarische ervan past in een wereld die niet meer als eenheid ervaren kan worden.

Deze kunst om in weinig woorden een wereld op te roepen doet ook denken aan de geconcentreerde poëzie van Hans Faverey, of de miniaturen van Jozef Deleu. Het betreft de kunst om niet alles in te vullen, de kunst, maar ook de moed om alle overtollige ballast in taal te schrappen en met het weinige dat overblijft de verbeelding van de lezer te tarten. Lezen is dan allesbehalve passief consumeren, maar hard werken, proberen, verwerpen, blijven oefenen, bouwen, tot je oog in oog komt te staan met de maan, met je eigen nietigheid en vergankelijkheid.

Dietske Geerlings

Yosa Buson – Oog in oog met de maan . Vertaald en ingeleid door Jos Vos. Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam, 64 blz. € 10,99.

Tussen rots en ijs de eenzame mens

Mon, 19 Aug 2024 07:54:04 GMT

Tussen rotsen en ijs de eenzame mens

Bespreking van 'Sneeuw, hond, voet' van Claudio Morandini

Wie ooit alleen boven in de bergen is geweest, kent wellicht de overweldigende kracht van het ruige landschap en het besef dat je eigen bestaan niet meer dan een vluchtig ogenblik is, op die eeuwenoude aarde, waarin jij weer zult verdwijnen. Sneeuw, hond, voet van de Italiaanse auteur Claudio Morandini, prachtig vertaald door Hilda Schraa en Manon Smits, is een indringend relaas over de kluizenaar Adelmo Farandola, die hoog in de bergen leeft en daar langzaam verdwijnt tegen de achtergrond van rotsen en sneeuw.

Aan het begin van het verhaal daalt Adelmo af naar het dorp, waar hij enkele inkopen wil doen om de winter te overleven. De winkelmevrouw wil graag dat hij de deur openlaat – later in het verhaal wordt duidelijk waarom – en vraagt daarna verbaasd of hij wat vergeten is, aangezien hij vorige week de halve winkel heeft leeggekocht. Adelmo weet er niets meer van en heeft het gevoel dat de vrouw hem voor de gek houdt. Vanaf dat moment ben je als lezer op je hoede: heeft hij alles nog wel op een rij?

Als hij weer naar boven gaat, reis je met hem de eenzaamheid in, en heb je geen ander houvast meer dan zijn gedachten waarin je bent opgesloten. Met hem word je de eenzame bergbewoner die zichzelf moet zien te redden in de kleine hut en merk je dat je het ene moment nog denkt dat je koeien in de stal hebt, die je moet melken en voeden, en het andere moment dat je die koeien al jaren geleden bent kwijtgeraakt. De winkelvrouw had gelijk: er was nog genoeg voorraad in zijn huis.

Adelmo wantrouwt alles en iedereen, zelfs de hond die op een dag achter hem aanloopt. Hij jaagt hem weg, schopt hem en gooit stenen naar hem. Als de hond hem toch trouw blijft volgen, accepteert Adelmo hem, zelfs in zijn huis. Hij begint wat onwennig tegen de hond te praten. Na verloop van tijd praat de hond terug, zonder dat het echt vreemd is. Misschien dat deze sprekende hond zich vooral in Adelmo’s hoofd bevindt. Hoe bozig hij soms ook tegen de hond praat, uiteindelijk deelt hij alles met het beest en brandt zelfs behoedzaam de teken uit zijn vacht, om de hond van de parasieten te bevrijden. Uitvoerig wordt beschreven hoe Adelmo door zich niet te wassen beschermt tegen allerlei bacteriën. Hij is trots op de stank die hij verspreidt.

In de bergen is ook een jachtopziener die hem in de gaten houdt. Deze vraagt hem of hij een geweer heeft en of hij daar ook een vergunning voor heeft. Ook wijst hij Adelmo erop dat de hond aan de lijn moet. Adelmo wimpelt hem af en trekt zich steeds verder terug in zijn kleine wereld.

In de winter raken ze ingesneeuwd en lijkt het erop dat Adelmo langzaamaan krankzinnig wordt door de geluiden van de krakende sneeuw en de lawines die gevaarlijk langs zijn huis glijden:

‘Voor Adelmo Farandola, begraven onder de sneeuw, zijn dit de vertrouwde geluiden van de eeuwige winter. Daar beneden, in zijn door meters sneeuw samengedrukte berghut, dringt alles gedempt door, maar het dringt wel door. En dat lawaai, dat ook ’s nachts aanhoudt, lijkt zich om te vormen tot een partituur van stemmen.

Sommige klinken vijandig, ronduit wrokkig. Andere meer insinuerend, soms – maar dat is zelden – als overvallen door een soort tederheid. Op die eerste reageert Adelmo Farandola nooit, hij heeft geleerd dat dat het erger maakt, dan worden ze nog arroganter en luider, en dreigen met de vreselijkste dingen, al houden ze het daarbij vaag. De tweede vergunt hij wel af en toe een antwoord: hij weet dat ze niet te ver zullen gaan, dat ze hooguit de spot met hem zullen drijven zonder dat hij het op dat moment doorheeft – later wel, wanneer hij er keer op keer aan terugdenkt.

‘Als jij het zegt,’ flapt Adelmo Farandola er dan uit, als antwoord op een oprisping van het ijs.

Of ‘Tuurlijk, uiteraard,’ op een dreun die te ver weg is om echt bedreigend te zijn.’

Er komen herinneringen naar boven die hij met de hond deelt. Als de sneeuw begint te smelten en ze weer naar buiten kunnen, doen ze een wonderlijke ontdekking vlakbij de hut: er steekt een voet uit de sneeuw. Morandini weet de spanning goed op te bouwen: van wie is de voet en wat gaat Adelmo ermee doen?

Het verhaal wordt beklemmend, rauw en zelfs hartverscheurend op het moment dat Adelmo geroepen wordt door dorpsbewoners en zijn broer, die hem willen redden, al weet je niet zeker of hij het zich allemaal verbeeldt. Hoe kleiner Adelmo’s wereld daarboven in de bergen wordt, hoe sterker de eenzaamheid en hoe groter de angst om gevonden te worden door de buitenwereld. Dagenlang houdt hij zich schuil in een nauwe spelonk. Niets is meer vreemd: hij had al eerder klappen uitgedeeld aan Honger en Kou, maar hier raakt hij zelfs in gesprek met het lijk.

Sneeuw, hond, voet is een aangrijpend en tegelijk grotesk verhaal over de eenzame mens die het moet zien te redden zonder de liefde en het gezelschap van de medemens, die hij nota bene zelf ruw van zich heeft afgeschud. Als lezer deel je in deze eenzaamheid en word je geconfronteerd met je eigen sterfelijkheid.

Dietske Geerlings

Claudio Morandini – Sneeuw, hond, voet . Vertaald door Hilda Schraa en Manon Smits. Koppernik, Amsterdam, 132 blz. € 19,50.

‘Wie van mensen wil houden, moet de zotheid omarmen’

Mon, 19 Aug 2024 07:50:19 GMT

‘Wie van mensen wil houden, moet de zotheid omarmen’

Bespreking van 'Zevenpoot' van Arnon Grunberg

Wie Zevenpoot ter hand neemt, ondergaat vrijwel direct een meervoudige, zintuiglijke ervaring. Het omslag is er niet een die je zomaar even over het hoofd ziet. Een krioelende mensenmassa in felroze truien met rode strepen spat van de kaft af. De mensen zijn aan het schreeuwen, of joelen, iemand houdt een fles in zijn hand. Zijn ze onder invloed? Een kleine mevrouw in turquoise jurk ondergaat met geschrokken blik hoe zij half ondersteboven door de menigte wordt gedragen, of doorgegeven. Ze bevinden zich in een tram. Omdat de titel ‘Zevenpoot’ is, ga je onwillekeurig in de menigte op zoek naar een zevenpoot, maar die is onvindbaar, tenzij de armen die uit de krioelende massa uitsteken, voor poten moeten doorgaan. Misschien is het een afwijking van mij, maar als er een losse omslag om een boek zit, haal ik die er altijd meteen af om te kijken wat er onder zit, en bij dit boek smolt ik meteen: een prachtige linnen omslag! De auteur mag dan Arnon Grunberg zijn, maar wat je in handen hebt, is daarnaast ook nog een echte Thé Tjong-Khing (gelauwerd illustrator) én een echte Irma Boom (boekontwerper, onderscheiden met de Eremedaille voor Kunst en Wetenschap van de Huisorde van Oranje)! En dan hebben we het alleen nog maar over het omslag...

Aan de binnenkant van het omslag staat: ‘Wie van mensen wil houden moet de zotheid omarmen’. En dat die zin veelbetekenend is, wordt gedurende het boek wel duidelijk. Meedogenloos daalt Grunberg in zijn satire af naar de bodem van de (westerse) mens en wat hij daar naar boven haalt, is nogal schrijnend. De ondertitel ‘een serenade aan de mens’ lijkt daarom op het eerste gezicht vooral cynisch, maar dat valt bij nader inzien mee.

Het echtpaar Knoblauch is aan het begin van het verhaal in blijde verwachting van een kind dat waarschijnlijk een zeer klein formaat zal hebben. Dat blijkt bij de geboorte echter niet de enige afwijking. Het piepkleine jongetje heeft namelijk ook nog eens acht benen, of poten. Dit is verrassend, gezien de titel. De liefde die het echtpaar voelt voor Mom, zoals ze hun kind noemen, is bijzonder aandoenlijk. Ze zijn vanaf het allereerste begin tot over hun oren verliefd op dit kleine wezen. Deze liefde is onvoorwaardelijk en onverwoestbaar.

Maar hoe zit het met de omgeving waarin dit prille geluk is terechtgekomen? Vanaf het eerste begin blijkt de wereld er een van wreedheid en willekeur. De kraamhulp eet ongegeneerd de hele koelkast leeg, die meneer Knoblauch zo liefdevol voor zijn pas bevallen vrouw had gevuld. De natuurgenezer die door het echtpaar om hulp wordt gevraagd, blijkt vooral een afzetter, en zonder dat de Knoblauchs het kunnen tegenhouden, wordt Mom door een progressief kunstenaarscollectief geconfisqueerd en in het Stedelijk Museum tentoongesteld:

‘[...] daar zal de readymade een ereplaats krijgen op onze afscheidstentoonstelling. Wij nemen afscheid van de Europese kunst. Europa is het sterfhuis, haar kunst de guillotine. Een klein, misdadig, overschat plekje op deze wereld is Europa. En van dat Europa nemen wij afscheid. Afscheid van het imperium met zijn koloniale reflexen, zijn koloniale stem en zijn koloniale penis, om over zijn koloniale teelballen maar te zwijgen. Daarna nemen wij afscheid van elkaar. Wij zijn ex-Europeanen. Wij nemen afscheid van de misvormde Europeaan. Dag, misvormde Europeaan.’

Met elk nieuw hoofdstuk blijkt de wereld absurder. De Knoblauchs blijven weliswaar een soort basisnaïviteit houden ten opzichte van hun zoon en hun omgeving, maar ondertussen worden ze uitgebuit en raken ze verzeild in allerlei intriges. Ze zetten hun tent op vlak voor het museum, om zo dicht mogelijk bij hun zoon te verblijven. Terwijl Mom vissenvoer te eten krijgt in het museum, omdat ze nu eenmaal één lijn moeten trekken, kopen de Knoblauchs garnalenkroketjes voor hun zoon, om hem wat bij te voeren.

Het verhaal is kleurrijk geïllustreerd en net als het verhaal laten ook deze illustraties een absurde wereld zien waarin het kwetsbare echtpaar, steevast een stuk kleiner dan de andere afgebeelde figuren, overgeleverd is aan wreedheid en willekeur.

Het verhaal houdt onze maatschappij, inclusief de koning, die zichzelf in een kat heeft laten veranderen om te ontkomen aan zijn ‘rotvolk’, een spiegel voor, en wát voor een! Vol humor, maar ook meedogenloos laat Grunberg zien hoe we vooral aan onszelf denken en hoe we alles met regels en protocollen proberen dicht te timmeren, terwijl de bagger tussen al die regels doorsijpelt en alles alleen maar van kwaad tot erger wordt. Je voelt hoe je met de beste bedoelingen alles wat je dierbaar is, met geen mogelijkheid kunt beschermen. Leven lijkt vooral verliezen.

En toch, door de niet aflatende liefde waarmee de twee echtelieden hun zoon volgen en daarbij, ik zou haast zeggen, het ‘sadistisch universum’ voor lief nemen en misschien zelfs omarmen, krijg je het gevoel dat dit het enige is wat de mens overblijft of te doen staat: de ander liefhebben. Dat lees je, dat zie je, dat voel je, in woord, beeld en materiaal. Als dat geen wonderlijke schepping is. Chapeau voor deze drie kunstenaars!

Dietske Geerlings

Arnon Grunberg en Thé Tjong-Khing – Zevenpoot; een serenade aan de mens . Querido, Amsterdam, Antwerpen. 176 blz. € 23,99.

‘Literatuur is geen privédomein, literatuur is gemeenschapsgrond.’

Mon, 05 Aug 2024 16:23:58 GMT

‘Literatuur is geen privédomein, literatuur is gemeenschapsgrond.’

Bespreking van 'Woorden willen losjes leven; essays over schrijverschap' van Virginia Woolf

‘Vanaf het allereerste woord moet het ons betoveren en pas bij het laatste woord moeten we opgefrist ontwaken,’ zegt Virginia Woolf in ‘Het moderne essay’. En dat is precies wat Woolfs essays doen. Daarom is het een groot geluk dat deze nu ook in het Nederlands zijn vertaald door Thomas Heij en Pauline Slot in Woorden willen losjes leven.

De bundel geeft een mooi overzicht van Woolfs essays van 1905 tot 1940, die elk een korte inleiding van de vertalers krijgen. Alle stukken gaan over het schrijverschap: zelfs als ze schrijft over de schilderkunst of de filmkunst die net opkomt, gaat het om hoe deze zich verhouden tot het schrijven. Bij elkaar tonen de essays niet alleen inhoudelijk een rijke schakering van Woolfs denken over het schrijverschap, maar ook in vorm. Net als haar romans laten ook haar essays haar stilistische brille zien: in een meanderende gedachtestroom drijven bijzonder scherpzinnige, humoristische en genuanceerde observaties naar boven.

Zeer humoristisch is bijvoorbeeld haar Londense avontuur ‘Rondspoken op straat’, waarin ze begint met het voornemen een potlood te gaan kopen. Echter, bij alles wat tijdens de wandeling door de Londense straten haar oog raakt, borrelt een hele wereld omhoog: ‘Het schelpachtige omhulsel dat onze zielen hebben aangemaakt om ons te huisvesten, om zichzelf een unieke vorm te geven, valt uiteen en van alle richels en ruwte resteert slechts een oester van opmerkzaamheid, een reusachtig oog.’ Ze laat zien dat elk detail de aanleiding kan zijn tot een verhaal. Personages vloeien in elkaar over en het is maar de vraag wie en waar we nu precies zijn: ‘We waren net genoeg tot deze levens doorgedrongen om onszelf wijs te maken dat we niet gevangen zijn in een enkele geest, maar voor een minuut of wat het lichaam en de geest van een ander kunnen bewonen.’

Fel haalt Woolf niet alleen uit naar de Engelse roman, die volgens haar geen kunstwerk is in vergelijking met de Russische roman, maar ook naar literaire critici die net doen of zij de waarheid in pacht hebben, maar nauwelijks duidelijk maken wat fictie nu eigenlijk inhoudt: ‘Als de Engelse critici minder huiselijk waren ingesteld [...], dan zou de romanschrijver vast ook veel meer durven wagen. Hij zou zich losmaken van de eeuwige theetafel en van de bedrieglijke en dwaze formules die geacht worden onze hele menselijke onderneming te verbeelden.’ In een ander essay stelt Woolf dat de roman eigenlijk niet bestaat, maar in feite een formule is van literaire critici.

Tussen de essays zit ook de inleiding bij Mrs Dalloway , waarin ze de lezer uitnodigt zichzelf de tijd en ruimte te geven om zijn eigen mening erover te vormen. Hij zal een onfeilbare rechter zijn. Als de auteur zijn boek heeft gepubliceerd, moet hij het loslaten. Daarvoor heeft die lezer ook geen oordeel van critici of recensenten nodig. Ze vraagt zich in ‘Recenseren’ zelfs af of recensenten nog wel nodig zijn. Ze moeten in zo korte tijd een oordeel vellen over wat er allemaal verschijnt, dat hun stukken steeds oppervlakkiger worden. De schrijver wordt ongelukkig van negatieve recensies en de lezer heeft er niets aan, omdat er zoveel recensies verschijnen dat ze elkaar allemaal tegenspreken. Bovendien bekritiseert ze het geven van sterren in plaats van een in taal gevat oordeel, dat in die tijd ook gebruikelijk was.

Woolf stelt voor dat recensenten hun ambt opgeven en in plaats daarvan met de schrijver in gesprek gaan, een op een. Door vragen te stellen en goed te luisteren, kunnen beiden van elkaar leren. De redacteur die in zijn blad vervolgens ruimte over heeft, zou wat meer aandacht kunnen besteden aan niet-commerciële literatuur van naamloze schrijvers, met essays, en met literaire kritiek die niet de waan van de dag volgt. Op deze manier kan er volgens haar een nieuwe verhouding ontstaan, die minder kleinzielig en minder persoonlijk is en hernieuwde interesse in en hernieuwde waardering voor literatuur als gevolg zou kunnen hebben.

In ‘De scheve toren’ bekritiseert ze de bevoorrechte positie van Engelse auteurs, die allemaal van goede komaf zijn en een dure opleiding achter de rug hebben:

‘De roman die in een klasseloze en torenloze maatschappij wordt geschreven zou die van voorheen verre moeten overtreffen. De romanschrijver heeft opeens veel meer interessante mensen om over te schrijven: mensen die hun humor, talenten en voorkeuren hebben kunnen ontwikkelen – echte mensen bovendien, niet mensen die bijeengedreven zijn binnen hagen en daar opgaan in de massa.’

Opmerkelijk is dat Woolf hier ook bepleit dat iedere schrijver tegelijkertijd een literaire criticus zou moeten zijn, ‘omdat woorden zo gewoon, zo alomtegenwoordig zijn dat hij ze moet zeven en ziften om iets blijvends te produceren. Schrijf dagelijks, schrijf vrijuit, maar laten we ons eigen werk altijd vergelijken met dat van de grote schrijvers. Dat maakt deemoedig, maar het is wel essentieel.’ Ze roept schrijvers dus op om veel te lezen. Dat is belangrijker dan die peperdure privéscholen die de meeste Engelse auteurs uit haar tijd doorlopen hebben: ‘Literatuur is geen privédomein, literatuur is gemeenschapsgrond.’

Treffend weet Woolf te verwoorden wat zo essentieel is voor het ambacht van het schrijven: woorden hebben hun vrijheid nodig. Te vaak pinnen wij woorden vast op één betekenis, namelijk ‘die ons helpt onze trein te halen, de betekenis die ons helpt ons examen met goed gevolg af te leggen. En wanneer woorden worden vastgepind, vouwen ze hun vleugels in en sterven.’ Daarnaast hebben woorden hun privacy nodig. Daarmee bedoelt Woolf dat we het onbewuste zijn werk moeten laten doen: ‘onze duisternis is hun licht’.

Het laatste essay is van een ontroerende schoonheid en helaas bijzonder actueel: ‘Gedachten over vrede tijdens een luchtaanval’. Terwijl de straat met hun uitgeverij net gebombardeerd is en het echtpaar in Monks House verblijft, schrijft Virginia Woolf haar essay tussen de luchtgevechten door. Ze realiseert zich dat de soldaten van beide kanten gewoon jongens zijn, die we iets anders zouden moeten geven dan wapens. Ze is ervan overtuigd dat het scheppen van iets moois een grotere voldoening kan geven dan het schieten met vuurwapens op elkaar, maar dan moeten die jongens zich daarin wel hebben kunnen ontwikkelen. Ook beseft ze dat angst hoe dan ook verlamt en onvruchtbaar maakt.

Woorden willen losjes leven is een bundel waarin je mooie passages blijft onderstrepen. De eigenzinnige Woolf, die het meeste van haar werk zelf uitgaf in de door haarzelf en man opgerichte uitgeverij Hogarth Press, en lijnrecht tegen de tijdgeest in dacht, kan met haar creatieve geest en aanstekelijke humor ook voor schrijvers, critici en recensenten van deze tijd nog een grote inspiratiebron zijn!

Dietske Geerlings

Virginia Woolf – Woorden willen losjes leven; essays over schrijverschap . Vertaald en ingeleid door Thomas Heij en Pauline Slot. ISVW Uitgevers, Leu

Een tijdloos eiland in de chaos

Tue, 30 Jul 2024 13:29:16 GMT

Een tijdloos eiland in de chaos

Bespreking van 'Het lied van de profeet' van Paul Lynch

Meer dan een angstaanjagende toekomstroman is Het lied van de profeet , waarmee Paul Lynch afgelopen jaar de Booker Prize won, het tijdloze verhaal van een moeder die in oorlogstijd haar gezin bij elkaar probeert te houden.

Veelzeggend hierin zijn de twee profetische motto’s, een uit Prediker, waarin staat dat alles zal zijn, zoals het geweest is, en een van Bertolt Brecht met de vraag of er in duistere tijden ook gezongen zal worden, met als antwoord dat er in duistere tijden gezongen zal worden over duistere tijden. Beide motto’s zetten de toon en benadrukken het tijdloze van dit lied van de profeet.

Het verhaal gaat over de Ierse Eilish Stack uit Dublin, wetenschapper en moeder van vier kinderen. Op een dag wordt haar man, vicevoorzitter van de Onderwijsbond, opgepakt, zonder dat duidelijk is waarom en zonder dat Eilish hem kan verdedigen. Er is een noodtoestand afgeroepen, waardoor de overheid ongestraft buiten alle wetten mensen mag oppakken, zonder eerlijk proces. Eilish doet er alles aan om Larry terug te krijgen, maar ze is daarin machteloos. Hoezeer ze haar gezin ook bij elkaar probeert te houden, door alles zoveel mogelijk in hetzelfde ritme door te laten gaan – opstaan, verschonen, eten, school, sport, slapen – valt het stukje bij beetje uit elkaar. Haar oudste zoon Mark sluit zich aan bij de rebellen, haar dochter Molly krijgt paniekaanvallen en eet steeds minder, haar zoon Bailey wordt met de dag brutaler en sluit zich meer en meer van haar af. Ondertussen spiegelt de jongste zoon Ben, nog maar een baby, de machteloosheid van allemaal, net als de vader van Eilish, die wat verderop woont en steeds vergeetachtiger wordt.

Het boek is absoluut spannend, hoe ongeloofwaardig de situatie ook is: in een mum van tijd lijkt iedereen zich aan te passen aan de tirannieke overheid en lijkt Eilish eenzaam in haar strijd om Larry terug te vinden. Alles om haar heen brokkelt af: de elektriciteit valt regelmatig uit, toch blijven telefoons het veelal doen, uit de kraan komt een bruinig straaltje, winkels raken leeg, straten worden gebombardeerd. Het zijn echter niet zozeer deze spannende gebeurtenissen die onder de huid kruipen. Voor wie niet van dystopieën houdt, is het boek nog steeds indrukwekkend. De kracht van Lynch zit namelijk in hoe hij tussen de simpele gebeurtenissen door steeds de binnenwereld van Eilish beschrijft, waarin hij vertraagt. In die binnenwereld heerst de tijdloosheid, waardoor het feitelijke verhaal boven zichzelf uitstijgt, universeel en op sommige momenten haast mythisch wordt. Dit vertragen doet hij met grote klasse, zoals op het moment dat Molly constateert dat het water bruin is:

‘Met het lepeltje vangt ze wat klodders appelmoes op en in een flits ziet ze in gedachten iets diep onder de grond, een flinter van een verroeste pijp die is losgeschoten in de hoofdleiding en wordt meegevoerd door het water, dat vervuild raakt met roest en lood, het water dat door de buizen stroomt en donker in de huizen van bewoners terechtkomt, in bedrijven en scholen, dat uit de kraan in ketels, glazen en kopjes klettert, dat door monden gaat, het lood dat door het maag-darmkanaal wordt opgenomen, dat in weefsel en botten wordt opgeslagen, de aorta en de lever, de bijnieren en de schildklier, het vergif dat ongezien zijn werk doet totdat het in het lab wordt aangetoond in urine en bloed. Ze draait zich om en kijkt naar het water dat uit de kraan stroomt en zegt: laat het gewoon even goed doorlopen.’

De eenvoudige nuchterheid waarmee ze haar kinderen geruststelt en door de chaos loodst, contrasteert met de apocalyps die zich in haar binnenwereld ontvouwt.

Het verhaal heeft daarnaast een adembenemende snelheid, doordat alle dialogen in het verhaal zijn ingebed. Daar moet je even aan wennen, omdat je soms niet meteen ziet wie er aan het woord is. Vraag en antwoord struikelen over elkaar tussen de gebeurtenissen door. Deze techniek past feilloos bij de steeds groter wordende chaos waarin Eilish en haar kinderen zich bevinden. Tegelijkertijd schildert Lynch aandoenlijke portretten van de vier kinderen die zich ieder op hun eigen manier ontwikkelen en de eigenwijze vader van Eilish.

Het is alsof de lezer zich op een tijdloos eiland bevindt in het hoofd van Eilish. In haar woedt onophoudelijk een haast natuurkundige kracht, een soort ijzersterke magneet van de liefde die haar kinderen omringt en in veiligheid probeert te houden. In haar hoofd blijft ze met Larry praten, brengt hem op de hoogte van wat er allemaal gebeurt, overlegt hoe ze problemen moet aanpakken, hoe ze haar kinderen tegelijkertijd moet vasthouden én loslaten. Dat eenzame eiland verplaatst zich door het chaotische Dublin. Naarmate het verhaal vordert, rijt de buitenwereld al haar hoop en goede moed aan flarden.

En dan ervaart de lezer de kracht van beide motto’s: het zal nergens ooit anders zijn dan zoals het is en geweest is. Overal ter wereld leven mensen hun eigen leven met hun geliefden om zich heen. Je kunt niet het leven van een ander leiden, elk mens bevindt zich op zijn eigen eenzame eiland en moet ondergaan wat op zijn pad komt. Dat besef dringt steeds dieper door in de lezer, die net zo vertwijfeld en wanhopig als Eilish op een onzeker einde afstevent, en dat maakt dit boek hartverscheurend.

Dietske Geerlings

Paul Lynch – Het lied van de profeet . Vertaald door Tjadine Stheeman en Lidwien Biekmann. Prometheus, Amsterdam. 320 blz. € 23,99.

De brand die in ons allen woedt

Tue, 23 Jul 2024 16:18:46 GMT

De brand die in ons allen woedt

Bespreking van 'De brandstichter' van Egon Hostovský

In 1935 vestigde de Tsjechische auteur en bloedverwant van Stefan Zweig, Egon Hostovský, zijn naam met de roman De brandstichter , een paar jaar voordat hij als jood moest vluchten voor de nazi’s. Na de oorlog werd zijn werk in het communistische Tsjechoslowakije verboden. Hostovský vestigde zich definitief in de VS. Zirimiripress heeft dit bijzondere werk nu voor het eerst in het Nederlands uitgegeven. Het is een geheimzinnig, maar ook humoristisch verhaal over onverklaarbare branden in een klein grensstadje in de bergen van Oost-Bohemen. De onvrede uit het interbellum, het wantrouwen tussen Duitsers en Tsjechen en tegen joden lijken een voorafschaduwing van de Tweede Wereldoorlog.

Het verhaal speelt zich af in Zbečnov, waar plotseling op verschillende plekken na elkaar mysterieuze branden ontstaan. Josef Simon is de eigenaar van kroeg De Zilveren Duif, waar verschillende bewoners van het stadje samenkomen om hun gedachten te laten gaan over de gebeurtenissen. Josef en zijn vrouw hebben twee puberkinderen, dochter Eliška en zoon Kamil, die zich beurtelings van hun ouders afzetten en zich dan weer aan hen vastklampen.

Opvallend is het verschuivende perspectief in het verhaal. Het doet denken aan dat uit De grote angst in de bergen van de Zwitserse Charles-Ferdinand Ramuz, waar je ook soms terechtkomt in een soort collectief perspectief van de bergbevolking. Er vinden dialogen plaats tussen bewoners, zonder dat je precies weet wie wat zegt, waardoor de kracht van geruchten versterkt wordt. Soms gaat dit over in een alwetende verteller die zich rechtstreeks tot de lezer wendt en vooral verwarring lijkt te willen zaaien:

‘Nee, nee, ik protesteer niet, u staat in uw recht als u mort: ik had hem allang aan u moeten voorstellen. Maar geloof me, hoewel hij uit Praag komt en hoewel zijn foto in de krant heeft gestaan en hoewel hij heeft geprobeerd een praatje aan te knopen met de bezoekers van De Zilveren Duif, is hij eigenlijk liever alleen. Kritische vrienden hebben over hem gezegd dat hij in afzondering nog wat aan zichzelf moet werken. [...] Het spijt me dat ik hem niet op een geschikter moment aan u heb voorgesteld, zodat u zowel in zijn gezicht als in zijn kaarten kon kijken.’

Prachtig zijn de stukken waarin je het verhaal leest vanuit de rusteloze zielen van de twee puberkinderen, die niet weten waar ze het zoeken moeten in hun moeizame ontwikkeling naar volwassenheid. Kamil is tot over zijn oren verliefd op Dora, de geheimzinnige vriendin van zijn zus, en is diep gekwetst als hij haar tegen zijn zus hoort zeggen dat ze hem lelijk vindt. Hij wil iets bijzonders zijn, een heldendaad verrichten, of in elk geval iets wat de aandacht trekt. Is híj misschien de brandstichter, of misschien zelfs Dora? Eliška wil graag vluchten in de armen van een dichter, maar wie zegt dat hij de brandstichter niet is?

Ondertussen blijkt ook de moeder bijzonder gedrag te vertonen: telkens als zij het huis verlaat, doet zij alle kamers op slot. Wat heeft zij te verbergen? Ondertussen lijkt de veldwachter zijn verdenkingen te richten op de Pruis die zich zo nu en dan in het stadje laat zien, maar ook de paardenkoper, barbier en kousenmaker zijn verdacht.

Er heerst een broeierige sfeer in het plaatsje. Je krijgt een treffend beeld van de samenleving voorgeschoteld: de angst om zelf het volgende slachtoffer te zijn, het wijzen naar de ander en het afgaan op berichten, die vooral geruchten zijn.

Naarmate het verhaal vordert, neemt de anonieme brandstichter door de bijna hilarische opeenstapeling van mogelijke verdachten, haast mythische vormen aan. Is er wel echt sprake van brand, of symboliseert deze vooral het vurige opgroeien van de twee puberkinderen, de wrijvingen tussen man en vrouw, of tussen mensen in het algemeen, de roddels die zich ‘als een lopend vuur’ door een gemeenschap kunnen verspreiden?

De brandstichter stijgt uit boven een spannend verhaal over raadselachtige branden. Het bezint humoristisch én vlijmscherp op hoe mensen met elkaar samenleven, geheimen voor elkaar hebben, wantrouwen koesteren, binnen een volk, een stad, maar ook binnen de muren van een huis, een gezin. Het houdt ons een spiegel voor: in ieder van ons woedt een brand die kan overslaan op de ander. Dat dit boek is geschreven aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, zorgt daarbij voor een grimmige ondertoon, die in deze tijd van politieke verharding, aan het denken zet.

Dietske Geerlings

Egon Hostovský – De brandstichter . Vertaald door Edgar de Bruin. Zirimiripress, Amsterdam. 205 blz. € 22,50.

Wandelen tot elke voetstap een eigen etappenummer heeft

Sat, 13 Jul 2024 13:50:57 GMT

Wandelen tot elke voetstap een eigen etappenummer heeft

Bespreking van 'Heen en weer' van Rob van Essen

‘Nu alles is beschreven en alle wandelingen zijn samengevoegd tot een verhaal, zie ik wat er verloren is gegaan: hun verspreiding in de tijd, door de seizoenen en de jaren heen, en hun uitgebreidheid in het landschap, en de onbestemdheid van alles wat niet kan worden uitgedrukt,’ schrijft Rob van Essen in zijn Heen en weer , een nieuw deeltje van de Terloops-reeks, waarin steeds een auteur een bepaalde wandeling beschrijft. Van Essen neemt de lezer mee in het jarenlange ‘heen en weer’ van de ongeveer zeven kilometer tussen station Naarden-Bussum en het centrum in Huizen waar zijn bejaarde moeder verblijft.

In de eerste periode van de 15 jaar dat zijn moeder in het centrum verbleef, nam Van Essen iedere woensdagmiddag de trein van Amsterdam naar Naarden-Bussum, om vandaaruit de bus te pakken naar Huizen. De wekelijkse bezoekjes werden steeds meer een opgave en iedere keer kwam hij aan het eind van de middag gehaast en vermoeid thuis en besefte dat hij de verloren tijd niet meer aan iets anders kon besteden. De oplossing diende zich aan toen hij een zencursus ging volgen. De zenmeester zei dat hij iedere dag twee keer vijfentwintig minuten moest mediteren:

“Behalve als je het druk hebt,” zei hij, terwijl hij zijn blik rond liet gaan. “Dan twee keer een uur.”. Ik begreep wat me te doen stond: omdat die bezoekjes aan mijn moeder me elke woensdagmiddag weer zo veel tijd kostten, moest ik er meer tijd voor vrijmaken. Ik besloot dat ik bij station Naarden-Bussum niet meer de bus zou nemen, maar dat ik naar Huizen zou gaan wandelen, via het bos en de hei, een wandeling van zo’n zeven kilometer. En aan het eind van de middag weer terug.

Deze paradox zal vast voor veel lezers herkenbaar zijn: ontspanning als diepte-investering. Al snel blijkt dat Van Essen er spijt van heeft dat hij deze beslissing niet eerder heeft genomen, al is die twee keer zeven kilometer voor een ongetrainde wandelaar niet niks. Van Essen deelt de wandeling op in etappes: ‘de bebouwde kom, het Eerste Bos, de hei, het Tweede Bos.’ Vervolgens kunnen die etappes weer worden onderverdeeld in kleinere etappes en zo kan hij eindeloos doorgaan tot elke voetstap een eigen etappenummer heeft. Hij beseft evenwel dat die indeling alleen in zijn hoofd bestaat en dat in werkelijkheid de weg door bos en hei een organisch geheel is. Van het passeren van steeds dezelfde plekken onder wisselende seizoenen lijkt haast een helende werking uit te gaan: berusting in het verstrijken van de tijd, in het verlies van herinneringen, van de roodborsttapuit, van een moeder.

Van Essen beschrijft niet alleen hoe de tijd de verschillende plekken van de route letterlijk in een ander daglicht plaatst, maar staat ook stil bij de langzame aftakeling van zijn moeder, die niemand tot last wil zijn en voorzichtig haar dankbaarheid laat blijken voor de bezoekjes van haar zoon. De vrijheid en rust van de natuur staan in schril contrast met de beslotenheid van het centrum. Met lichte ironie vertelt Van Essen hoe een andere bewoonster, mevrouw Jurriaanse, perfect de rol van vertrekkende bezoeker kan spelen, ‘inclusief dichtgeknoopte jas, tasje en hoedje’, waardoor hij haar een paar keer per ongeluk mee naar buiten heeft genomen door de deur die alleen met code geopend kan worden.

Heen en weer laat zien hoe wandelen niet alleen rust kan scheppen in een gehaast leven, maar hoe deze discipline ook voor diepere inzichten en rouwverwerking kan zorgen. Daarmee is het een welkome aanvulling van deze mooie reeks.

Dietske Geerlings

Rob van Essen – Heen en weer . Uitgeverij Van Oorschot. Terloops, Amsterdam. 64 blz. € 13,50.

De humoristische pen van Arjen Lubach

Sat, 13 Jul 2024 11:39:01 GMT

De humoristische pen van Arjen Lubach

Bespreking van 'Magnus' en 'Stoorzender' van Arjen Lubach door Floor Velzel (leerling vwo 5 Eligant Lyceum)

Arjen Lubach is een naam die zowel mensen met politieke interesse als fans van literaire werken bekend voorkomt. Met zijn succesvolle tv-programma’s Zondag met Lubach en De Avondshow met Arjen Lubach is hij erin geslaagd om de aandacht van zowel jongeren als volwassenen te trekken met onderwerpen als milieu, geopolitiek en gezondheid. In een tijd van forse ontwikkelingen in zowel de media als de politiek laat Lubach zijn scherpe observaties en vlotte verteltrant doorklinken in zijn literaire werken. Enkele voorbeelden hiervan zijn het autobiografische werk Stoorzender (2020) en zijn psychologische roman Magnus (2011), die tevens zijn doorbraak in de literaire wereld heeft betekend. In het eerstgenoemde werk geeft Lubach een kijkje achter de schermen van zijn dynamische en soms turbulente leven als mediapersoonlijkheid. Hij doet met name verslag over twee jaar uit zijn bewogen bestaan en schrijft vanuit zes verschillende plekken, die tevens de hoofdstukken van het werk vormen. In Magnus vertelt Lubach het verhaal van een twintiger genaamd Merlijn Kaiser, die last heeft van epileptische aanvallen en daardoor stukken in de tijd mist. Wanneer zijn jeugdliefde Caro hem verlaat voor een populaire singer-songwriter, rest Merlijn niets anders dan zijn pijn te compenseren met liederlijke uitspattingen. Dit geeft hem een bron van afleiding totdat hij te horen krijgt dat er vreemde uitgaven via zijn creditcard zijn gemaakt in een pretpark in Zweden. Door zijn breuk met Caro, een verslechterende band met zijn vrienden en het verlangen naar avontuur in zijn leven besluit Merlijn de reis te maken naar Stockholm om daar de schuldige te zoeken. Er zijn duidelijke zaken die deze twee boeken onderscheiden, namelijk dat het ene boek een roman is en de andere een autobiografie en ze daarom duidelijke verschillen hebben wat betreft de hoofdgedachtes. Echter, er zijn ook interessante overeenkomsten tussen de twee boeken die de schrijfstijl van Arjen Lubach kenmerken. Hieruit volgt de onderzoeksvraag: “In hoeverre komen Magnus en Stoorzender met elkaar overeen en wat zegt dit over de schrijfstijl van Arjen Lubach?”

Allereerst zie je in beide boeken humor en satire als een terugkomend fenomeen. Lubach staat bekend om zijn scherpe en vaak geestige observaties van de maatschappij, politiek en dagelijkse gebeurtenissen. In Magnus valt dit terug te zien in de manier waarop sommige dialogen worden gehouden en waarop sommige zaken worden beschreven. Merlijn heeft over alles wat om hem heen gebeurt een mening en Lubach weet dit met gevat commentaar over te brengen naar de lezer:

“De gordijnen waren nog dicht. Ik kwam terug in een Saab, dacht ik. Een Saab-taxi. Die had ik in Nederland nooit gezien. Daar zitten taxichauffeurs tegenwoordig in alles wat rijdt, behalve in Saabs.” (p. 130)

Grapjes in het verhaal weten een waardevolle toevoeging te brengen door de zwaardere thema’s of gebeurtenissen bijvoorbeeld de epilepsie van Merlijn wat luchtiger te maken.
In Stoorzender zit ook een overvloed aan humoristische en satirische opmerkingen verwerkt. Dit komt meer tot uiting in dit boek, omdat het een autobiografisch werk is waarin Lubach zelf de hoofdpersoon is en dus meer gelegenheid heeft tot grapjes maken. Lubach aanschouwt de wereld met een nuchtere blik en weet elke mogelijkheid te vinden om iets of iemand te bespotten:

"Als puber bestond ik voor 80 procent uit schaamte. Verder: 10 procent overleven, 5 procent frustratie en 5 procent groene Balisto." (p. 17)

Naast deze bespottelijke en ietwat ironische vorm van humor, weet Lubach ook met ironie een grimas op het gelaat van de lezer te toveren:

"Niets specifieks kan mij iets schelen, terwijl ik me over alles zorgen maak.”(p. 245)

Deze gevatte opmerkingen zijn kenmerkend voor de publicaties van Arjen Lubach, zowel in geschreven vorm als in zijn televisieprogramma’s, waarin hij met spottende ironie naar politieke partijen sneert.

Daarnaast heeft Arjen Lubach ook veel verwijzingen naar zijn persoonlijke leven in zijn boeken verwerkt. Dit spreekt in het autobiografische Stoorzender natuurlijk voor zich, maar het is ook een aspect van Magnus. Ter illustratie, de schrijfstijl van Magnus is vaak persoonlijk en introspectief. Lubach gebruikt een vertelstem die direct en eerlijk is, waardoor de lezer een dieper inzicht krijgt in de gedachten en gevoelens van Merlijn. Deze stijl suggereert dat Lubach put uit zijn eigen ervaringen en emoties bij het schrijven van de roman. Dit wordt beaamd in een interview dat Lubach heeft gedaan met Gemma Venhuizen. Hier vertelt hij het volgende:

‘Als schrijver loop je eigenlijk weinig risico: wanneer mensen vergelijkingen zoeken met je persoonlijke leven waar je geen zin in hebt, zeg je gewoon dat het fictie is. Er is wel eens een journalist geweest die vroeg hoeveel procent van mijn roman autobiografisch was. Dat vond ik zo’n onzinnige vraag – alsof je dat wiskundig kunt uitdrukken. Ik put wel inspiratie uit waargebeurde situaties, maar Magnus is geen poging om mijn eigen leven te pimpen.’ (Lubach in een interview met Venhuizen, 2019)

Door deze persoonlijke elementen te integreren weet Lubach een diep persoonlijk en authentiek verhaal te vertellen dat dus niet alleen fictie is, maar ook een weerspiegeling van zijn eigen leven en ervaringen. Dit maakt Magnus niet alleen een boeiende roman, maar ook een intiem portret van de auteur zelf. Hier komt bij dat Merlijn door zijn epileptische aanvallen het gevoel heeft dat hij een bijrol in zijn eigen leven speelt, als een toneelschrijver die wel de stukken schrijft maar geen erkenning krijgt. Dit heeft te maken met zijn epileptische aanvallen die ervoor zorgen dat hij geen rijbewijs mag hebben en afhankelijk is van mensen om hem heen:

“Je valt rechts noch links van de weg af, je raakt soms de berm aan, rijdt met twee wielen in het gras, dan weer aan de ene kant, dan weer aan de andere, maar nooit zul je daadwerkelijk ontsporen of tegen een boom tot stilstand komen” (p. 60)

Dit gevoel van zoeken naar een ware innerlijke identiteit is iets waar Arjen Lubach zelf mee worstelt en ook veel over vertelt in zijn theatershows die hij jaarlijks in landelijke tours geeft.

Stoorzender is een autobiografie en zit dus van nature vol met verwijzingen naar Lubachs persoonlijke leven, maar heeft zeker ook het voorgenoemde motief van het zoeken en verlangen naar een identiteit. Lubach geeft aan het werk als een soort dagboek diende om zijn gedachten mee op orde te stellen:

“Ik schrijf in de eerste plaats voor mijzelf, daarna voor de mensen die geïnteresseerd zijn in wat ik te melden heb en in de allerlaatste plaats voor de mensen die vinden dat ik over iets anders zou moeten schrijven.” (p. 113)

Lubach probeert met zijn boek zijn interne waardes en principes over te brengen op de lezer door zijn ervaring te linken aan een wijze levensles. Zo schrijft hij het volgende na een gesprek over religie met zijn vriend Bojan:

"Als je dan toch per se wilt leven in het geloof dat er een bepaalde bestemming is, lach dan om het feit dat anderen het niet begrijpen en lach om het feit dat je het soms zelf niet begrijpt. Veroordeel het onbegrip van de ander niet, want de bewijslast ligt bij jou en bovendien is een overtuiging zoveel sterker als die niet te krenken is door iemand die niet op jouw spoor zit."

Kortom, Magnus als Stoorzender hebben veel overeenkomsten komend uit Lubachs persoonlijke ervaringen, waardes, meningen en principes.

Een laatste overeenkomst is meer een kenmerk dat aantoonbaar is door de plots van de twee boeken, namelijk dat het decor van allebei de werken erg dynamisch is. Ter verklaring, het werk Magnus begint in Amsterdam omdat Merlijn daar woont en studeert, er zijn veel flashbacks in het boek die gaan over Merlijns jeugd in Groningen, waar hij op de middelbare school heeft gezeten. Een groot deel van het verhaal speelt zich af in Zweden, omdat een vreemde vanuit Stockholm aankopen met de creditcard van Merlijn heeft gedaan. Ook verblijft Merlijn een tijdje in Uppsala, een Zweeds stadje waar de dochter van Magnus woont, een meisje op wie waar Merlijn later in het verhaal verliefd op wordt. Caro is de jeugdliefde van Merlijn die hij heeft leren kennen in Florence. Zij hebben enige tijd een relatie gehad, maar een tijdje nadat het is stukgelopen vraagt Caro Merlijn om naar Kopenhagen te komen om dingen uit te praten. In het verhaal gaat Merlijn ook nog naar Geneve en uiteindelijk sluit het boek weer af in Amsterdam. Wanneer men dit dynamische decor op een rijtje zet, valt er te concluderen dat er sprake is van een queeste: het begin en het eind op dezelfde plek, met in het middenstuk de hoofdpersoon die op een missie gaat door vele landen.

Het verhaal van Stoorzender speelt zich ook af op vele verschillende plekken. De hoofdstukindeling van het boek wordt gemaakt door alle verschillende plekken waar Arjen het werk aan het schrijven is. Dit zijn de plekken Los Angeles, Vlieland, New York, Friesland, Zweden en Amsterdam. Elk van deze hoofdstukken heeft een eigen motto, zoals het nemen van rust in de hoofdstukken waarin hij in Nederland verblijft.

Al met al is het duidelijk dat Magnus en Stoorzender van Arjen Lubach nauw met elkaar overeenkomen. Zo zit er in beide boeken veel humor, ironie en satire. Bovendien heeft Lubach vele aspecten van zijn persoonlijke leven en introspectie in allebei de boeken gestopt en tenslotte heeft het tweetal aan boeken ook een opmerkelijk aantal locaties waarin het verhaal zich afspeelt. Hiermee kan er geconcludeerd worden dat Lubach een unieke en herkenbare stijl heeft gecreëerd vol met humor, kritiek op de samenleving, toevoegingen van emotionele verlangens en levenslessen.

Arjen Lubach - biografie - De Tamboer. (n.d.). https://detamboer.nl/artiesten/arjen-lubach

Venhuizen, G. (2019, October 7). Magnus - Bazarow. Bazarow - Alles Over Boeken. https://bazarow.com/recensie/magnus-2/

'Zuurstofschuld', riep Jenny, 'je moet klimmen op zuurstofschuld'

Sun, 07 Jul 2024 14:29:20 GMT

'"Zuurstofschuld!' riep Jenny, 'je moet klimmen op zuurstofschuld!"'

Bespreking van 'Zuurstofschuld' door W.V. (leerling vwo 5 Eligant Lyceum)

Toine Heijmans is een Nederlandse schrijver en columnist voor de Volkskrant. Hij is geboren in 1969 in Nijmegen. Zijn debuut als romancier maakt hij met het boek Op zee , dat verfilmd is en in vele vertalingen is verschenen. Tien jaar later in 2021, komt hij met Zuurstofschuld . Het is een roman over vrijheid en vriendschap, storm en lawines, en de gevolgen van ingrijpende keuzes: wat bergen met de mens doen en wat de mens doet met de bergen (Heijmans, 2021).

In het verhaal beklimt Walter, de hoofdpersoon, zijn laatste berg, The Mount Everest, en komt hierbij moeilijkheden tegen. Vroeger deed hij dat samen met zijn beste vriend Lenny. Door hem is Walter gaan klimmen. Eerst beklommen ze de grote brug in hun studentenstad, toen de bergen in de Alpen en als laatste beginnen ze in de Himalaya. Alleen krijgt Lenny een dochtertje met zijn vriendin en verhuist daarom weer terug naar Nederland, waar hij ook een goede baan kan krijgen. Lenny krijgt een ander leven, waar Walter niet meer in past. Walter krijgt ook nog te horen dat hij longembolie heeft, door het vele klimmen in de bergen. Toch wil hij nog graag voor de laatste keer een hele hoge berg beklimmen. Dit doet hij met een georganiseerde expeditie van Bart, die Lenny ooit heeft geholpen. Daar ontmoet hij Monk, een influencer. Met hem brengt hij veel tijd door. Walter is namelijk eenzaam, doordat Lenny niet meer meegaat. Tijdens de weg naar boven, denkt hij veel na, vooral over zijn tijd met Lenny. Hij herinnert zich steeds hoe het klimmen met Lenny was. Welke elementen in de bergtochten zorgen ervoor dat herinneringen weer op komen?

In de eerste plaats werkt het geheugen ingewikkeld en gaat het ophalen van herinneringen niet altijd foutloos. Door de tijd heen vergeet je herinneringen of veranderen ze: “Uit onderzoek is gebleken dat als je je in eenzelfde soort toestand bevindt als toen iets gebeurde, je het beter kunt herinneren” (Van Der Toorn, 2021). Dus door in een soortgelijke omgeving te zijn, kunnen herinneringen beter en makkelijker weer opkomen uit het langetermijngeheugen. Dit is ook het geval bij Walter. Hij bevindt zich in de bergen, waar hij met Lenny ook altijd was, waar hij zoveel heeft meegemaakt en herinneringen heeft gemaakt samen met Lenny: “Lenny trok mij voort, ik duwde Lenny voort, zo bewogen wij ons door de bergen … Lenny reguleert mijn zwaartekracht, ik reguleer de zijne, dat is wat vrienden doen” (Heijmans, 2021, blz. 215). Het was het klimmen en de bergen die Walter en Lenny verbonden: “ ‘Gaat het,’ zei Lenny, die naast me kwam staan, en we bleven een tijdje naar onze bergen kijken” (Heijmans, 2021, blz. 113). Lenny was een deel van de bergen voor Walter, de bergen herinneren hem aan zijn beste vriend.

Daarnaast speelt het emotionele geheugen een rol. Van Ast heeft ontdekt dat het geheugen oorspronkelijke herinneringen versterkt als daar later een emotionele ervaring op volgt (Universiteit van Amsterdam, 2022). Een berg beklimmen is ook emotioneel, in de ijle lucht gelden er andere regels en de bergen doen wat met je. Klimmen activeert een intense vorm van je emoties: angst, frustratie, succes, twijfel en zelfbewustzijn (Klimmen als therapie, z.d). Walter krijgt hier ook mee te maken. Bergen beklimmen gaat niet zonder risico’s: “Wat me beangstigt is de manier waarop ze mijn plan doorkruist. Beneden sterven mensen onverwacht, hierboven houdt iedereen er rekening mee. Doodgaan is wat we doen, daar zijn we voor gekomen” (Heijmans, 2021, blz. 23). Doordat het een emotionele weg omhoog is, kan Walter zich er veel van herinneren en komen herinneringen weer op.

Al met al zorgen de elementen van in eenzelfde omgeving te zijn en het emotionele geheugen ervoor dat herinneringen weer opkomen tijdens de bergtocht. Walter bevindt zich in de bergen waar hij met Lenny ook altijd was. Hierdoor moet hij steeds terugdenken aan die tijd. Daarbij is het beklimmen van een berg een emotionele ervaring en deze versterkt de herinneringen van Walter. Hoewel het geen makkelijke weg omhoog was, heeft hij het toch gered: “Maar het was een mooie dag om boven op mijn laatste berg te staan, met alles wat ik meedroeg, met mijn schouders voor gebeurtenissen” (Heijmans, 2021, blz. 329).

Bronnen:

· Carolien. (2023, 12 juni). Klimmen is verhalen maken - Literair Nederland. Literair Nederland. https://www.literairnederland.nl/recensie-toine-heijmans-zuurstofschuld/

· Heijmans, T. (2021). Zuurstofschuld. Roman. pluim.

· KLIMMEN ALS THERAPIE. (z.d.). Issuu. https://issuu.com/klimenbergsportfederatie.be/docs/monte_-_uitgave_maart_2023/s/21374574#:~:text=Welke%20processen%20werken%20er%20allemaal,kan%20toepassen%20in%20andere%20situaties

· Universiteit van Amsterdam. (2022, 3 maart). Hoe onze omgeving bepaalt wat we ons herinneren. https://www.uva.nl/shared-content/faculteiten/nl/faculteit-der-maatschappij-en-gedragswetenschappen/nieuws/2022/03/hoe-onze-omgeving-bepaalt-wat-we-ons-herinneren.html?cb&cb

· Van Der Toorn, W. (2021, 22 september). Hoe werken onze herinneringen? - Bright Elephant. Bright Elephant. https://brightelephant.nl/hoe-werken-onze-herinneringen/

· Welboren, D. (z.d.). Daan Leest - Zuurstofschuld. https://www.daanleest.nl/zuurstofschuld

Een boekje om in te blijven

Sun, 07 Jul 2024 14:16:19 GMT

Een boekje om in te blijven

Bespreking van 'Zeeboerin' van Anne Lichthart en Cynthia Borst

Zeeboerin van Anne Lichthart en Cynthia Borst is een bijzonder fraaie uitgave van de kleine uitgeverij Loopvis in Arnhem. De uitgeverij is niet alleen gericht op duurzaamheid in materialen, papier en inkt, maar laat ook een bijzondere creativiteit en inventiviteit zien in haar uitgaven. Loopvis is bekend van de ‘Kakkerlakjes’, kleine thematische boekjes waarin jonge talenten samenwerken met gevestigde makers. Ook Zeeboerin is sprankelend, verrassend, laat een grote liefde voor de verbeelding zien, zowel in taal als in beeld, en is daarmee een mooi cadeau voor klein en groot.

De illustraties zijn fijnzinnig en minimalistisch en doen soms denken aan die van Michael Dudok de Wit. Door alles wat weggelaten is, winnen tekst en afbeeldingen juist aan zeggingskracht. Het verhaal gaat over Teun die een ogenschijnlijk idyllisch leven op het land leidt. Toch mist ze iets, namelijk een ander mens. De zorgzaamheid voor de natuur blijkt uit de illustraties: kleine dieren, de seizoenen, planten, groente en fruit. Het verlangen naar verbinding van Teun is zichtbaar in de leegte van de afbeeldingen, maar ook in de uitgebeende taal die tegelijkertijd dubbelzinnig is:

Ze melkt.

Maakt kaas.

Hakt hout.

Zaait lof.

Aait mol over zijn kop.

Mol piept.

Teun hoort niets.

Mol zet zijn poten op haar schoot.

Zijn neus gaat in haar oksel.

Hij duwt.

Hij trekt. Hapt in haar laars.

Teun zucht.

O ja, ’t is melkenstijd, ik kom.

Maar opstaan doet ze niet.

De illustraties zoomen in op alledaagse details, maar soms juist weer uit in uitgestrekte, lege landschappen met alleen contouren van een mens of dier. Schaduwen en bijzondere perspectieven prikkelen de fantasie: je bevindt je in de vrije natuur, als een piepklein mensje op de grote aarde, maar het volgende moment zit je in een ordner met tabbladen, dan op het aanrecht, onder de douche of in een jampotje. Zo voel je je afwisselend vrij, eenzaam, gevangen of geborgen.

Er komt een ander mens in Teuns leven, Mats, maar hij komt van zee. De twee karakters botsen. Mats probeert zich te voegen naar het land, maar wordt ongelukkig met zijn zeebenen. Zou Teun misschien boerin op zee kunnen worden? De gedachte spreekt tot de verbeelding. Het verhaal gaat over geven en nemen, verbinden en loslaten. Hoe het precies zit, wordt nergens uitgelegd. Er blijft heel veel over om zelf in te vullen en dat maakt dat het boekje vol inspiratie zit.

De zorg voor de vormgeving is in alles van deze uitgave zichtbaar: in het papier, de kleuren, de materialen, maar ook in de kleine losse papiertjes, envelop, post-its tot aan de streepjescode op de achterkant, die met de hand (door stagiairs in de uitgeverij, heb ik mij door de boekhandel laten vertellen) in en op het boekje zijn geplakt. Het is daarin een hartveroverend tegengeluid tegen efficiëntie en verspilling. Het plezier in ‘maken’ spat er aan alle kanten vanaf, en dat maakt Zeeboerin tot een troostrijk cadeau waar je graag een poosje in wilt blijven.

Dietske Geerlings

Anne Lichthart en Cynthia Borst – Zeeboerin . Loopvis, Arnhem. 128 blz.

'Wat wij hebben, is het onzegbare'

Mon, 24 Jun 2024 06:57:55 GMT

'Wat wij hebben, is het onzegbare'

Bespreking van de bundel 'Archipel' van Geert Jan Beeckman

In de poëzie van Lieke Marsman stuitte ik ooit op het verschijnsel ‘fractal’: een figuur met de karakteristieke eigenschap dat de onderdelen, de details ervan, gelijkvormig zijn met de figuur zelf, maar dan op een kleinere schaal. Het zijn wiskundige figuren, maar ook in de natuur kom je ze tegen. Iets vergelijkbaars zie ik in de nieuwe bundel Archipel van Geert Jan Beeckman op zichzelf een eilandengroep van zeven afdelingen met gedichten; elke afdeling is weer een eilandengroep van onderliggende gedichten, die stuk voor stuk ook eilandengroepen zijn van onderliggende strofen, dichtregels, woorden en letters. Nu zou je kunnen zeggen dat dat voor iedere dichtbundel geldt, maar niet alle dichtregels laten zich even goed als autonome mantra’s lezen en dat is bij Beeckman wel het geval: ‘iets met fluisteren te verdedigen’, ‘nu ik nog gedichten aan land sleep’, ‘De wereld moet het hebben van passage’, ‘Wij brachten vernielingen naar buiten’, ‘Er ging mij een tijd voor in de wereld’, ‘Ik ben de blindganger in het raadsel’, ‘Er bestaat geen grenswacht aan het begrip’. Al die losse dichtregels zijn uit taal gehouwen die op zichzelf een wereld oproept. In verband met elkaar vormen zij nieuwe werelden, waardoor je in een soort oneindig landschap van betekenissen terechtkomt. Ook de mensheid zelf kan gezien worden als zo’n archipel.

Poëzie is verwant aan filosofie die steeds opnieuw de grondvraag stelt van ons bestaan, een wapen om je te verweren tegen de tijd. In het openingsgedicht ‘Bestaansverheldering’ schrijft Beeckman:

Hier kunnen wij nog verschijnen en ontbloten denk je.

Hier kunnen wij nog verstillen en verstommen.

Hier kunnen wij nog vervagen en vervliegen.

Hier kunnen onze ogen nog op de dool

om poëzie te veroveren op tijd.

Poëzie streeft misschien een soort onsterfelijkheid na: ‘Als maker kom je dichterbij’, heet de eerste afdeling, en dat is precies waarom de kunst zo kan ontroeren, omdat al die makers laten zien hoe dicht je het mysterie van het zijn kunt naderen. ‘Wij hebben geen engelen op voorraad. / Noch godenkinderen met een gave huid. Wat wij hebben is het onzegbare’, staat in het gedicht ‘Het model in het atelier’, want ook in de beeldende kunst is het onmogelijk het levende model te evenaren. Kunst is ‘de proef een mens te bezweren.’

Zolang er geen lezer is, blijft de taal in ruste, ‘Het gedicht is opvang’: ‘Partituur van terreur terwijl god diep slaapt. / En de lezer die de woorden opnieuw maakt.’ Beeckman vangt in zijn gedichten het verlangen van de lezer op en dat ontroert: ‘Ik verroer geen vin maar beweeg gedachten’. Deze regel komt uit het gedicht ‘Enigma’, uit de afdeling ‘In Vitris’, gedichten bij de collectie Joost Caen. Caen is een glaskunstenaar die schitterend glas-in-lood heeft gemaakt voor diverse projecten. Beeckman is meester in het mengen van kunstvormen in taal. Zo schreef hij Aardelingen in samenwerking met de fotograaf Eddy Verloes, waarin taal en beeld niet een op een te vertalen zijn, maar elkaar aanvullen en zo een wonderlijke chemie vormen, waardoor het geheel meer is dan de som van de delen. De gedichten bij Caens’ glaskunst zijn ook zonder deze kunst erbij te betrekken van een ontroerende schoonheid, maar met het glas-in-lood in je achterhoofd, krijgen zij iets hemels:

In beeldgenoten van het licht

vangen hemelingen hoogheilig vuur

Bij de verering van glans zet het geen

taal op stelten in de scribent van de poëzie

Er is niets te vrezen bij fragiele materie

Bij het naamloze geslacht dat uit zijn vleugels wil breken.

Geen steen wordt gedragen in een onwezenlijke vloek.

Er hangt een lichtgewicht in de som der delen.

Elk beginsel van een vraag roept een gebed bijeen.

Misschien is harmonie een plaats die bestaat.

Wellicht is het die harmonie die de lezer voor even voelt: het samenvallen van gedachten, van woord en beeld, verleden, heden, oorsprong, bestemming. Beeckman mengt in taal allerlei verwijzingen naar andere kunstenaars, naar de klassieken, naar Bach, Chopin. Daarmee maakt hij ons tot ‘duiker in het tomeloze’, waardoor we ‘zinken / waarin een onderwereld weerklank vindt.’ De titels van de afdelingen zijn hierin betekenisvol, zoals ‘Eén is ontelbaar’, ‘Waar de zelfzoekers’, ‘Waar het jaagt op betekenissen’. Wij zoeken onszelf in een veelvoud van woorden en tussen die woorden, die steeds opnieuw het onzegbare naderen, bevindt zich het mysterie.

Misschien is het niet helemaal toevallig dat Beeckman iets meer dan honderd jaar na Slauerhoffs debuut Archipel zijn gelijknamige bundel publiceert. In Slauerhoffs openingsgedicht ‘Het boegbeeld: de ziel’ zie je een vergelijkbare beeldspraak: de zee en het schip zijn absoluut krachtig en intens de concrete zee en het concrete schip, maar daaronder ligt in de diepte verzonken de betekenis van de mens, die overspoeld wordt door de golven van de zee en in die daarin een raadselachtige verbinding ervaart met het voorwereldlijke en de wereld na zijn dood. Wie Archipel van Beeckman bezoekt, wordt bevestigd in zijn vermoeden dat er achter de taal die andere wereld schuilt: die waar wij vandaan komen en waarheen wij reizen, die waarin wij thuis zijn.

Dietske Geerlings

Geert Jan Beeckman – Archipel . Uitgeverij P, Leuven. 96 blz. € 19,00.

Queer, datingapps en onderwijs op de hak

Fri, 21 Jun 2024 07:30:43 GMT

Queer, dating apps en onderwijs op de hak

Bespreking van 'Nul meter afstand' van Eric de Rooij

Net als Onfatsoenlijk en luxueus van Coen Peppelenbos en Vleugels van Doeke Sijens, is ook Nul meter afstand van Eric de Rooij een regenboognovelle, die ter gelegenheid van Roze Zaterdag geschreven is en door Uitgeverij kleine Uil is uitgegeven. In alle drie de novellen wordt het moderne leven van gays in stad of provincie beschreven, zo staat op de website van de uitgeverij, en vormen daarmee een bijdrage aan queer literatuur. Nul meter afstand neemt dit ‘moderne leven’ juist op de hak, maar schiet daarin ook een beetje zijn doel voorbij.

Er zijn diverse discussies gaande over de vraag of er in het onderwijs meer aandacht moet komen voor queer literatuur. Er zijn politieke partijen die dat willen tegengaan, omdat we daarmee het anders geaard zijn zouden promoten, en scholen volgens hen neutraal zouden moeten zijn. Daartegenover staan wetenschappers die constateren dat er onder jongeren nog steeds veel homohaat bestaat en die hopen dat queer literatuur hierin een positieve rol zou kunnen spelen.

Laat Nul meter afstand zich nu juist afspelen op een scholengemeenschap met de veelbetekenende naam De Regenboog. Docent levensbeschouwing Pieter Panhuissen is zojuist gestart op deze school en ontmoet daar zijn sectiegenoten in hun eigen werkruimte, De Oase, en zijn teamleider, die radicale openheid propageert en steeds een hand op Pieters schouder legt. Het is of je in een aflevering van Luizenmoeders bent terechtgekomen, waarin genadeloos wordt afgerekend met het moderne onderwijs en alle betrokkenen daarbij. Ook doet het verhaal denken aan Weemoedts De ziekte van Lodesteijn of Siebelinks Suezkade , met de wat treurige hoofdpersoon die niet helemaal in het team lijkt te worden opgenomen en zichzelf in een steeds onmogelijkere positie manoeuvreert.

Stereotypering is al sinds mensenheugenis een techniek die door komieken wordt ingezet. In de overdrijving van bepaalde eigenschappen schuilt echter altijd het gevaar van het cliché: wanneer is iets grappig en wanneer is de grap al te vaak gemaakt? Er komen in de novelle nogal wat clichés over het onderwijs naar voren: de docent die de hele dag koffiedrinkt – nu ook met havermelk – in plaats van lesgeeft, de stinkende, vooral in seks geïnteresseerde puber die het gezag van de docent probeert te ondermijnen. Het lijkt erop of de leerlingen van De Regenboog zelf mogen kiezen naar welk vak ze gaan. Het lokaal van levensbeschouwing blijft meestal leeg. Is dit nog steeds het beeld van het onderwijs dat leeft in de huidige samenleving? Als docent die al 28 jaar voor de klas staat, zou ik denken: kom vooral een paar weken meelopen op school en dan zie je dat er echt nieuwe grappen over het huidige onderwijs te maken zijn en dat de humor niet per se in de hippe havermelk of de zogenaamd altijd en overal ongemotiveerde leerling zit.

Hoofdpersoon Pieter is vooral bezig met datingapps:

Ik lag in mijn onderbroek op bed, scrolde wat door de app, las profielen, bekeek foto’s, zonder zin te hebben om iemand aan te spreken. Hungry bear, Josh66, Miffy29, Zaaddumper, ItalianFit, André-Haagstra, Chubby old guy, AsianFem, BigBlack&Beefy, Bttm32, Arab_Bi, Young Flower, Onderdaning, Turk41, Tim_Busdriver. De een wil een top zuigen, de ander is versa, eentje is side, een volgende zoekt uitsluitend vriendschap, want in relatie. NSA on Prep, zegt Haagstra op zijn profiel. Als ik kort op zijn pagina ben geweest, stuurt hij me een foto van zijn lul, zonder enige groet, toelichting of uitleg.

Tussen de profielen zit ook dat van Nadir, een moslimjongen die nog ‘in de kast’ zit. Pieter begint steeds meer te verlangen naar deze jongen, maar Nadir houdt telkens af als Pieter hem in het echt wil ontmoeten. Tussen alle grappen en grollen over datingapps en het onderwijs, lijkt zich hier een serieus verlangen naar liefde te ontwikkelen. Het motto van het boek is niet voor niets uit Fromms Liefhebben, een kunst, een kunde: ‘Ondanks het feit dat de hunkering naar liefde diepgeworteld is in de mens, beschouwen wij bijna alles van meer belang dan liefhebben.’ In feite is dat wat in het boek naar voren komt: alles valt te relativeren en je kunt alles belachelijk maken, maar als het erop aankomt, dan wil de mens toch vooral de ware liefde vinden.

Maar hoe vind je in onze steeds meer gedigitaliseerde samenleving nog die ware liefde? Is dat niet de prangende en terechte vraag die Nul meter afstand de lezer stelt? We zitten met onze neus op onze mobiels, we sturen elkaar intieme boodschappen, of nog erger, foto’s van onze kwetsbare lichaamsdelen. Echter, zolang we achter ons scherm blijven, lijkt De Rooij te willen zeggen, houden we ons masker op en zijn we eigenlijk voor de ander onbereikbaar. Als we ons kwetsbaar opstellen, lopen we het risico gelyncht te worden door onze omgeving: Nadir door zijn moslimfamilie, Pieter door de scholengemeenschap.

Wat enigszins wringt in deze novelle is dat deze mooie, zuivere kritische vragen over onze samenleving verpakt zijn in een verhaal dat bol staat van stereotypering en clichés over de queer gemeenschap en het onderwijs. Omdat het perspectief ligt bij Pieter, zelf docent levensbeschouwing en queer, zou je kunnen zeggen dat hij het vooral zelf is die zich schuldig maakt aan allerlei vooroordelen over zijn directe omgeving en daarin zichzelf te gronde richt. Aan de andere kant wordt hij zelf ook door een hogere vertelinstantie zo cliché neergezet dat je hem nauwelijks serieus kunt nemen, en wat blijft er in deze totale relativering dan nog overeind?

Dietske Geerlings

Eric de Rooij – Nul meter afstand . Uitgeverij kleine Uil, Groningen. 146 blz. € 18,50.

‘Met het pistool tussen ons in delen we een granaatappel’

Sat, 15 Jun 2024 09:03:00 GMT

‘Met het pistool tussen ons in delen we een granaatappel’

Bespreking van 'Mulhacén' van Jonas Bruyneel

Wie mij vraagt waar ik onlangs naar op reis ben geweest, zal ik naar waarheid antwoorden: naar Mulhacén, de hoogste top van de Sierra Nevada in Andalusië, want zolang er dichters zijn als Jonas Bruyneel, hoef je niet meer in trein of vliegtuig te stappen om het Spaanse landschap intens te beleven. Het is alsof je daadwerkelijk langs de witte dorpen van de Alpujarras en de olijfgaarden bent getrokken, langs de naaldbomen met stammen van bladgoud, langs de rotsen en het ijs, als je zijn nieuwe bundel Mulhacén leest. Die diepgaande ervaring is alleen mogelijk, omdat scherpschutter Bruyneel de lezer treft met zijn ‘precisiewapen’, want dat wapen is meer dan poëzie.

Mulhacén is een verhalend gedicht dat de tocht beschrijft van het lyrisch ik naar de berg Mulhacén, samen met de Andalusische dichter Federico García Lorca (1898-1936). In de podcast Beeldspraak (aflevering 32) van het PoëzieCentrum vertelt Bruyneel dat hij ook in werkelijkheid deze tocht heeft afgelegd en ook daadwerkelijk Lorca heeft ontmoet, namelijk op een bankje, als standbeeld, en in de bundels die hij van hem is gaan lezen, eerst in vertaling, daarna in het Spaans. Hij hoopte dat Lorca hem kon inspireren, want na zijn vorige bundel broedland was Bruyneel weer even in een impasse beland, zoals hij vaker ervaart als hij net een project heeft afgerond: ‘Uit de stille wens om mijn ziel / te ruilen voor een eigen stem.’ Is het daadwerkelijk de geest van Lorca die de bundel tot zo’n belevenis maakt?

Je kunt alleen zo’n totaalervaring beleven als er in de bundel een gelaagdheid bestaat die op verschillende niveaus binnenkomt. Bruyneel is behalve dichter ook musicus en die twee staan altijd met elkaar in verbinding. Lorca stelt hem in het gedicht zelfs letterlijk deze vraag:

Ben je muzikant of dichter?

Ik voel me hooguit muzikant

wanneer ik schrijf en pas dichter

als ik musiceer, antwoord ik.

Bruyneel heeft gekozen voor het schrijven in copla’s: een versvorm van vier regels, waarin elke regel acht lettergrepen bevat. Het is een Spaanse, volkse versvorm met vaak wat schunnige teksten. Tegenwoordig zijn er weinig versvormen waarmee je het grote volk kunt bereiken en Bruyneels verzen zijn verre van schunnig. Toch voegt deze versvorm een bijzondere kracht toe: een regelmaat die past bij het wandelen door berggebied, een soort gedrevenheid, discipline, die je krachtig naar de top stuwt, zonder dat je ruimte en ademhaling verliest: ‘Beweging is brandstof voor taal. / Beweging sterkt de dichter aan.’ Er zit een muzikaliteit in die de lezer in een trance brengt waaraan hij zich volledig kan overgeven. Die muzikaliteit zit niet alleen in het ritme, maar ook in het schitterende, subtiele klankspel van alliteraties en assonanties.

Bij die muzikaliteit die op zichzelf al twee zintuigen aanspreekt, het gevoel (van ritme) en het gehoor, komen de beelden:

De schaduw etst zwarte bressen.

In de vormloze schemering

lezen kloven als zinsneden

uit vergeten Moorse verzen.

Federico schudt traag zijn hoofd.

In Andalusië vind je

de woorden altijd in de steen

en de mensen in de aarde.

In taal schildert Bruyneel het landschap, maar ook daarin brengt hij een gelaagdheid aan, want de beelden roepen niet alleen het landschap op, maar ook de innerlijke tocht onder invloed van Lorca:

Federico’s lichaam verdween

voor de aftakeling hem trof,

terwijl ik traag een spiegelbeeld

van mijn vader lijk te worden

De persoon van de dode Lorca werd in taal gevat, in herinnering, ‘zodat mijn lijf kon ontbinden / en ik alleen poëzie was.’ Het is alsof het lyrisch ik niet zozeer wandelt met een levende persoon, maar met de poëzie zelf, waarvan Lorca een soort personificatie is geworden. De dood van Lorca is wat omstreden. Het is niet helemaal duidelijk of hij vanwege zijn geaardheid is vermoord, of door rechtse milities, nationalistische aanhangers van Franco, omdat hij een socialistisch geluid liet horen. Gedurende de hele tocht voel je het gevaar, in de vorm van een pistool:

Met het pistool tussen ons in

delen we een granaatappel.

De witte maan schijnt weifelend

door het openstaande venster.

Hier zie je hoe het beeld van het pistool echoot in de ‘granaatappel’: in datgene wat ons voedt en wat ons verbindt, huist ook het gevaar. Poëzie is op zichzelf misschien geen wapen, maar de pen wordt soms zo opgevat. Woorden kunnen vlijmscherp zijn en er zijn genoeg dichters die door hun woorden moeten onderduiken of vluchten, maar Lorca zegt: ‘Zolang je verzen zacht vallen, / zijn ze zonder betekenis.’ En dat is precies de innerlijke tocht die het lyrisch ik doormaakt: van romantische landschapsbeschrijver ontwikkelt hij zich gedurende de tocht tot een maatschappijkritische dichter:

Ik zoek naar geschonden lijven

in het rauwe postkaartenlandschap

terwijl het roepen luider wordt,

onverdraagzaamheid onbeschaamd.

Ik wacht tot mijn land niet langer

bedreigd wordt door al die mannen

die zich in ijsbaden stalen

voor hun ingebeelde gevecht.

In het landschap zie je steeds meer sporen van verwoestingen door de mens – ‘Fabrieken spuien grijzen smog’ – en de gevolgen van de opwarming van de aarde.

De beelden die de dichter oproept in taal, worden aangevuld met bijzondere illustraties van Toon Delanote. Ook deze illustraties hebben een gelaagdheid in zich. Nieuwsgierig als ik was naar de oorsprong van de vage horizontale strepen in de afbeeldingen, die je bij allemaal in meer of mindere mate terugziet, ging ik op zoek naar deze kunstenaar en ontdekte een filmpje waarin hij aan het werk is met uitsnijden, plakken, verven, drukken, opnieuw uitsnijden, net zo lang tot een gelaagd kunstwerk ontstaat. De strepen, die als sporen over de tekeningen lopen, passen bij de sporen die de copla’s door het verhaal trekken.

Wie ervoor openstaat, kan diepgaand genieten van deze zintuiglijke reis en zal worden beloond met schatten die je doorgaans ook in de bergen vindt: schitterende stenen, gekleurde vlinders en bijzondere flora, maar dan uit taal gehouwen.

Dietske Geerlings

Jonas Bruyneel – Mulhacén . PoëzieCentrum, Gent. 136 blz. € 23,00.

Lust tot poëzie, geschreven door de ‘prins der dichters’

Tue, 11 Jun 2024 09:35:15 GMT

Lust tot poëzie, geschreven door de ‘prins der

dichters’

Bespreking van 'Lust tot poëzie' van Joost van den Vondel door Willemijn van Egdom (leerling vwo 4 Eligant Lyceum)

De poëzie van Joost van den Vondel is typisch voor de zeventiende eeuw. Hij was begonnen als een kousenverkoper maar uiteindelijk één van de bekendste dichters ooit. Hij groeide op in verschillende steden maar vond zijn plek uiteindelijk in het bruisende Amsterdam (Joost van Den Vondel, z.d.-g). Daar deed hij veel inspiratie op voor zijn dichten. Zijn werk verspreidde snel en hij werd steeds populairder. Zo schreef hij ook de dichtenbundel Lust tot poëzie . Dit werk is een verzameling van veel gedichten van hem, van hofdichten tot gelegenheidsdichten over de uitvaart van zijn dochter. Hij heeft een bewogen leven gehad en dat is zeker terug te zien in zijn werk. Vaak schrijft hij over rust vinden of gedichten over geliefden die hij is verloren om met zijn emoties om te gaan. In deze poëziebundel zijn er dus veel soorten gedichten, maar zijn stijl blijft hetzelfde. In zijn gedichten wordt er geschreven vanuit zintuigen, hij beschrijft wat je ruikt, ziet en hoort. Door zijn gedichten neemt hij je dus mee in zijn wereld. Daarom wordt hij de ‘prins der dichters’ genoemd. Maar is hij die titel wel waard? Wat maakt zijn werk zo bijzonder en mooi? Past zijn werk wel in zijn tijd of was hij toen uniek? Dit zijn wel veel vragen. Ga je die allemaal beantwoorden?

Ten eerste is dit werk erg van zijn tijd. Toen, in de zeventiende eeuw, waren gedichten populair. Ze werden voor veel dingen gebruikt, niet alleen om te lezen. Zo ook als een eerbetoon of voor een gelegenheid zoals een bruiloft of een begrafenis. Gedichten waren ook een manier om je macht en welvaart te laten zien aan de wereld. Vaak werden er dus opdrachten gegeven aan dichters om werken te maken, iets wat Van den Vondel ook deed. Hij scheef bijvoorbeeld 'Op de optocht van de schutterijen te Amsterdam', een werk dat werd voorgedragen op een saluut. Hij werd gevraagd door De Amsterdamse Schutterij (DBNL, 1989, p.106). Het is dan ook geen verrassing dat dit gedicht vooral gaat over het succes van de VOC in die tijd. Dat was een manier om te laten zien aan de burgemeester hoe belangrijk het werk was van de schutterij. Je ziet aan dit gedicht dat dit een gelegenheidsdicht is door bijvoorbeeld de laatste strofe:

en houdt uw wapens 'reed

ten dienst ter stede en 't algemeen:

zo sterkt gij uwen eed.

(DBNL, 1989, p.26)

Toen dit stukje werd voorgedragen liepen de schutters waarschijnlijk de zaal uit. Gelegenheidsdichten werden veel gebruikt, niet alleen als machtsvertoon maar ook als eerbetoon. Op begrafenissen werden gedichten vaak voorgedragen, het was een manier om op een eerbiedige manier afscheid te nemen. Van den Vondel heeft tijdens zijn leven veel mensen verloren. Van de vijf kinderen die hij heeft mogen opvoeden hebben er slechts twee het overleefd. Ook zijn vrouw ging op jongere leeftijd dood (Vondel, Joost van Den, z.d.-e). Veel van zijn geliefden verloor hij en hij schreef er veel gedichten over. Het was voor hem wellicht een manier om te rouwen. Hij schreef voor zijn dochtertje het gedicht 'Uitvaart van mijn dochtertje', en voor zijn zoontje 'Kinder-lyk' (Vondel, Joost van Den, z.d.-c).

Daarnaast schreef hij veel over het vinden van rust. In de Gouden Eeuw werd Amsterdam steeds drukker en bruisender. De kleine begroeide hofjes tussen de stenen waren daarom een uitweg voor de hardwerkende burgers. Joost van den Vondel kon, omdat hij zo goed de zintuigen beschreef, heel mooie hofdichten schrijven. Vaak gingen hofdichten over een binnenhof van een paleis zodat de rijken hun welvaart konden tonen, echter in het gedicht 'Wildzang Op dezelfde hofstede' gaat het vermoedelijk niet over het opscheppen over welvaart. Het relatief kleine gedichtje gaat over hoe hij de rust vindt in de natuur en de vogels. Het was belangrijk voor hem om naar de vogels te komen kijken:

Wat zong het vrolijk vogelkijn

dat in de boomgaard zat?

Hoe heerlijk blinkt de zonneschijn

van rijkdom en van schat.

Hoe ruist de koelte in 't eikenhout

en vers gesproten lof.

Hoe straalt de boterbloem als goud.

Wat heeft de wildzang stof.

(DBNL, 1989, p.58)

Ook hierin gebruikt hij zijn bekende stijl door je met zintuigen echt mee te nemen naar het hofje. Hij beschrijft hoe de vogels zo vrij zijn en zo zorgeloos. Het contrast tussen de drukke beurs van Amsterdam en de rust van het hofje wordt heel mooi beschreven.

Als laatste schreef Van den Vondel mooie gedichten bij prenten en schilderijen, ook dat was in die tijd heel gebruikelijk. Vaak werden dichters geïnspireerd door oude schilderijen of prenten. Ook Vondel schreef prachtige gedichten bij belangrijke schilderijen of boeken, zoals bij de onderstaande prent van Dirck Pietersz (DBNL, 1989, p.102). In deze prent zie je Cupido en de Dood. Deze prent is van een etiologische mythe, een mythe die een uitleg geeft aan een onverklaarbare gebeurtenis. Het gaat over hoe jonge mensen plotseling kunnen overlijden en oude mensen plotseling verliefd kunnen worden. Wellicht vond hij dit een mooie prent omdat hij zelf veel mensen van jonge leeftijd is verloren. Ook in het gedicht Cupido en de Dood gebruikt hij zintuigen om mensen mee te nemen in het verhaal: ‘in een zacht bloemendal met hun getuig en wapen;’ (DBNL, 1989, p.16). Hier gebruikt hij dus ook zijn bekende stijl waarmee hij beroemd is geworden.

Al met al komen er in de bundel Lust tot poëzie veel vormen van gedichten voor. Dit laat mooi zien hoe uiteenlopend de gedichten van Van den Vondel konden zijn, maar hoe ze toch allemaal dezelfde stijl konden behouden. Al zijn werken passen in zijn tijd, van gelegenheidsdichten tot hofdichten. Hij ging zeker mee met de ‘trend’ van toen. Wellicht heeft dat hem ook zo beroemd gemaakt. In zijn werk stopte hij veel liefde en veel van zichzelf, hij was uniek. Veel dichters zijn vermoedelijk nog elke dag geïnspireerd door hem en zijn werken. Hij heeft de titel ‘prins der dichters’ dus dubbel en dwars verdiend.

Bronvermelding - Lust tot poëzie, geschreven door de ‘prins der dichters’

DBNL. (1989a). Op de Romeinse historieschilderijen, opgehangen in de burgemeesterskamer en hun vertrek, geschilderd door Jan Lievens, Govert Flinck en Ferdinand Bol, Lust tot poëzie, Joost van den Vondel - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/vond001lust01_01/vond001lust01_01_0002.php

Joost van den Vondel. (z.d.-f). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/joost-van-den-vondel

Koops, E. (2023c, februari 16). Joost van den Vondel - Dichter en toneelschrijver. Historiek. https://historiek.net/joost-van-den-vondel-dichter-biografie/69981/

Vondel, Joost van den. (z.d.-d). KRO-NCRV. https://kro-ncrv.nl/katholiek/encyclopedie/v/vondel-joost-van-den

‘en hop weer een artikeltje klaar waarin nooit iets wezenlijks stond’

Tue, 11 Jun 2024 09:19:19 GMT

‘en hop weer een artikeltje klaar waarin nooit iets wezenlijks stond’

Bespreking van 'Onfatsoenlijk en luxueus' van Coen Peppelenbos

‘Onfatsoenlijk en luxueus’ noemt Louis Couperus de nieuwe boekband van zijn De stille kracht, in gebatikt katoen en fluweel, in een brief aan zijn uitgever. In de novelle Onfatsoenlijk en luxueus van Coen Peppelenbos voelt de boekenverzamelaar Chris Vos een bijna overspelige liefde voor deze luxe fluwelen band van Couperus, die hij bij toeval ontdekt in de boekenkast van een weduwe, bij wie hij schilderijen inventariseert voor het Groninger Museum. Met onderkoelde humor beschrijft Peppelenbos hoe de bijna onzichtbare man op slinkse wijze toegeeft aan deze verleiding en daaraan genadeloos ten onder gaat.

Als een Frans Laarmans blinkt Chris Vos uit in onopvallendheid. Zelfs de automatische deuren van het Groninger Museum blijven gesloten als hij voor zijn werk naar binnen wil. Als adviseur verstaat hij de kunst om allerlei kostbare schilderijen van oudere mensen naar het museum te praten. Misschien heeft zijn onzichtbaarheid ook voordelen, want hij weet exact een bepaalde terughoudendheid in acht te nemen om een weduwe zover te krijgen bijna haar volledige collectie aan het museum te schenken. En daar ziet hij in de kast het bijzondere exemplaar van Couperus’ De stille kracht. Het gaat hem niet om het verhaal, maar om de bijzondere band, ontworpen door kunstenaar Lebeau. Thuis heeft hij enkele minder kostbare banden van dit werk staan en hij overweegt om tijdens zijn volgende bezoek een van die banden om te ruilen voor het begeerlijke exemplaar.

Als lezer herken je de verleiding: het object van lust zó voor op het oprapen! De weduwe schenkt hem bijna alles voor het museum, maar hij wil eigenlijk vooral dit boek, voor hemzelf, en dat durft hij natuurlijk niet te vragen. Je voelt de spanning: zal het hem lukken het werk te bemachtigen? Het blijft niet alleen bij deze verleiding. Chris heeft zijn partner Adriaan verloren en via een datingapp komt hij in contact met een student kunstgeschiedenis, Gio, die een vergoeding van 100 euro vraagt voor seks. Gio weet van alles te vertellen over de kunstwerken die bij Chris aan de muur hangen. Er ontstaat een bijzondere relatie, die onder druk komt te staan als blijkt dat Gio ook nog iemand anders is.

Tussen de regels door lees je kleine uithalen naar de kunstkritiek waar recensenten elkaars stukken gemakzuchtig overnemen en weinig passie tonen:

‘en nu hij vaker bijdragen van anderen bestudeerde, zag hij meer dan ooit de nietszeggendheid van de formuleringen in de kunstwereld. Je kon een leven lang toe met een handjevol termen die je met veranderende bijvoeglijke naamwoorden in verwisselbare volgordes kon zetten – lijnvoering, kadrering, kleurgebruik, losse toets, focus, beeldtaal, bevreemding, spanningsveld, patronen, urgentie, vlakverdeling, spel en licht, dieptewerking en ga zo maar door – en hop weer een artikeltje klaar waarin nooit iets wezenlijks stond.’

Hierin is wellicht milde (zelf)spot van Peppelenbos te lezen over het altijd maar doordraaiende literaire weblog Tzum. Misschien gelijkt hij Elsschot, die een alter ego vond in Laarmans, de man die ook steeds in de verleiding komt te ontsnappen aan zijn eigen onbeduidendheid, maar net niet genoeg de kunst verstaat om zich dusdanig te onderscheiden dat hij groots en meeslepend zal leven. Chris Vos wil heel graag een boek over Lebeau schrijven, maar hij weet dat het hem nooit zal lukken, omdat Lebeaus leven geëindigd is in Dachau en hij zich er niet toe kan zetten om over de oorlog te schrijven:

‘Ondanks alle goede bedoelingen van de makers zat er altijd een vals randje koketterie aan vast. De enige boeken die hij over de oorlog kon lezen, waren getuigenissen. Die verschilden van aard, maar kwamen het dichtst in de buurt van de werkelijkheid, terwijl elke fictionalisering achteraf altijd een onverdraaglijk commercieel zweem in zich droeg. Dat gold ook voor de hele industrie aan non-fictiewerken over de concentratiekampen. Ze beloofden het ‘ware verhaal’ en herhaalden slechts de kapitalisering van het leed.’

De ironie wil dat deze sobere novelle nu juist niet gaat over de bescheiden Elsschot, maar over een boekband van de grote Couperus, bekend om zijn rijke, haast overdadige stijl, en kennelijk ook om zijn luxueuze fluwelen boekbanden. In het middendeel van de novelle lees je vanuit Couperus zelf, die per trein afreist naar – je kunt het je bijna niet voorstellen – Groningen (terwijl hij nota bene in dezelfde reistijd ook in Parijs had kunnen zijn!) om daar in de armen van Cupido te vallen aan wie hij later zijn bijzondere fluwelen band zal sturen. Misschien is dit tussendeel nodig voor het verhaal, maar het kan geen serieuze poging genoemd worden daadwerkelijk in Couperus te kruipen en zijn stijl overtuigend te evenaren. De kracht van de novelle zit vooral in dat eerste deel, waar Peppelenbos net als zijn hoofdpersoon uitblinkt in onderkoelde terughoudendheid.

Stijl is overigens een belangrijk motief in de novelle. Er is kritiek te lezen op uitgeverijen die schrijvers aansporen elementen in hun werk te accentueren die goed in de markt liggen, zoals seks en ‘coming-out’. De stijl doet er niet toe. Daar letten de redacteuren wel op: ‘Ik moest de scènes iets uitsmeren, meer details toevoegen. Dat kan die ghostwriter toch wel doen? Ik lever het inhoudelijke verhaal.’ Een grote grap is daarom de opvallende spelfout in de brief van onze Couperus aan zijn uitgever: ‘Hulde aan allen, die er aan hebben meêgewerkt. En Fidessa’s kopje vindt ik ook allerliefst.’ Met een kleine zoektocht op internet is vast te stellen dat de fout in de werkwoordspelling toch echt van de grote meester is.

En toch, en toch, voel je tussen de regels van deze ironische novelle door, dat hier de kunst van het leven zit: je ondanks je eigen nietigheid overgeven aan welke passie dan ook, op het gevaar af roemloos ten onder te gaan.

Dietske Geerlings

Coen Peppelenbos – Onfatsoenlijk en luxueus . Uitgeverij kleine Uil, Groningen. 108 blz. € 18,50.

'Ik ben op zoek naar mijn been'

Sat, 08 Jun 2024 08:02:50 GMT

'Ik ben op zoek naar mijn been'

Bespreking van 'Een tuin voor verloren benen' van Mahmoud Jouda

‘Het volgende moment werd ik doorboord door een spervuur van kogels. Ik zag hoe mijn been losraakte van mijn lichaam en van de heuvel af rolde, tot de plek waar het pakje sigaretten had gelegen. Ik keek toe hoe het naar beneden rolde, tot het bleef liggen.’ De verteller uit Een tuin voor verloren benen van de Palestijnse schrijver, journalist en psycholoog Mahmoud Jouda, wil zich het liefst afsluiten van alle gruwelijke verhalen van mensen die hun geliefden, of hun eigen ledematen verloren bij het afscheidingshek in Gaza, op de grens met Israël, maar als een soort omgekeerde Scheherazade, de vertelster van de verhalen uit Duizend en één nacht , wordt hij achtervolgd door mensen die hem hun verhalen willen vertellen, opdat hij ze boekstaaft en ze nooit vergeten zullen worden. Maar wat doen die verhalen met hemzelf? Hoe kan hij ze aanhoren en opschrijven, zonder zelf ten onder te gaan aan al die losgeraakte ledematen?

Het begint met het verhaal van Ibrahim. De verteller heeft hem beloofd zijn verhaal aan het begin van het boek te zetten. Ibrahim is zijn leven kwijtgeraakt, nadat hij uit pure nieuwsgierigheid naar het afscheidingshek was gegaan. Hij had er veel over gehoord. Ze hadden het over het vaderland, opoffering, waardigheid. Hij wilde het graag een keer met eigen ogen aanschouwen. Hij hield zich verre van de toegestroomde menigte, maar werd al spoedig door de mensen meegesleurd. En daar stond hij vooraan, naast een kind dat door een kogel werd getroffen. Hij bracht het naar de hulppost en keerde met opgeheven vuist terug naar de soldate achter het hek. De sluipschutter lag op haar buik. Ze stak haar middelvinger op. Ibrahim liet zich achterovervallen en legde zijn hand op zijn geslachtsorgaan. Zij schoot. Hij verloor twee vingers en een derde, ‘de onderbuikvinger’. De verteller heeft zijn woord gehouden. Het verhaal staat voor in het boek. Later hoort hij dat Ibrahim geprobeerd heeft een einde aan zijn leven te maken.

Vanaf dat moment rol je als lezer van het ene verhaal in het andere. De verteller staat erom bekend dat hij goed kan schrijven en dat is voor veel slachtoffers een goede reden om hem te benaderen met hun verhaal. Hoe hij ook probeert zich afzijdig te houden, steeds komt hij in contact met iemand die spontaan zijn verhaal begint te vertellen, en bijna in elk verhaal gaat het om iemand van wie het been geamputeerd is, nadat de wond geïnfecteerd is geraakt. Het is niet zo vreemd dat de verteller er uiteindelijk van gaat dromen. Hij droomt dat hij zelf zijn been verliest, sterft, en begraven wordt zonder been. Het is of iedereen in de roman zijn been kwijt is en ernaar op zoek gaat:

‘Wat heeft je hier gebracht?’ vroeg ik hem en ik gaf hem een halve ui tegen het traangas.

‘Ik ben op zoek naar mijn been. De arts heeft me verteld dat het hier is achtergebleven. De ambulancewerkers hadden het niet meegenomen.’

Hassan, de vriend van de verteller, vertrouwt hem toe dat hij losse ledematen, die hij bij het hek heeft gevonden en die anders toch zouden vergaan, heeft begraven. Elke dag gaat hij naar het hek, zaait bloemen in oude autobanden en heeft zo een tuintje gemaakt als een soort rustpunt voor de demonstranten. Hassans verhaal gaat in de droom van de verteller een eigen leven leiden. In de droom heeft Hassan een grote verzameling handen, voeten, schedels in zijn tuintje en plant hij op elk lichaamsdeel een stekje, zodat uit alle ledematen uiteindelijk bloemen groeien. De Israëlische soldaten kijken vanaf de andere kant toe hoe hij zijn tuintje water geeft.

De verhalen laten een gruwelijke realiteit zien van een oorlogssituatie waarin de mensen die willen terugkeren naar hun oude woningen, in opstand komen en bij het hek komen protesteren, niets ontziend worden beschoten. Ziekenhuizen raken overvol, de situatie is uitzichtloos. Wat verbindt deze verhalen, behalve dat ze allemaal een onmenselijke verschrikking laten zien? Het zijn ogenschijnlijk provisorisch aan elkaar geknoopte verhalen, vrij simpel, rechttoe rechtaan verteld, als eenvoudige ooggetuigenverslagen. Juist die eenvoud onderstreept de hopeloze situatie, de zinloosheid van de demonstraties die steevast eindigen in schietpartijen waarbij de zoveelste gewond raakt.

Als lezer zoek je naar verbinding, maar je vindt een kwetsbare verteller die overspoeld raakt en niet tegen zijn taak is opgewassen. Haastig, tussen de bedrijven door, somt hij de gebeurtenissen op, weet hoofdzaak veelal niet van bijzaak te onderscheiden, waardoor je ook onbeduidende details meekrijgt. Zoals Hassan de verloren ledematen bij elkaar probeert te begraven zonder ooit een lichaam compleet te maken, probeert de verteller de verhalen aan elkaar te knopen, zonder tot een mooie eenheid te komen.

Als geraakt door een dumdumkogel bestaat de roman uit uiteengereten verhalen. Achter de verhalen gaan mensen schuil. Zoals het bloed naar het hek stroomt, vol herinnering aan mensenlevens, zo stuwen de verhalen naar het slot, waarin ze samenkomen in vervreemdende, ijzingwekkende apocalyps. Je zou willen dat alles maar een droom was.

Dietske Geerlings

Mahmoud Jouda – Een tuin voor verloren benen . Uitgeverij Jurgen Maas, Amsterdam. 160 blz. € 21,90.

‘De vrolijke blijgeestigheid is ’t leven van het leven’

Sun, 02 Jun 2024 18:38:02 GMT

'De vrolijke blijgeestigheid is 't leven van het leven'

De poëzie van een boer die dichter werd

Bespreking van de poëzie van Hubert Corneliszoon Poot door Ruth de Jong (leerling vwo 4 Eligant Lyceum)

Hubert Kornelisz Poot was schrijver van vele gedichten. Zijn werk was zeer verschillend: waar hij de ene keer het vrolijk leven bejubelde, dichtte hij een ander moment over de dood van Jacoba, zijn dochtertje. Hij leefde in twee eeuwen waarin er veel veranderde, zeker op literair vlak. Welke kenmerken van de 17 ^e eeuw heeft deze man nog meegenomen in zijn werk? Dat zoek ik in dit artikel voor u uit aan de hand van drie van zijn gedichten: Mars’ en Venus’ beddepraat , Op de dood van mijn dochtertje en Vrolijk leven .

Poot werd begin 1689 geboren in Abtswoude (Hubert Kornelisz Poot, z. d.), een dorpje in de buurt van Delft. Hier groeide hij op en leerde hij het vak boer. Hij ging niet naar de Latijnse school (Wikipedia-bijdragers, 2024), maar leerde toch schrijven en dichten. Ook kwam hij dankzij vertalingen in aanraking met verschillende Oud-Romeinse schrijvers, waardoor hij leerde over de Romeinse goden, die later ook in zijn gedichten zouden voorkomen (DBNL, 2009b). Naast deze gedichten waarin mythologie voorkwam, schreef hij gedichten over de natuur en schreef hij ook hele persoonlijke gedichten. In het begin van zijn carrière als dichter was hij nog boer en veel mensen zouden naar Abtswoude zijn afgereisd om de dichtende boer aan het werk te zien (Wikipedia-bijdragers, 2024). Later verhuisde hij naar Delft om zich daar compleet op het dichten te kunnen richten (Hubert Kornelisz Poot, z. d.). Dit ging minder goed dan van tevoren gedacht. Na aan de drank te zijn geraakt keerde hij weer terug naar zijn geboorteplaats (Hubert Kornelisz Poot, z. d.), waar hij op 44-jarige leeftijd stierf.

In de renaissance werden veel teksten geschreven met verwijzing naar teksten uit de klassieke oudheid. Mars’ en Venus’ beddepraat is daar een goed voorbeeld van. Het gedicht gaat over een conversatie tussen Mars en Venus. Mars wil graag met Venus naar bed, hij is verliefd op haar. Maar Venus is bang. Ze denkt dat de zonnegod, Phoebus, hen zal ontdekken en Vulcanus zal inlichten. Een groot deel van de lezers zal weten hoe dit verhaal gaat en deze verwijzing naar wat er later in het verhaal gebeurt wel opvallen. Venus vraagt Phoebus te wachten of te zwijgen. Mars verzekert haar dan dat het nacht is, alsof hij hoopt dat Phoebus hen daardoor niet kan zien. Er worden nog wat woorden gewisseld en dan blijkt dat zijn hoop tevergeefs is: ‘Venus. (…) Op, Mavors, help: wat droef een lot?/Helaas! wij zijn gevangen./Een net bewoelt mijn leden:/Mars. Met diamanten draên, dat zou ik wel beëden./Venus. Ai, goôn, laat ons los, noch lacht: wij gaan.’ (DBNL, 2009b). In deze tekst wordt een mythe uit de klassieke oudheid opnieuw verteld. Venus, die is uitgehuwelijkt aan de lelijke Vulcanus, wordt altijd al bemind door Mars. Als ze samen in bed liggen, blijkt er een val op te zijn gezet door Vulcanus, die ook de smid van de goden is. Ze liggen in een net en kunnen zich niet meer bewegen. Alle goden komen kijken hoe de twee samen in bed liggen, iets wat niet wordt benoemd, maar waarnaar wel wordt verwezen door Poot door het ‘noch lacht’ (DBNL, 2009b); waarschijnlijk staan alle goden hen uit te lachen, aangezien ze naakt in bed liggen. Hoewel Poot de teksten uit de klassieke oudheid niet kon vertalen, probeerde hij ze met dit soort gedichten wel beter na te maken.

Een heel ander gedicht is Op de dood van mijn dochtertje . Dit is een heel persoonlijk gelegenheidsgedicht van Poot. ‘Jakoba trad met tegenzin/ter snode wereld in;/en heeft zich aan het end geschreid,/in haar onnozelheid./Zij was hier nauw verschenen,/of ging, wel graag, weer henen.’ (DBNL, 2009a). In dit gedicht vertelt Poot over de korte tijd dat Jakoba er was, maar vooral ook over het feit dat het snel weer weg gaat. In de rest van het gedicht gaat het over haar dood: ‘maar dat, te snel en vlug,/was nu al opgevaren/bij Gods verheugde scharen./Daar lacht en speelt het nu zo schoon,/rondom de hoogste troon;/(…)/O bloem van dertien dagen, uw heil verbiedt ons ’t klagen.’ (DBNL, 2009a).Wat opvalt is dat Poot het over God heeft, terwijl deze periode veel dichters toch wat antropocentrischer werden. Verder zegt hij dat hij en zijn vrouw niet mogen klagen, omdat zijn dochtertje nu in de hemel kan spelen. Zo heeft dit verdrietige gedicht toch een vrolijk einde.

Poot kon ook horatiaanse gedichten schrijven. Dit zijn gedichten gebaseerd op stukken van Horatius, een bekend Oud-Romeins schrijver. Hij schreef veel persoonlijke en spottende gedichten (Wikipedia-bijdragers, 2023b). Vrolijk leven is een vrolijk gedicht over het leven. Sommige delen zijn gebaseerd op gedichten van Vondel. In dit gedicht wordt uitgeweid over hoe je het beste kan leven: ‘Vrienden, doe als ik./Gebruikt toch ’s levens ogenblik/zo lang de dood wil borgen.’ (DBNL, 2009c). Met dit gedicht wil Poot eigenlijk de boodschap Carpe diem overbrengen, die in de literatuur vooral in de 16 ^e en 17 ^e eeuw werd gebruikt (Wikipedia-bijdragers, 2023a). De rest van het gedicht wijdt hij uit over de verschillende redenen dat je altijd blij zou moeten zijn: “Dan, ’t licht is ook aan ’t ondergaan./De nacht zal u benarren.’/Mij niet; nu komt de blanke maan/met haar vergulde horens aan/en honderdduizend starren.’ (DBNL, 2009c). Naast een ode aan het leven is dit gedicht ook een ode aan de schoonheid van de natuur. Dit is iets wat vaker terugkomt in zijn gedichten en is bovendien een kenmerk van de 16 ^e en 17 ^e eeuw.

Poot schrijft dus in een stijl die vaak werd gebruikt in de 16 ^e en 17 ^e eeuw. Hij schrijft graag over Romeinse goden, laat zich inspireren door onder andere Horatius en schrijft ook gelegenheidsgedichten over kwetsbare momenten in zijn leven. Zijn gedichten passen dus goed in de renaissance, een tijd om niet te vergeten.

Bronnen

1. DBNL. (2009a). [Lijk- en grafdichten], Dichter en boer. Hubert Korneliszoon Poot, zijn leven, zijn gedichten, H.K. Poot - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/poot001dich01_01/poot001dich01_01_0142.php#147

2. DBNL. (2009b). Mars’ en Venus’ beddepraat, Dichter en boer. Hubert Korneliszoon Poot, zijn leven, zijn gedichten, H.K. Poot - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/poot001dich01_01/poot001dich01_01_0023.php#233

3. DBNL. (2009c). Vrolijk leven, Dichter en boer. Hubert Korneliszoon Poot, zijn leven, zijn gedichten, H.K. Poot - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/poot001dich01_01/poot001dich01_01_0045.php#514

4. Hubert Kornelisz Poot. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/hubert-kornelisz-poot

5. Wikipedia-bijdragers. (2023a, juni 11). Carpe diem. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Carpe_diem

6. Wikipedia-bijdragers. (2023b, augustus 2). Horatius. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Horatius

7. Wikipedia-bijdragers. (2024, 24 januari). Hubert Kornelisz Poot. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Hubert_Kornelisz_Poot

“Al ziet men de lui, men kent ze niet”

Sun, 02 Jun 2024 16:51:30 GMT

'Al ziet men de lui, men kent ze niet'

Bespreking van 'De klucht van de koe' van Bredero door een leerling uit vwo 4 van het Eligant Lyceum

Het toneelstuk De klucht van de koe is geschreven door Gerbrand Adriaenszoon Bredero in 1612 (Wikipedia-bijdragers, 2024). Bredero was een dichter, toneelschrijver en rederijker (Wikipedia-bijdragers, 2024). Hij had vooral succes met zijn toneelstukken over gewone mensen in en om Amsterdam (literatuurgeschiedenis.org, 2024). Met Pieter Hooft en Samuel Coster richtte hij een nieuw toneelzaal en school op: De Nederduytsche Academie. Bredero verwerkte zijn kijk op de maatschappij in zijn werken, met name de bedrieglijkheid van uiterlijke schijn is een veel voorkomend thema. Zijn lijfspreuk is beroemd: “ ’t Kan verkeren”. Dit verwijst naar de wisselvalligheid van het leven en dat niks is wat het lijkt (literatuurgeschiedenis.org, 2024). In het toneelstuk De klucht van de Koe gaat het verhaal over een dief die met mooie kleren en praatjes te vertrouwen lijkt, maar in werkelijkheid steelt hij de beste koe van de boer en weet met zijn gladde praatjes hem ook nog zo ver te krijgen dat de boer de koe voor hem verkoopt. Hieruit blijkt dat niks is wat het lijkt. Is dit toneelstuk van Bredero nog relevant in de huidige tijd?

Allereerst is een belangrijk thema in het werk De klucht van de koe geld en hebzucht. Dit komt naar voren in het volgende citaat:

En zijn het soms ook geen dieven, die kooplui die hun droge specerijen, of hun saffraan die maar weinig weegt, in hun bedompte, vochtige kelders laten staan, zodat het gewicht op het moment van de verkoop flink is toegenomen? En die valse wisselaars dan, die altijd met z’n vieren zijn, en net als ik keurig gekleed onder de mensen gaan, en de een doet net of hij een Fransman is en de ander zijn tolk? Daar zou men eens stevig met een oer-Hollandse dolk op in moeten hakken. En dan de oneerlijke dobbelaars, en de kaartspelers die stiekem hoekjes vouwen in de kaarten, of van die vingervlugge trucjes toepassen. Dat grenst volgens mij ook heel dicht aan zuivere diefstal. En die lui die een spiegel tegen de muur achter hun medespeler te zetten, en dan van onder hun hoed gluren naar wat de ander in zijn hand heeft: vind je dat niet uitgekookt van zulke smeerlappen? En zoals ik al zei: wat doet zo’n verlakker in feite anders dan stelen? En die boekhouwers, jonge en oude, die hun baas bestelen door valse notities te maken, geld te ontvreemden en verkeerd op te tellen? Als ze allemaal bellen om de nek droegen, zou je merken dat de sluwste zich zelfs in de hoogste kringen ophouden. Ja, de brutaalste zijn nu allemaal rijke Heren. Sommige van hen lopen te paraderen op de Beurs, terwijl ze tot voor kort nog heel gewone ambachtslieden waren. Het is wonderlijk hoe lawaaierig en pedant het Amsterdamse volk op straat loopt. Maar als je eens wist hoe sommigen aan die snelle rijkdom gekomen zijn?

Bredero laat hier zien dat er heel veel vormen van diefstal zijn. Voornamelijk uit hebzucht en dat iedereen zo veel mogelijk geld wil verdienen. In onze moderne tijd is dit nog steeds een actueel thema, bijvoorbeeld: bedrijven die belasting proberen te ontduiken, milieuregels te omzeilen en bedrijven die miljardenwinsten maken doordat ze een enorme winstmarge op hun producten hebben.

Een tweede thema uit dit toneelstuk is: niets is wat het lijkt. Ook dit thema kun je als tijdloos beschouwen. Het volgende citaat laat zien dat niets is wat het lijkt:

De gemeste koe, waar wij voor moesten zorgen, is vannacht door een dief uit de stal gestolen. DE BOER Wel godhierengunder! Godnogantoe! Als ik het niet dacht! Ik kan het niet geloven en toch is het gebeurd. Ik verkoop mijn koe, ik breng hem het geld, ik doe het nog met plezier ook! Wie komt ooit op de gedachte dat zo’n brave man een dief zou zijn? Ik verdien het in een half jaar niet meer terug, al keer ik elke duit twee keer om. En ik moet nog lachen ook om de diefstal. Die goocheme bliksem heeft dit vaker gedaan. Het is een gauwdief, die al heel veel geoefend heeft.

Tegenwoordig komen we voorbeelden hiervan tegen op sociale media. Op bijvoorbeeld Instagram worden alleen de mooiste foto’s gedeeld. Ook lijkt het op sociale media alsof iedereen perfect is en het perfecte leven leidt. Maar ook hier geldt het motto: schijn bedriegt! Negatieve gebeurtenissen worden niet of nauwelijks getoond zodat het perfecte plaatje op sociale media in stand blijft.

Een volgende parallel tussen dit werk uit de zeventiende eeuw en onze huidige tijd is goedgelovigheid. Tegenwoordig worden veel mensen opgelicht met phising e-mails, worden bankpassen afhandig gemaakt door criminelen die zich voordoen als bankmedewerkers en worden mensen misleid door whatsapp-berichten zodat het lijkt alsof dierbaren in problemen zijn en ze daardoor grote sommen geld overboeken naar oplichters. In dit werk van Bredero doet de dief zich voor als een betrouwbaar persoon en trapt de boer in de val die door de dief is gezet. De boer is te goedgelovig waardoor hij geen argwaan heeft. Een citaat dat goedgelovigheid laat zien, is:

DE BOER O maar het is wel een mooie gladde koe, heel goed vetgemest, ze heeft volle schouders, het beest ziet er kerngezond uit. Het zit stevig in het vlees, zeg, de kost is hem goed bekomen. Mag ik vragen, man, voor hoeveel heb je haar aangenomen? Ze is zo lekker vet, als ik niet beter wist zou ik zeggen dat het mijn eigen koe is. Ja, ik denk echt dat zij het is. DE GAUWDIEF Mijn beste waard, je vergist je, wat haal je je in je hoofd, beste kerel, schijn bedriegt, er lijken er wel meer op de jouwe. DE BOER Ja maar, wat zal ik zeggen, als je goed naar haar kijkt, zeg ik toch dat zij heel erg lijkt op mijn koe. Maar ik zet het uit mijn hoofd, want ik gaf haar gisterenavond nog te eten. DE GAUWDIEF Gelijk heb je, boer, vergeet het maar.

De boer twijfelt nog wel even aan het verhaal van de dief, maar door de gladde praatjes wordt hij overtuigd en trapt hij in de val.

Als laatste valt op in het werk van Bredero dat hij met humor kritiek levert op de maatschappij. Tegenwoordig kennen we dit soort kritiek op de maatschappij verpakt in humor nog altijd. Cabaretiers Niels van de Laan en Jeroen Woe gebruiken deze stijl in hun tv-programma Even tot Hier. Ook tv-maker Arjen Lübach maakt in zijn tv-programma de Avondshow gebruik van deze stijl. Onlangs gingen Niels van der Laan en Jeroen Woe viral met hun item over de diskwalificatie van Joost Klein op het Eurovisie Songfestival. Arjen Lübach scoorde wereldwijd een enorme hit met zijn video over America first en The Netherlands second. In De klucht van de koe stopt Bredero ook kritiek op de maatschappij, terug te vinden in het volgende citaat:

DE BOER Hè, verdorie man, ik ga niet graag zo moederziel alleen. Hier woont Lange Dirk van Diemen, die rijke boer, hij heeft een klein vat vol rijksdaalders begraven onder zijn vloer. Sjongejonge, hij houdt zoveel van de ronde schijven en hij is zo zuinig, dat ie dood blijft op een luis. Het is zo’n gierige hond, en zo uit de hoogte, als hij over je heenviel, zou hij nóg niet met je praten. Hij gaat met niemand om, dat bleek wel toen Joostsdochter Dibberich, zijn nichtje ziek was en hij haar niet wou helpen. En tegen arme mensen gaat hij zo bitter en straf tekeer, hij denkt dat hij, als hij hen een aalmoes zou geven, totaal geruïneerd is. En daar woont Piet Kwistgoed, die wil met Magere Grietje trouwen, de dochter van Lange Dirk. Wat is dat een onhandige sukkel, een halfzachte weetniks, bedilal, zuurpruim. Máár ze is een écht kind van haar vader: ze lacht te hooi en te gras, dat wil zeggen zowat twee keer per jaar. Als zij Piet krijgt, zorgt hij wel dat hij het brood uit de schimmel hakt. Hij houdt van lekker eten en vrouwen ziet hij graag. Hij zorgt goed voor zijn natje en zijn droogje, en hij leeft van de hand in de tand. Wat Lange Dirk verdient geeft Piet Kwistgoed uit.

Bredero gebruikt types om zijn punt te maken en verpakt zijn kritiek op humoristische wijze. Dat is hetzelfde als wat tegenwoordig nog steeds gebeurt.

Wanneer je kijkt met een hedendaagse visie naar het werk De klucht van de koe van Bredero, dan kun je stellen dat de thema’s in dit werk nog steeds relevant zijn in onze eigen tijd. Bredero heeft een tijdloos werk gemaakt met humor en hij houdt ons een spiegel voor waarin we onze eigen tekortkomingen kunnen zien. Onze zwakheden hebzucht, goedgelovigheid en voorkeur voor schone schijn hebben we nog altijd niet afgeleerd. “ ’t Kan verkeren”.

Bronnen

· Gerbrand Adriaanszoon Bredero. (n.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/gerbrand-adriaanszoon-bredero

· Wikipedia-bijdragers. (2024, March 14). Gerbrand Adriaensz. Bredero. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Gerbrand_Adriaensz._Bredero

Van den Vos Reynaerde wordt De Schelmenstreken van Reinaert de Vos

Sun, 02 Jun 2024 16:46:19 GMT

Van den Vos Reynaerde wordt De Schelmenstreken van Reinaert de Vos

Bespreking van Nils Hoebert (leerling vwo 4 van het Eligant Lyceum)

Van den Vos Reynaerde is een bekend dierenepos uit de Middelnederlandse literatuur. Op een hofdag klagen bijna alle dieren bij de koning over een vos: Reynaert de Vos. Hij zou allerlei misdaden hebben begaan. Wanneer de dieren hem willen straffen voor zijn daden, bedenkt Reynaert telkens een list om onder deze straffen uit te komen, vaak ten koste van anderen. Het verhaal, geschreven voor middeleeuwse volwassenen, is een afspiegeling van de maatschappij zoals deze in de middeleeuwen was. Het gaat namelijk over de verschillende standen in de Middelnederlandse maatschappij, de dieren staan hierbij symbool voor de mensen. Hierop wordt met humor kritiek gegeven. Van den Vos Reynaerde is rond 1260 geschreven door Willem. Over hem is niet veel bekend. Het zou gebaseerd zijn op een Frans verhaal dat gaat over een vos genaamd Renart (werkgroep Remco Sleiderink, onbekend). In de eerste regels van Van den Vos Reynaerde vertelt Willem dat hij ook een ander boek heeft geschreven: ‘Willem, die het boek “Madocke” heeft gemaakt, (…).’ (p. 5) Dit boek is jammer genoeg niet bewaard gebleven. (werkgroep Remco Sleiderink, onbekend)

De Schelmenstreken van Reinaert de Vos is een door Koos Meinaerts geschreven bewerking op het originele epos. Het boek is, in tegenstelling tot het origineel, geschreven voor kinderen. Dit is te zien aan weggelaten en toegevoegde gebeurtenissen, verschil in taalgebruik en woordkeuze.

Tijdens de hofdag klaagt Isengrin over Reynaert de Vos. Hij zou bijvoorbeeld over de kinderen van Isengrin hebben geplast terwijl zij in hun nestjes lagen. Dit wordt redelijk letterlijk overgenomen door de auteur van het kinderboek. ' Maar ’t ergste is: hij heeft mijn vrouw verkracht!’ (p. 6), wordt in Van den vos Reynaerde verteld. Wat hier opvalt, is dat de auteur van De schelmenstreken van Reinaert de Vos , bij het beschrijven van deze streek andere woorden kiest: ‘Hij vertelde de koning dat Reinaert zijn vrouw bijzonder onfris had bepoteld.’ (§1) Er wordt hierbij waarschijnlijk wel hetzelfde bedoeld, maar de woordkeuze is duidelijk anders. Het laat meer ruimte over voor de eigen invulling van de lezer, afhankelijk van diens leeftijd. Dit verschil in woordkeuze tussen het middeleeuwse, voor volwassenen geschreven boek en het kinderboek bevestigt het verschil in doelgroep van de beide versies van het verhaal.

Bruin krijgt als opdracht Reynaert te halen voor de koning. Maar dit laat Reynaert niet zomaar gebeuren, hij neemt ook Bruin de Beer in de maling. Hij verleidt de beer met honing, waardoor Bruin uiteindelijk met zijn hoofd vast komt te zitten in een boom. De eigenaar van het land waarop de boom staat, Lamfoyt, timmerman van beroep, is blij met zijn vangst! Hij trommelt mensen uit het dorp op om met zijn allen op de beer te komen slaan. In Van den vos Reynaerde wordt het volgende omschreven:

Zelfs de pastoor kwam uit de kerk gelopen met een crucifix (…). De vrouw van de pastoor, Julocke, kwam gelopen met de stokken waarop ze aan het spinnen was. En voor hen uit, in lichte looppas, liep Lamfroyt, zijn bijl als wapen. (p. 17)

In het kinderboek worden deze gebeurtenissen hetzelfde verteld, maar de mensen en voorwerpen zijn anders:

De meester met een Spaans rietje, de bakker met een speculaasplank, de huishoudster met een mattenklopper, mijnheer pastoor met een houten kruisbeeld en de smid met een roodgloeiende kachelpook. (§4)

Hier valt op dat de auteur van het kinderboek hele andere mensen en attributen kiest. Het is aannemelijk dat dit is gedaan om het verhaal treffender te maken voor kinderen. Er worden voorwerpen gekozen die kinderen meer aanspreken en waarschijnlijk vaker in het dagelijks leven van kinderen voorkomen. Deze aanpassingen in het verhaal kunnen ook een poging zijn geweest om het verhaal wat te moderniseren. In dit stukje blijft de pastoor, met zijn crucifix, echter hetzelfde. Een verschil is wel dat ‘crucifix’ niet letterlijk wordt overgenomen, dit wordt omschreven als een ‘houten kruis’. Dit maakt ook duidelijk dat De schelmenstreken van Reinaert de Vos voor kinderen is geschreven. De betekenis van een crucifix wordt verklaard, ervan uitgaand dat kinderen dit woord niet kennen.

In dit stuk, de list van Reinaert om Bruin de Beer in de val te lokken met honing, is ook een interessant verschil in de loop van het verhaal te herkennen. Nadat de mensen uit het dorp onderweg zijn om de beer te slaan, gebeurt in Van den Vos Reynaerde het volgende:

Bruin stond niet bepaald te slapen, maar toen hij vanop afstand hoorde dat het dorp hem kwam vermoorden, zette hij alles op alles en sleurde zo hard hij kon. Maar daarbij scheurde hij zijn vel. Hij kreeg zijn kaken uit de klem – dat wél – maar niet zijn huid, één oor en evenmin zijn wangen. Die bleven in de boomstam hangen. Dat deed pijn, en bovendien was het niet om aan te zien, zo lelijk was zijn berensnuit! (p. 17)

Een deel van het gezicht van Bruin de Beer blijft dus in de boom hangen. Pas hierna, als hij uit de boom is, wordt hij geslagen door de mensen. In De schelmenstreken van Reinaert de Vos loopt dit deel van het verhaal anders.

Hij dook weg in de struiken en zag hoe Lamfroit onder het zingen van: hamer man, timmer man, hamer erop los, Bruun ongenadig hard op zijn achterwerk sloeg, waarna de timmerman iedereen liet weten dat hij een beer had gevangen. (…) Van iedereen kreeg Bruun ervan langs, tot hij eindelijk zijn kop uit de spleet wist te trekken en zich brullend van de pijn uit de poten maakte. (§4)

Zowel de volgorde als enkele details zijn anders. De volgorde verschilt in het kinderboek doordat Bruin daar eerst door de mensen wordt geslagen, waarna hij zich uit de boom trekt. Een detail dat anders is, is het feit dat een deel van het gezicht van de beer in de boom blijft hangen in Van den Vos Reynaerde . Dit onderdeel is in het kinderboek helemaal weggelaten. Vermoedelijk is dit een poging om de scherpe randjes van het verhaal te halen, om het verhaal op deze manier toegankelijker te maken, ook voor jonge kinderen. Een ander detail dat verschilt, is het liedje ‘hamer man, timmer man, hamer erop los’ in De Schelmenstreken van Reinaert de Vos . Er komt geen enkel liedje voor in het middeleeuwse boek. Dit is dus echt toegevoegd door de auteur van het kinderboek. Dit is wellicht gedaan om het verhaal aantrekkelijker te maken voor kinderen: liedjes spreken kinderen aan.

Er zijn ook andere stukken in het kinderboek waarin duidelijk te zien is dat de auteur het aantrekkelijker wil maken voor jongere lezers. Zo komen er meerdere keren gezelschapsspelletjes terug in De Schelmenstreken van Reinaert de Vos : ‘Terwijl zijn kinderen mikado speelden met de afgekloven hazenbotjes, (…).’ (§17) Naast mikado duikt eerder in het verhaal ook ‘mens-erger-je-niet’ op: ‘Grimbeert de Das trof zijn oom thuis. Hij zat gezellig aan tafel met Hermelijn en de kinderen een potje mens-erger-je-niet te spelen.’ (§7) Deze onderdelen komen op geen enkele manier terug in Van den Vos Reynaerde en zijn echt door de auteur toegevoegd. Deze toevoegingen door de auteur van het kinderboek laten zien dat hij het verhaal interessanter wil maken voor kinderen.

Een laatste verschil tussen het middeleeuwse boek en de bewerking voor kinderen is dat in Van den Vos Reynaerde details regelmatig lang worden beschreven. Zo wordt het feit dat Tybeert graag muizen wil als volgt omschreven:

Wilt gij muizen?’ ‘Ja, en hoe! Reynaert, zwijg erover, toe! Muizen zijn mijn favoriet menu. Ach, weet jij dat dan niet? Er zit meer smaak in dan in wild! Bevredig mij toch, als je wilt, en breng mij naar dat eetfestijn! Ik zal je eeuwig dankbaar zijn, al had jij mijn papa vermoord en al wie tot mijn huis behoort.’ ‘Zeg, neef, houdt gij mij voor de zot?’ ‘Maar nee, Reynaert! Maar nee, begot!’ ‘Tybeert! Had ik dat geweten, hadt gij u hier vol gegeten!’ ‘Dat bestaat niet, Reynaert. Vol?’ ‘Tybeert, zegt ge dat nu voor de lol?’ ‘Maar nee, Reynaert, ik zweer het! Zo’n heerlijk muisje, lekker vet, dat ruil ik voor geen kilo goud!’ (p. 24)

Het feit dat Tybeert van muizen houdt is maar een klein detail. Toch wordt dit uitgebreid beschreven. In De Schelmenstreken van Reinaert de Vos wordt dit veel korter omschreven:

'Heb je niets anders te eten?' vroeg hij slim. 'Hou je van honing?' vroeg Reinaert. (…) "Muizen!' riep Reinaert. "Natuurlijk! Dat ik daar niet meteen aan heb gedacht. Kom mee, vriend. Jij krijgt je muizen, meer dan je lief is.' (§5)

Het inkorten van dit soort details, die voor het verhaal in mindere mate van belang zijn, is een keuze van de auteur van het kinderboek. Waarschijnlijk is dit gedaan om het verhaal leesbaar te houden. Daarnaast blijft de verhaallijn zo duidelijk, ook voor kinderen. Zij hebben een kortere spanningsboog dan volwassenen. Het inkorten en weghalen van onbelangrijke details maakt het makkelijker voor kinderen om het verhaal te kunnen begrijpen. De keuze om dit te doen laat dus zien dat het aangepast is om door kinderen begrepen te worden.

Het is duidelijk geworden dat De Schelmenstreken van Reinaert de Vos , gebaseerd op Van den Vos Reynaerde kinderen als doelgroep heeft. Er zitten opvallende verschillen in woordkeuze en taalgebruik en heftige gebeurtenissen zijn weggelaten of verzacht. Daarnaast zijn er onderdelen toegevoegd om het verhaal aantrekkelijker te maken voor kinderen. De Schelmenstreken van Reinaert de Vos is een boek voor jonge lezers, gebaseerd op een hoogtepunt uit de Nederlandse literatuur.

Bronvermelding

Van den vos reynaerde . (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/teksten/van-den-vos-reynaerde

Willem die Madoc maakte. (z.d.).

Literatuurmuseum. https://literatuurmuseum.nl/nl/overzichten/activiteiten-tentoonstellingen/pantheon/willem-die-madoc-maakte

' Van den vos Reynaerde, Reynaert I ', editie J. Janssens, R. van Daele, V. Uyttersprot.

In: Instituut voor Nederlandse Lexicologie (samenstelling en redactie), Cd-rom Middelnederlands. Sdu Uitgevers/Standaard Uitgeverij, Den Haag/Antwerpen, 1998.

Van den vos Reynaerde , naar het Comburgse handschrift, vertaald door Walter Verniers,

Reynaertgenootschap, Sint-Niklaas, 2012.

Meinderts, J. P. M. (2018). De Schelmenstreken van Reinaert de Vos .

'De stilte die droogvalt bij eb'

Sun, 02 Jun 2024 16:35:13 GMT

'De stilte die droogvalt bij eb'

Bespreking van 'Wantij' van Jaap Robben

‘Misschien verlangde ik daar nog het meeste naar, naar de stilte die droogvalt bij eb. Het eindeloze lopen over die uitgestrekte en onbeschutte zandvlakte, zonder paden, bomen of heuvels. Een gebied waar het land onzichtbaar overgaat in de hemel, ik wilde een hoofd zo leeg als dat uitzicht.’ Met een mooie lepelaar op de voorkant, is Wantij van Jaap Robben een aanwinst voor de verzameling Terloopsdeeltjes, waarin steeds een wandeling wordt beschreven. Robben besluit te gaan wadlopen naar Schiermonnikoog, onder leiding van een gids, en belandt in allesbehalve een stille meditatieve wandeling in een weids landschap.

Bij wantij vallen de zandbanken van het wad op sommige plekken droog, waardoor je er makkelijker doorheen kunt waden, maar behalve stroken slib hopen zich ook wat mensen op, onder de bezielende leiding van gids Henk. Als Robben wil genieten van het landschap, moet hij helemaal vooraan gaan lopen, naast Henk. Inhalen mag niet. Subtiel beschrijft hij het ongemak dat hij ervaart tussen de wadlopers. Eigenlijk wil hij het liefst alleen zijn, maar van alle kanten krijgt hij te maken met de mensen om hem heen: de beeldbellende ‘Spaansige man’, een moeder met zoon van wie hij de rugzak overneemt, het ‘Lepelaarechtpaar’.

Het mooist is de milde spot als deze Robben zelf betreft. Voorzichtig ventileert hij zijn vooroordelen, maar aan het eind moet hij die bijstellen. Ergens gedurende zo’n tocht ontstaat toch iets van een groep. En niet alles is zoals hij denkt. Hij beschrijft zoals eenieder zich kan voelen in een groep: je wilt niet opvallen, je wilt niemand tot last zijn, maar je wilt je ook niet per se meteen verbinden met mensen die je een beetje ergerlijk vindt. Omdat Robben deze kleine ergernissen doseert, zijn ze herkenbaar en tegelijkertijd humoristisch. Hij houdt niet alleen zichzelf, maar ook de lezer een spiegel voor.

Voor de wandeling vraagt hij zich af aan wie hij tijdens het lopen zal denken, omdat dat vaak vanzelf gebeurt. Het blijkt vooral Bregje te zijn, die al ziek was toen hij haar ooit ontmoette tijdens een festival op Vlieland. Na haar overlijden probeerde hij steeds te bedenken waarover hij haar zou willen bijpraten als ze er ineens weer zou zijn. De gebeurtenissen werden in de loop van de tijd steeds groter: ‘Veel mensen wonen niet meer in hun vertrouwde huizen, Bregje zou de meeste mensen niet meer kunnen terugvinden op de plekken waar ze hen achterliet. Ongewild gebeurt bij mij het omgekeerde. Ik vind Bregje steeds minder vaak terug.’ Zo spiegelt de wandeltocht de tocht door het leven en de tijd waarin we mensen ontmoeten en weer afscheid van hen nemen.

Het boekje stemt ook tot overdenkingen over ons overvolle land. Kunnen we nog ergens genieten van de stilte en de rust, of lopen we overal elkaar tegen het lijf? Gaat dit wadlopen daadwerkelijk binnen tien jaar verdwijnen, omdat de Waddenzee verdrinkt? Is het erg als dit wadlopen uitsterft, net als talloze dieren, of vinden alleen wij mensen dat erg, omdat wij ons bewustzijn en onze herinneringen hebben?

Wantij is zowel een ‘echte Robben’ als een ‘echte Terloops’ en die prettige combinatie is een alleraardigst cadeautje, goed voor een flink uur leesplezier, een moment stilte, of – zo je wilt – een wandeling in het hoofd, in het weidse landschap van je gedachten.

Dietske Geerlings

Jaap Robben – Wantij . Terloops reeks. Van Oorschot, Amsterdam. 64 blz. € 13,50.

‘Als een kapitein op het dek van een zinkend schip’

Mon, 27 May 2024 13:08:38 GMT

‘Als een kapitein op het dek van een zinkend schip’

Bespreking van 'Hogere machten' van Joost de Vries

‘Je vraagt hoe ik het doe. Maar je kijkt de verkeerde kant op. Kijk naar het publiek, kijk naar jullie Engelsen. Wie zitten er in de zaal? Eikels, goedgelovigen, fantasten, hysterici, mensen na een goede maaltijd met drie glazen bier op – maar bovenal zijn ze kinderen. Kinderen die in iemand hun vertrouwen willen leggen, die willen dat iemand zo slim is dat ze zelf niet hoeven na te denken. Ze zijn zo onder de indruk dat als ik ze zeg hoe laat het is, ze zelf niet meer op de klok kijken.’ Dit antwoordt de ‘Grote Zanussi’ op de vraag van Elizabeth van Elzenburg in Hogere machten , de nieuwe roman van Joost de Vries. Zanussi is de man die mensen de naam van een overleden familielid op een papiertje laat schrijven, het papiertje doorslikt zonder de naam te hebben gelezen, en dan raadt hoe de mensen zijn overleden. Elizabeth vraagt hem hoe hij dat doet. Is de verteller van Hogere machten niet precies zo’n ‘Grote Zanussi’, die de lezer zo ver krijgt dat hij zich onvoorwaardelijk overgeeft aan Hogere machten ? Ja precies: hoe doet hij dit?

Allereerst met een virtuoze wervelwind aan taal. Ik dacht eigenlijk dat ik steeds meer was gaan houden van leegte en ruimte in boeken, maar nu weet ik dat ik die voorliefde dus direct laat vallen als een auteur zo meesterlijk de pen hanteert. Ook al is Hogere machten een overvol boek, het is niet zo dat De Vries alles maar voor de lezer invult, ook al lijkt dat op het eerste gezicht wel het geval. Neem de beschrijving aan het begin van het tweede deel, van de volwassen hoofdpersoon Welmoed:

‘Als je de volwassen Welmoed zou moeten beschrijven is ‘solitair’ een woord dat zich aandient.

‘Autonoom’ is mooier.

En: helder maar ingetogen. Als het volkslied. Kalm op een manier waarvan jij ook kalm zou worden. Lang, dun, op het ondervoede af, zoals blakend gezonde kinderen dat kunnen zijn. Hij spreekt in volzinnen. Er gebeurt niets op zijn gezicht. Zijn duurzaam jonge gezicht, zijn sprietige haar, zijn slanke armen, pianovingers. Geen vuil onder zijn nagels, je zal nooit zweetplekken in zijn kleren zien. Dunne lippen, brede mond – een kenmerkend brede mond die zijn gezicht in tweeën deelt. Hij heeft de heupen van een meisje, heeft geleerd overdreven rechtop te staan, als een vlag op een bedwongen bergtop, of, anders, als een kapitein op het dek van een zinkend schip.’

Er is een verteller aan het woord die aftast hoe hij Welmoed het beste kan omschrijven. Hij doet dat op vergelijkbare, bijna ‘dichterlijke’ wijze als de ik-verteller uit Nijhoffs gedicht Awater de persoon Awater beschrijft: hij krijgt iets mythisch door de bizarre combinatie aan informatie die je krijgt voorgeschoteld: alledaagse en verheven elementen door elkaar gemixt. Je voelt hoe het personage tussen je vingers door glipt, je als lezer de grip verliest, terwijl je dondersgoed weet dat de verteller de touwtjes nog strak in handen heeft. Je verbeelding draait op volle toeren om het verhaal te blijven volgen. Het is zoals Kellendonk zijn Gijzelhart en Prulletje schept in Mystiek lichaam . Het is geen wonder dat De Vries voor zijn eerdere werk de Frans Kellendonkprijs heeft gekregen. De stijl sleept je mee, door de afwisseling van beelden, korte spervuren aan vragen, en een continue ondertoon van ironie.

Daarnaast laat De Vries ons het ware gezicht van de geschiedenis zien: als onontwarbare kluwen gebeurtenissen die elkaar willekeurig opvolgen en kruisen en waar geen mens daadwerkelijk orde in kan scheppen. Met het grootste gemak weeft hij historische gebeurtenissen, met vele verwijzingen naar de wereldliteratuur, door het particuliere liefdesverhaal van Welmoed en Elizabeth heen, en ook dat doet hij virtuoos, namelijk met hilarische, openlijke anachronismen, die hij achter in het boek aldus verantwoordt:

‘Dit boek is fictie. Het speelt zich af in de vorige eeuw, maar is geschreven in deze. Het is geen poging de historische werkelijkheid zuiver op de graat te vatten. Bewust (maar vast soms ook onbewust) bevat het boek zodoende het een en ander aan anachronismen.’

Vervolgens vraagt hij zich af of mensen in 1933 al kauwgombellen bliezen en of dat uitmaakt. De hoofdpersoon heeft een liedje in zijn hoofd dat dertig jaar daarna pas door Elton John wordt geschreven. Ook citeert hij De Beauvoir, maar op een zonderlinge manier: ‘Om De Beauvoir en haar vertalers geen onrecht aan te doen moet ik zeggen dat ik verschillende van de citaten heb aangedikt of geheel heb verzonnen’. Als dit geen ode aan de verzonnen literatuur en aan de verbeeldingskracht is!

Maar waar gaat dit fantastische verhaal dan over? Je zou bijna denken dat dat er in het geheel niet toe doet, en dat klopt wel een beetje. De Vries kan ons alles wijs maken en net als de mensen bij de Grote Zanussi in de zaal, zullen we op het puntje van onze stoel blijven zitten tot het verhaal uit is. Toch is dit verhaal tegelijkertijd hartverwarmend en hartverscheurend. De geslepen, schijnbaar stoïcijnse ambtenaar James Welmoed ontmoet in de jaren dertig van de vorige eeuw de avontuurlijke, bijdehante Elizabeth van Elzenburg. Terwijl de geschiedenis op zijn kop staat, van Bandoeng, via Londen en Den Haag naar Caïro, buigen de twee geliefden zich hartstochtelijk naar elkaar toe en van elkaar af.

Alleen een meester weet zulke overgave bij de lezer af te dwingen. Als je het boek dichtslaat, heb je zojuist een krankzinnige wereld verlaten, die de auteur jou in de afgelopen uren in je hoofd heeft laten opbouwen, en dan kun je niets anders wensen dan dat je weer in de buurt van Welmoed en Elizabeth zou vertoeven.

Dietske Geerlings

Joost de Vries – Hogere machten . Prometheus, Amsterdam. 320 blz. € 24,99.

‘kom! dans ontbinding, vlieg je stuk, loop vast, sterf’

Tue, 21 May 2024 07:45:07 GMT

‘kom! dans ontbinding, vlieg je stuk, loop vast, sterf’

Bespreking van 'De mogelijkheid bestaat' van Bianca Sistermans en Eva Gerlach

Wetenschap en poëzie zijn meer aan elkaar verwant dan je op het eerste gezicht zou denken. Beide naderen iets, zonder het ooit te bereiken. Het gaat om mogelijkheden. Daarom is het zo mooi dat in de bundel De mogelijkheid bestaat Bianca Sistermans en Eva Gerlach de wetenschap naderen in een combinatie van fotografie en poëzie. Zowel door de mysterieuze foto’s als door het open karakter van de poëzie wordt in de verbeelding een soort chemische reactie opgeroepen van de vergeefsheid van het menselijke ‘reiken’, het verlangen naar houvast.

De foto’s en teksten op het raakvlak van wetenschap en kunst ontstonden in samenwerking met de Universiteit Twente. De expositie hiervan vond in 2024 plaats op de campus. Daarna zijn de foto’s en teksten in boekvorm gepubliceerd door uitgeverij Vleugels. Woord en beeld wisselen elkaar niet alleen af, ze vullen elkaar aan en lopen soms zelfs in elkaar over. Al meteen op het omslag zie je door het bijzondere perspectief waarin de glazen buisjes zijn gefotografeerd, de overheersende letter ‘o’ uit het woord ‘mogelijkheid’ weerspiegeld. En misschien is die ‘o’ exemplarisch voor onze menselijke uitroep ‘O!’ die op zichzelf al een verscheidenheid aan mogelijke betekenissen in zich draagt: verwondering, bewondering, schrik, angst, teleurstelling en nog talloze andere, afhankelijk van hoe je het in welke context uitspreekt.

De veelheid aan mogelijke interpretaties is net zo typisch voor de wetenschap als voor de poëzie. Hoezeer de wetenschap de mysteries van ons lichaam en ons leven ook probeert bloot te leggen, zij tast veelal in het duister. In taal doet poëzie niet veel anders:

Even

Ik roer een wereld. In al mijn slome gedoente

fladder en tril ik een wereld. Kijk: mijn atomen

passen zich moeiteloos aan

elkaar tot wereld, de een zo link als de ander

terwijl intussen het gejacht van mijn wereld

mij roert, zodat als ik stilval

triljarden samenstellende werelddeeltjes mij blijven

roeren zoals in het glas op het nachtkastje water

nog rimpelt als het vliegtuig allang is gevlogen,

zoals je gedaante uit je gedoe, of zeg eeuwig

uit even tevoorschijn bewogen –

Al in dit openingsgedicht tast de dichter naar de betekenis van ons korte moment van leven in het licht van de eeuwigheid. Als een soort Schepper brengt de ik al roerend een op zichzelf staande wereld in beweging, terwijl zij zich ervan bewust is dat zijzelf ook door haar eigen wereld ‘geroerd’ wordt. Door verwijzingen naar de wetenschap in woorden als ‘atomen’ en ‘triljarden samenstellende werelddeeltjes’ wordt voor de lezer een wonderlijke wereld opgeroepen van de kleinste deeltjes waaruit wij en de wereld bestaan. We staan allemaal met elkaar in verbinding.

Op de foto’s staan kleine werelden op zichzelf: een compositie van glazen flesjes, met of zonder vloeistof, gereedschap, scheikundige opstellingen met klemmen, meetapparatuur, buisjes, slangetjes, deksels, of zelfs complete apparaten. Bij de foto’s staan steeds mysterieuze citaten, zoals ‘We maken hier nieuwe dingen’, ‘Overal moeten etiketten op! Het kan van alles zijn’, ‘Snaveltjes’, ‘Niet vullen boven de streep’ en ‘Hoezo niet van links naar rechts!?’ Je zou kunnen zeggen dat de foto’s verhalen vertellen, zoals de gedichten beelden oproepen. Daardoor vallen lezen en kijken samen in één ervaring.

De willekeur van wetenschap wordt zowel in taal als in beeld opgeroepen. Zo begint het gedicht ‘Oervloed’ met

Inzicht? Zoveel vergissing!

En als vergissen verlicht, twijfel dan tot het diepst

van de holte in de door koken en kijken verwaasd

dansende Erlenmeyer – die waarin alles

opschiet tot het proces zich 3 2 1 omkeert

Terwijl de taal zich bemoeit met de resultaten uit de wetenschap, roepen buisjes met etiketten en daarbij de zin ‘Overal moeten etiketten op!’ een wereld op waarin we iedereen in hokjes plaatsen, zonder dat we eigenlijk weten wie we zijn. Alles hangt van hypothesen aan elkaar.

Gerlach neemt ook korte, alledaagse gesprekken op in haar poëzie, die daardoor vervreemdende taalconstructies worden, die je haast wetenschappelijk gaat benaderen: ‘‘Als ik je aanraak ’s nachts, weet je dan wie ik ben?’’ Gerlach weet zelfs van de symptomen van kwikintoxicatie een fraaie compositie te maken, zoals Sistermans schoonheid weet op te roepen door een berg chemisch afval te fotograferen. Haarscherp legt Gerlach bloot hoe we met wetenschap soms ons lijf ‘oplichten’: ‘Lijf, ik draai je een loer. Ik licht je op, / bezoek je in vermomming’. Als een paard van Troje kunnen we medicijnen het lichaam inbrengen, waarmee we de dood omzeilen. Er worden existentiële vragen opgeroepen als ‘Hoe snij je dunne plakjes van de nacht / voor onderzoek?’ Sistermans fotografeert bevroren laatjes waarin we van alles kunnen vermoeden. Gerlach schrijft kort daarna ‘Wat hier bewaard wordt, gaat nooit dood’. Pas als het ontdooit, wordt het zacht en bederft het.

De bundel ontroert. We zijn niet gewend om naar wetenschappelijke opstellingen te kijken alsof het kunst is, maar door De mogelijkheid bestaat worden we even door elkaar geschud als vloeistof in glazen buisjes. We beseffen dat we broodkruimels zijn op de rok van het universum, om maar met Lucebert te spreken. Of met Gerlach:

breek los; jeugd, haast je, smelt;

eicellen, kankercellen, zaad, kom! dans

ontbinding, vlieg je stuk, loop vast,

sterf. Niemand weet waaraan.

Dietske Geerlings

Bianca Sistermans en Eva Gerlach – De mogelijkheid bestaat . Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk. 64 blz. € 22,90.

‘een belletje als je borrelend wilt koken’

Sat, 11 May 2024 08:48:09 GMT

‘een belletje als je borrelend wilt koken’

Bespreking van 'Het liegend konijn 2024 1

The body content of your post goes here. To edit this text, click on it and delete this default text and start typing your own or paste your own from a different source.

‘Ze laat een stilte achter die mij dwingt me te verliezen in mezelf’

Fri, 26 Apr 2024 12:51:13 GMT

‘Ze laat een stilte achter die mij dwingt me te verliezen in mezelf’

Bespreking van 'Mijnwerk' van Kreek Daey Ouwens

Om steenkool te delven, ga je ondergronds, nooit zonder risico, en van wat gedolven wordt, raak je niet meer los. Het fijnstof trekt in je huid, in je longen en wordt een deel van jezelf. In Mijnwerk. Kroniek van een familie in scherven gaat ook Kreek Daey Ouwens, opgegroeid in de Limburgse mijnstreek, ondergronds, maar dan steeds dieper in de lagen van haar verleden tot je als lezer in een haast ‘voorwoordelijke wereld’ belandt. Wat je daar aantreft, is zo puur en ongeraffineerd, dat je bijna zou vergeten dat er een schrijver aan te pas is gekomen. Dat vermag alleen de ware vakvrouw, die haar vak zo goed beheerst dat zij zelf onzichtbaar is geworden. Het is bijna magisch hoe Daey Ouwens die verwondering om het wezen der dingen, nog zonder de aantasting van de taal, zoals eigenlijk alleen in de kindertijd mogelijk is, zo zuiver kan raken in alle kwetsbaarheid.

Mijnwerk is een verzameling van haar eerdere bundels, aangevuld met twee nieuwe ‘De Bloemenmarkt’ en ‘Kleine dieren’, en vormt hiermee een soort verstild en geconcentreerd Á la recherche du temps perdu . Net als Proust weet zij onwaarschijnlijk goed de wereld van het kind op te roepen, maar zij heeft daarvoor veel minder woorden nodig, omdat zij trefzeker de verbeelding – waarover Proust overigens zo uitvoerig schrijft! – in gang zet. Met korte fragmenten, soms slechts een zin of een paar woorden, ontstaat de suggestie van een volledige ruimte of persoonlijkheid. Op iedere bladzijde val je van de ene verbazing in de andere over deze uitbreidende werking van haar taal:

‘Met de blinkende badkuip wordt de zon de keuken binnen gewerkt en onmiddellijk voelt Bee een lichte zweving in haar buik, als een slangetje dat wegslibt. Snel kleden ze zich uit, gedeeltelijk weggedraaid van elkaar, maar toch kijkend. Het oudste zusje heeft al borsten, wijd uit elkaar en hoog, nog niet die van een vrouw. Ze slaat haar armen eromheen en ook de anderen verbergen iets wat hen verlegen maakt, en hun hele manier van doen heeft iets ongewoons, opgewonden bijna, met korte oprispingen van lachen, als mussen aan een venster.’

Dat het een kroniek van een familie in scherven betreft, is overal voelbaar, alsof je uiterst behoedzaam over een ‘mijnenveld’ loopt. Door alle bundels heen komen dezelfde figuren terug, maar dan steeds in iets andere gedaanten en veranderend door de tijd. Ook dat doet denken aan Prousts meesterwerk, met zijn cyclische opbouw van tijd. Er wordt veel gezwegen en gekeken. Er is een grootmoeder, een mamma, grootvaders, een meestal afwezige vader en een broertje, Guillaume (naar wie ook een, hartverscheurende, bundel genoemd is), dat ‘anders’ is en uit huis wordt geplaatst. Door de leegte van de bladzijden, die overal meer omvattend is dan de tekst zelf, ontstaat er een enorme ruimte waar de verbeelding rondom de beschreven figuren en gebeurtenissen vrij spel heeft. Hierdoor stijgt de familiekroniek uit boven het persoonlijke en wordt universeel.

Het verdriet dat Daey Ouwens oproept, dringt diep binnen en legt verbindingen met eigen verdriet. De bundel bevat talloze, ik zou haast zeggen ‘schilderijtjes’ van sferen: de zon op een meubelstuk, een grootvader of grootmoeder die een konijn slacht, een stille opa op een bankje, moeder achter de naaimachine, zusjes die met elkaar aan het spelen zijn, kleine pesterijen, verdriet om het verlies van een broertje, een moeder, een oma, een tante. Bijna overal voel je het ontbreken, het gemis. Dat de fragmenten een verbinding aangaan met eigen herinneringen heeft ook te maken met de soms heel abstracte beschrijvingen die tussen de meer persoonlijke in staan:

‘Ook de dingen wantrouwen we. De kast met de sloten, de ijzeren haard, de witte borden op de tafel. Maar tegelijk klampen we ons aan hen vast, we willen ons eraan warmen, of warmen zij zich aan ons? Deze dingen hebben goddank geen stem, geen gezicht. Ze lijken bedoeld om ons gerust te stellen, en ze weten zelf welke rol ze te spelen hebben. Geen andere dan deze.’

Verder is de bladzijde leeg. Er vindt verstilling plaats. Doordat Daey Ouwens niet invult welke rol ze dan spelen, komt het servies uit je eigen verleden naar boven en kom je terecht in de kamer waar je zelf als kind rondliep.

In 1991 schreef Daey Ouwens Stokkevingers . Ik volgde destijds een college literaire kritiek bij Redbad Fokkema en schreef als oefening mijn allereerste recensie over deze bundel. Ook ik ben even ‘ondergronds’ gegaan en vond hem terug, geprint met een matrix-printer. Wat mij toen als twintigjarige opviel, was dat de auteur taal gebruikte die mij deed denken aan kinderboekjes als De mus en de muis waarmee ik mijn eerste leeservaringen had opgedaan: ‘ik zie de muis, de muis in de doos. ik zie de wolk, de wolk voor de zon.’ Daey Ouwens schrijft: ‘In de kist mammie. De kist in de grond. Kuil gedicht.’ Ook in het hoofd van het kind gebeurt er natuurlijk veel meer dan wat door deze simpele taal wordt gedekt, maar juist door het tekortschieten ervan wordt de verbeelding volop in gang gezet en ben je voor even weer kind.

Er is sprake van een problematische verhouding tot de taal. Woorden kunnen breken als een stok, ze kunnen als ‘dingen’ op de tafel liggen. Ze kunnen worden vermeden. Ook voor de ‘ik’ is het een aftasten van hoe ze wil schrijven: ‘Ik noem het kleine meisje Bee om over haar te kunnen schrijven. Alleen op die manier kan ik afstand nemen van mijn eigen ik.’ Terwijl ze schrijft, wordt alles anders dan ze zich herinnert en ontsnapt het beeld dat ze voor zich zag:

‘Ik kan precies vertellen hoe ze eruitziet, hoe ze loopt, welke kleren ze draagt. Ik weet hoe ze haar handen houdt. Als een kind, op zoek naar schatten, scharrel ik in het verleden, loop mezelf te pletter tegen dichtgemetselde muren, een deur die niet opengaat. Ze laat een stilte achter die mij dwingt me te verliezen in mezelf. En als ik maar even het idee heb haar in woorden te kunnen vatten, zakt er een kleine spin aan een dunne draad tot vlak boven mijn papier en rukt haar van me weg.’

De bundel is metaforisch en vervreemdend en bevindt zich op de grens tussen verhaal en poëzie: ‘Mijn grootmoeder is onwetend gestorven. Van liefde. Van genot. De kou van mijn grootvader drong in haar lichaam, nam de vorm aan van ijs.’ De concentratie van betekenis in combinatie met de herhaling van simpele zinnen of woorden, doet ook denken aan het werk van Nobelprijswinnaar Jon Fosse.

‘Waar geen licht is, leef je stil maar met je wereld heel dichtbij’, zegt Wiel Kusters, ook opgegroeid in de mijnstreek, in een van de motto’s bij de bundels. En dat is precies hoe het voelt als je ondergronds gaat. Mijnwerk is een schitterend meesterwerk en zou in grote stapels in de boekhandel mogen liggen. Lezers zouden verheugd naar de winkel mogen snellen, omdat ze weten dat daar een groots Mijnwerk op hen wacht, waarin ze zich eindeloos kunnen verwonderen, zich laven aan het schaarse zonlicht dat wellicht ook het diepste verdriet oprakelt, maar de stilte waarin het gebeurt, werkt louterend:

‘Hoeveel jaren deze boom, de takken aan de boom, de bladeren.

Hoeveel dagen. Voor en achter mij. Dezelfde mannen horen bij

dezelfde vrouwen. Ik loop zo langzaam mogelijk. Ik wil niet aan

ze voorbij’

Dietske Geerlings

Kreek Daey Ouwens – Mijnwerk. Kroniek van een familie in scherven . Wereldbibliotheek, Amsterdam. 600 blz. € 39,99.

Een moeder tussen mythe en geschiedenis

Wed, 24 Apr 2024 12:56:50 GMT

Een moeder tussen mythe en geschiedenis

Bespreking van 'Een vrouw' van Annie Ernaux

In Een vrouw portretteert Annie Ernaux ‘de enige vrouw die werkelijk iets voor mij betekend heeft’. Hoewel De jaren veelal als magnus opus wordt beschouwd van deze Nobelprijswinnares, doet Een vrouw , een aangrijpend portret van haar moeder, zeker niet in kwaliteit hiervoor onder. Het is al in 1989 in het Nederlands vertaald door Geerten Meijsing, maar in 2023 verscheen een geheel herziene druk. Door de geringe omvang van slechts 88 bladzijden is het zeer toegankelijk en lijkt alles wat ertoe doet, geconcentreerd in dit ‘schilderij in taal’.

Ernaux laat een uiterst persoonlijk portret zien van haar moeder, na haar dood opgetekend in heel concrete taal, zonder enige sentimentaliteit:

‘Voor de eerste keer was de deur van haar kamer dicht. Zij was al afgelegd, een band van witte stof omsloot haar hoofd, liep onder de kin door en trok de huid rond de mond en de ogen op. Tot haar schouders was een laken over haar heen getrokken dat haar handen verborg. Ze leek op een kleine mummie. Aan beide zijden van het bed hadden ze de stangen laten zitten die haar moesten beletten op te staan.’

Hoezeer deze ‘kleine mummie’ ook bijna als concreet voorwerp op de eerste bladzijde voor de lezer wordt neergezet, in die 88 bladzijden die daarop volgen, komt een volstrekt eigenzinnige vrouw tot leven, die je niet meer zo gauw vergeet. En dat komt, doordat Ernaux in haar de echo van het maatschappelijke laat doorklinken. Haar moeder is niet alleen haar hoogstpersoonlijke moeder, maar ook de vrouw die zich uit de armoede van het arbeidersgezin uit Yvetot heeft gevochten tot middenstander, eigenares van een kruidenierswinkel. Door de concrete beschrijvingen voel je hoe al die details ertoe doen in deze strijd: kleding, voedsel, interieur, omgangsvormen, enz.

Dat het werk nergens sentimenteel is, betekent niet dat het geen gevoelens oproept. Er spreekt een ontegenzeggelijke liefde uit het portret. Al op het moment dat de ik bij het graf van haar moeder staat, naast de doodgraver, zie je hoe belangrijk ze voor haar is geweest. Ze wil dan graag met hem praten en hem honderd franc geven, ook al zou hij die aan drank uitgeven. Dat zou niet erg zijn, want hij was de laatste man die zich met haar moeder zou bezighouden door ‘de hele namiddag aarde over haar heen te scheppen, en hij moest er plezier in krijgen dat te doen.’

Wat het portret bijzonder maakt, is dat ook de totstandkoming van het portret onderwerp van het verhaal is:

‘Het is een moeilijke onderneming. Voor mij is mijn moeder geen geschiedenis. Zij is er altijd geweest. Mijn eerste opwelling, als ik over haar begin, is haar vast te leggen in beelden zonder tijdsbesef: “zij was onstuimig”, “het was een vrouw die van geen ophouden wist”, en om scènes zonder ordening op te roepen waarin zij voorkomt.’

Ze realiseert zich dat ze slechts de vrouw van haar verbeelding zal vinden. Ze hoopt dat wat ze zal schrijven op het raakvlak zal liggen ‘van het persoonlijke en het algemene, van de mythe en de geschiedenis’. Die hoop wordt bevestigd door dit portret, want al blijft het persoonlijk, voor de lezer is het tegelijkertijd het verhaal van ‘het verlies van de moeder’ in algemene zin, en het verhaal over ‘de strijd tegen armoede’.

De moeder was hard voor haar dochter. Ze kreeg regelmatig klappen. Toch deed haar moeder er bijna alles aan om haar dochter uit de armoede op te heffen, haar een betere toekomst te geven. Ze gaf haar boeken te lezen, zodat ze zou kunnen studeren en uiteindelijk resulteert dat in een paradoxale verhouding tot elkaar, omdat er in feite een klassenverschil tussen hen beiden is ontstaan: de belezen dochter die feitelijk nauwelijks armoede heeft gekend en de moeder die elk dubbeltje voor haar dochter opzij heeft gelegd, maar zelf niet goed aan haar arbeidersverleden kan ontkomen, omdat alles wat zij doet, haar verraadt: hoe ze luid spreekt, hoe ze verwoed kleding uitzoekt om haar vroegere armoede te maskeren, maar vooral haar onderdanigheid, zelfs bij haar eigen dochter. Als deze haar voor een periode in huis neemt, wil ze dat ‘verdienen’, door het huis van haar dochter schoon te maken en alles op alles te zetten om haar dochter in alle rust te laten werken.

Wat zo ontroert, is vooral hoe liefdevol Ernaux de moeder neerzet, vanuit het besef dat haar moeder alles voor haar heeft gedaan om haar een beter leven te geven: in al haar onstuimigheid en eigenzinnigheid. Ze maakt haar niet mooier dan ze is, ze laat ook zien wat ze als jong meisje in haar moeder heeft gehaat, maar juist door die openheid en transparantie, is het portret levensecht geworden, haar moeder een mens van vlees en bloed, soms boosaardig en woest, maar met het hart op de goede plek.

Dietske Geerlings

Annie Ernaux – Een vrouw . Vertaald door Geerten Meijsing. De Arbeiderspers, Amsterdam. 88 blz. € 15,00.

‘Een hart in een hart in een hart in een hart’

Wed, 17 Apr 2024 16:44:20 GMT

‘Een hart in een hart in een hart in een hart’

Bespreking van 'Kostbaar ogenblik ik zie je' van Caroline Lamarche

Hoe benader je een wonderschoon, kwetsbaar koraalrif dat alleen door een behoedzaam naderen behouden blijft? Want dat is waarmee je Kostbaar ogenblik ik zie je van Caroline Lamarche kunt vergelijken: een wereld op zichzelf, rijk aan ontelbare schatten, zowel aan de oppervlakte als in de diepte die daaronder schuilt, een wereld van taal waarin elke regel klank en betekenis oproept die je alleen maar kunt koesteren.

Hoe is het mogelijk dat Lamarche zo divers is in haar werk? Zo kil en haast van gewapend beton haar Nacht op klaarlichte dag is , zo liefdevol en vol beweging is Kostbaar ogenblik ik zie je . Daarin lijkt het misschien meer op haar Het einde van de bijen, al is haar nieuwste werk ook nog eens zuivere poëzie. Wat haar werken echter verbindt, is de hoge kwaliteit en trefzekerheid.

De ik schrijft aan haar doodzieke vriendin, Margarida, van wie het broze lichaam door ‘de boze krab wordt verteerd’. Ook al geven de artsen meteen aan het begin al aan dat deze heel kwaadaardig is, ze voorspellen dat ze ervan zal worden bevrijd, ‘mooie dame, en zonder schade aan uw borst’. Wat volgt, is een episch gedicht, meanderend tussen hoop, ongeloof, afschuw en gelatenheid. Maar de taal! Lamarche is een vakvrouw, maar ontegenzeggelijk geldt dat ook voor haar vertaalster, Katelijne De Vuyst. Poëzie is eigenlijk onvertaalbaar, maar De Vuyst krijgt het voor elkaar dat je op elke bladzijde alle fasen van rouw tot in de kleinste cellen van je lichaam doorloopt – dat heeft ook alles te maken met alliteraties en assonanties! – en ik vermoed dat ze daarin Lamarche onwaarschijnlijk dicht op de huid zit.

Het is belachelijk om hier in gebrekkige taal te vertellen hoe mooi dit werk is. Om recht te doen aan deze schoonheid, zou ik louter moeten citeren. Welke auteur krijgt het voor elkaar het walgelijke tekortschieten van onze hedendaagse emoji’s tot zuivere poëzie te transformeren:

Elke ochtend een medisch rapport, merelzang door het raam,

een paar woorden over je insomnia en dan

de rode en gouden hartjes die je me stuurt,

kwistig als de Zaaister op de Larousse die blaast op de nootjes

zo heten de pluisjes van de paardenbloem.

En niet alleen die vervloekte telefoon, het enige communicatiemiddel tussen de hartsvriendinnen in deze tijd van corona, maar ook de vernietigende chemokuur wordt in taal vereeuwigd. Het kan niet anders dan dat iedereen die zelf afhankelijk is geweest van dit tuig, of zijn geliefde daaraan heeft moeten overgeven, diep geraakt wordt door deze indringende woorden:

Maar het kan nog erger. De Doxorubicine,

robijnrood medicijn

dat je krijgt om een terugval te voorkomen,

heeft als bijnaan The Red Devil .

Het is gevaarlijk voor het hart,

het zenuwstelsel, de spieren, de nieren,

het kan leukemie uitlokken,

geheugenverlies, dementie en

als het lekt uit het infuus

smelt het linoleum van je kamer.

Ze geven het met Cyclofosfamide, zijn witte tweelingbroer,

gemedicaliseerde vorm van het chemische wapen,

ontwikkeld door Bayer onder de schrikbarende naam Lost ,

het beruchte mosterdgas van 14-18

dat door rubbermaskers kon doordringen.

Aan alles is duidelijk dat het niet anders dan oorlog is – je kunt alleen maar kiezen tussen twee kwaden – met die afgrijselijke wond aan de borst, die niet verdwijnen wil, maar de vorm krijgt van een hart, zoals een wat onhandige zuster op een dag constateert.

De twee vriendinnen communiceren met elkaar via geluidsopnames en teksten op de telefoon en die raken aan ‘de ruimte van het volledige leven’, om maar met Lucebert te spreken: de wereldliteratuur die troost biedt, de afwisseling van de seizoenen, muziek, het leven dat doorgaat, de geschiedenis, het ziekenhuisleven, er is geen bodem voor de lezer. De ik leeft haar leven voor haar vriendin. Als ze over straat loopt, kijkt en luistert ze met de ogen en oren van haar vriendin.

Net als in Het einde van de bijen is ook hier de kritiek op onze gezondheidszorg te horen, niet op de verplegers, want dat zijn de engelen, zoals de zuster die Bach zingt aan het bed van de vriendin, maar meer op hoezeer de zorg gericht is op het behoud van het perfecte lichaam. De ik vraagt zich af waarom de dokters haar borst in eerste instantie wilden behouden en of ze daarmee niet een veel te groot risico hebben gelopen. Daarnaast is er het meedogenloze voor altijd verdwijnen aan het bed, op het moment dat de zieke vrouw uitbehandeld is, om over te gaan naar de volgende patiënt, die wellicht nog wel gered kan worden. Het is geen aanklacht, eerder een weeklacht. Op het moment dat het einde nadert, houden de familie en vrienden intensief contact met elkaar via de telefoon en communiceren haast nog uitsluitend in ‘de hartjes van Google’:

Hop, alweer een hart.

Daarna een hart in een hart.

Een hart in een boom.

Een hart in een bloem.

Een hart in een ster.

Of sterren in een hart.

Een heel groot hart.

Een klein hart.

Een verguld hart.

Een zilveren hart.

Een hart in een hart in een hart in een hart.

Een hart.

Ik moet aan het boek van Victor Klemperer denken

Linga Tertii imperii .

Tegenwoordig is het totalitarisme niet technocratisch,

maar sentimenteel.

De ziekte van de vriendin wordt uiteindelijk een metafoor voor de ziekte van onze planeet. Kunnen liefde, zorg voor elkaar en onze omgeving ons nog redden? Kostbaar ogenblik ik zie je is welhaast een muzikale compositie te noemen, zo klankrijk en in verschillende tempi uitgevoerd. Voor dit kunstwerk is geen betere uitgever dan Vleugels denkbaar, die met de kleine versiering op de ‘s’ ook in het drukwerk nog verfijning toevoegt. Zo kan door samenwerking van Lamarche, De Vuyst en Vleugels onnoemelijk verdriet zich als pure schoonheid voordoen. Leg deze bespreking weg, lees Lamarche, onderga de broze glans van zuiver koraal.

Dietske Geerlings

Caroline Lamarche – Kostbaar ogenblik ik zie je . Vertaald door Katelijne De Vuyst. Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk. 104 blz. € 23,95.

Terug naar de verloren tijd met een hart van mosterd

Fri, 05 Apr 2024 17:21:33 GMT

Terug naar de verloren tijd met een hart van mosterd

Bespreking van 'Ein Herz aus Senf' van Annika Franke

De Duitse Anika Franke is maker en docent aan verschillende kunstacademies in Nederland. Zij publiceerde onlangs Ein Herz aus Senf (een hart van mosterd), een opvallende graphic novel, die niet geheel in het Duits is uitgegeven. Dat wil zeggen: het omslag is deels Duits, deels Nederlands, de tekeningen zijn uiteraard in universele ‘beeldtaal’, de bijbehorende tekst is Duits. De ik uit het verhaal kreeg als kind ‘Kinderwurst’ op haar brood en haar moeder spoot dan met mosterd uit de tube een hart of een smiley op de worst. Klasgenoten vonden het stinken. De uitspraak ‘Er is mosterd die stinkt, het is niet alles goud wat er blinkt’, zoals op de achterflap staat, is absoluut van toepassing op dit ongewone kunstwerk: het is een terugblik zonder enig oordeel op de kindertijd van de ik, waarbij verschillende herinneringen bij de lezer nogal kunnen schuren, hier en daar een beetje stinken.

De vormgeving is nogal onconventioneel. De meeste tekeningen lijken op die van een kind dat van alles in beeld probeert weer te geven: gebrekkige, schetsmatige tekeningen in aquarelachtige kleuren en van heel afwisselende omvang laten alledaagse gebeurtenissen of voorwerpen zien. Daaromheen staat slordig in verschillende typen letters de tekst, waarbij regelmatig woorden of hele zinnen zijn doorgestreept. Het is een beetje zoals een kind een dagboek zou schrijven: impulsief, associatief, zonder oog te hebben voor grote lijnen, geheel meegenomen in ‘het moment’. Tussen deze typische kindertekeningen bevinden zich ook talloze afbeeldingen die het kinderlijke overstijgen. Hier en daar zit er een foto tussen, meer een ‘kiekje’ zoals je ze ook in een rommelig familiealbum tegenkomt, scheef tussen de tekeningen geplakt.

Deze vormgeving roept regelmatig een lach op, zoals je ook als kinderen onder elkaar kunt lachen om de half mislukte tekening van een ander. Tegelijkertijd voel je de ernst van het kind dat onschuldig en openhartig haar familiegeschiedenis uit de doeken doet. Soms wordt er speelgoed beschreven met informatie die er totaal niet toe doet, maar wel geestig is: ‘Ich hatte einem Spielzeug Dinosaurier der geräusche machen konnte. Wenn die Batterien fast alle waren, hat der sich angehört wie Oma Adelheid mit wasser in den Lungen.’

Het verhaal laat zien hoe families zijn, met alle mooie en lelijke eigenschappen: een oma die tot het meubilair lijkt te horen, een vader met een veel te lange kin die ooit in elkaar geslagen is en toen een kaakoperatie moest ondergaan, waardoor hij er ineens heel anders uitziet. Je krijgt te lezen hoe het meisje in een café tussen allemaal mannen in zit die allemaal opmerkingen maken over mooie vrouwenborsten en lippenstift.

De onschuld blijkt uit alles wat ze zonder enige schaamte opschrijft: ‘Beim pinkeln konnte ich manchmal die Penisse von den Männern sehen. Beim abtropfen. Ich musste da immer hingucken.’ Soms zit ze onder de tafel en wordt ze door de mannen gevoerd en toegesproken als een hond. Ze schrijft over een uitbarsting van luizen in het gezin, over het bijzondere gevoel dat ze krijgt als ze van de stang van de schommel afglijdt, hetzelfde gevoel dat ze kan krijgen met de voetjes van haar barbiepop.

Gaandeweg verdwijnen de zorgeloze jaren. Haar vader gaat ergens anders wonen en haar moeder moet steeds vroeger opstaan. De briefjes die dan op de tafel liggen als ze wakker worden, blijken al in een voorraadje in de keukenla te liggen. Haar vader, die inmiddels een nieuwe vrouw heeft, komt haar af en toe nog halen in het weekend. Uiteindelijk vindt haar moeder ook een geschikte man. Jarenlang heeft hij in de bouw gewerkt. Daarna krijgt hij alvleesklierkanker.

Net als het dagboek van een kind heeft het verhaal kop nog staart. Weliswaar is het achteraf verteld, maar het voelt alsof je meekijkt over de schouder van het schrijvende en tekenende kind en meegaat in alles wat er net op dat moment door haar hoofd gaat. Voor even voel je je ook zelf weer kind, met toch ook dat knijpende gevoel in de buik dat het toen toch heel anders voelde dan nu als je erop terugkijkt.

Dietske Geerlings

Anika Franke – Ein Herz aus Senf . AFdH Uitgevers, Enschede. 64 blz. € 19,50.

‘die wonderlijke rustige rust en dan o o oe’

Fri, 05 Apr 2024 17:21:08 GMT

‘die wonderlijke rustige rust en dan o o oe’

Bespreking van 'Ochtend en avond' van Jon Fosse

Als Johannes op een ochtend opstaat om, zoals gewoonlijk, in het haventje naar zijn boot te kijken, is er iets veranderd: het licht door het raam? Zijn lichaam dat ineens een stuk lichter voelt dan andere dagen? Hij komt er niet goed achter. Zijn vrouw is al een tijdje dood.

Deze eenvoudige setting van Ochtend en avond is typisch voor de Noorse Nobelprijswinnaar Jon Fosse. Zijn werk doet denken aan de improvisatie in de muziek: een klein thema wordt uitgebreid in variaties. Er zullen lezers zijn die er kromme tenen van krijgen, omdat je voortdurend in cirkeltjes draait, maar de liefhebber die zich overgeeft, kan er niet genoeg van krijgen.

Fosses personages zijn vaak eenvoudige mensen en op het eerste gezicht lijkt er niet veel te gebeuren: iemand staat ’s morgens op en drinkt een kop koffie, rookt een shagje. Hij is langzaamaan de leeftijd voorbij dat hij erop uittrekt met de boot en gaat vissen. Daarom staat hij wat te drentelen in de keuken. Zal hij wel naar de haven gaan, of zal hij toch thuisblijven? Het zijn van die alledaagse aarzelingen die iedereen wel zal herkennen. Wat de meeste schrijvers niet de moeite van het schrijven waard zullen vinden, wordt bij Fosse eindeloos herhaald:

‘[...] en hoeveel licht hij ook aanstak, echt licht werd het ook niet, dus wat dat betrof kon hij net zo goed in bed blijven liggen zo lang als hij wilde, alleen je kon je ook niet helemaal laten gaan, hij moest in beweging blijven, moest iets doen, anders zou hij verstijven en vastroesten, want een jonge kerel, nee, dat was hij allang niet meer, dacht Johannes, nee, nu moest hij op de been zien te komen, dacht hij, nu kon hij niet langer blijven liggen, en zo’n trek als hij had in een shagje, ja, een shagje, dat zal smaken in ieder geval, denkt Johannes, en het is koud in het zijkamertje, in de kamer ook, maar in de keuken heeft de kachel de hele nacht gebrand, dus daar moest hij maar naartoe, een shagje draaien, een ketel water opzetten [...]’

Je hoort jezelf denken, zonder begin en einde van een zin, en je wordt er doodmoe van. Je komt in het ritme terecht van de oude man die rondjes draait op de vierkante meter in zijn aarzeling om wel of niet zijn bed uit te komen, zijn huis uit te gaan, de boot in te stappen. Net als in de muziek kan er dan een instrument of een ander thema binnengehaald worden, dat dan mee zal spelen met wat er al gaande is. Precies op die manier krijg je stukje bij beetje de geschiedenis van Johannes te horen, niet heel uitgebreid, maar wel genoeg om te weten hoe hij eraan toe is.

Het verhaal bestaat uit twee delen. In het eerste wordt Johannes geboren en staat zijn vader Olai voor de deur waar alles gebeurt, te drentelen en zich druk te maken om zijn vrouw en het kind dat hij spoedig zal zien en van wie hij al zeker weet dat het een zoon zal worden en dat ze hem naar zijn vader, Johannes, zullen noemen. Dit deel beslaat slechts vijftien bladzijden, maar het is van groot belang voor wat dit kleine verhaal openbaart: de ochtend en de avond van het leven.

Een en al stijl is het werk van Fosse en die voortdurende cirkelbeweging roept in alle eenvoud juist het wonder van het leven op: de geboorte die je eigenlijk met niets dan verwondering kunt aanschouwen:

‘[...] die schreeuw is verdwenen en zo zacht zacht net als het rode en donkere en zacht en warm en dan wit en zacht en warm daar tussen zijn lippen en vast en wit en alles is rustig en dan je bent zo lief jij zo lief jij zo’n mooie jongen dat ben je en niemand is zo mooi als jij niemand nergens op de hele wereld zo mooi als jij jij ben de mooiste liefste Ja het is een mooie jongen ja Mooi is hij ja Mijn hemel Je hebt een zoon gekregen en zacht en vochtig en dan die wonderlijke rustige rust en dan o o oe en dat witte oe en zacht zo o en hard en oe o zo zo o oe [...]’

Als het verhaal al is begonnen met dit wonderlijke begin van een leven, dan kun je in dat veel langere laatste deel vol overgave op het volgende wonder wachten, het wonder dat Johannes al voelt als hij die ochtend opstaat, maar waar hij nog niet helemaal de vinger op kan leggen. De liefste mensen om hem heen, zijn vriend Peter en zijn vrouw Erna, zijn al overleden, maar op die ochtend ziet hij ze steeds, praat even met hen en dan verdwijnen ze weer en dan twijfelt hij daarna aan wat hij gezien heeft. Zal hij de boot instappen die hem naar de overkant brengt? Is het Peter die hem naar de overkant brengt met zijn boot vol krabben?

Wat mij betreft is dit werk pure schoonheid, een soort aanbidden van het leven, het nu waarin we cirkelend ons voortbewegen van begin naar einde, steeds weer opnieuw, tot de lieve jongste dochter Signe zich snelt naar het huis van haar vader.

Dietske Geerlings

Jon Fosse – Ochtend en avond . Vertaald door Marianne Molenaar. Uitgeverij Oevers, Zaandam. 112 blz. € 21,00.

Van courgettes en koriander

Tue, 02 Apr 2024 16:28:20 GMT

Van courgettes en koriander

Bespreking van 'Schuilhuisje' van Lena Kurzen

Schuilhuisje , het debuut van Lena Kurzen (die/diens, 1982) legt op humoristische wijze bloot hoe het er in een relatie aan toe kan gaan als beide partners weliswaar continu op elkaars lip zitten, maar niet de moeite nemen gedachten en gevoelens daadwerkelijk met elkaar te delen. Het is ook maar de vraag in hoeverre dat laatste mogelijk is. Verlangens en ongenoegens kunnen elkaar in zo’n hoog tempo afwisselen, dat het niet bij te houden is. Hoewel de lezer het hele boek zit opgesloten in de hoofdpersoon, bevindt hij zich in allesbehalve een schuilhuisje. Hij is juist overgeleverd aan een constante stroom bizarre en tegelijkertijd herkenbare gevoelens en gedachten. Het is beklemmend, maar omdat Kurzen de overdrijving inzet, is het absoluut ook hilarisch.

Een man van in de vijftig heeft een relatie met een heel wat jongere vrouw. Het stel werkt in coronatijd vanuit huis en zit aan de keukentafel, beiden achter een laptop. De man heeft hiervoor al een andere relatie gehad, waaruit een zoon, Joris, is geboren, die inmiddels volwassen is, maar met wie de man geen contact meer heeft. Je leest het verhaal vanuit de jongere vrouw, de ik-persoon, en het is gericht aan de man, in de jij-vorm. In feite lees je wat zij hem eigenlijk allemaal had willen vertellen, maar wat zij duidelijk niet doet, waardoor de spanning hoog oploopt.

Er zijn een paar constanten in het werk. De vrouw wil graag een kind van de man, maar bij elke toespeling draait de man eromheen of negeert deze volkomen. De man is extreem geordend, doet zo vol overgave de was, dat waarschijnlijk geen enkele vrouw haar echtgenoot ooit op deze wijze de was heeft zien doen. Hetzelfde geldt voor het beheren van zijn afvalcontainer. In het verlengde van dit perfectionisme ligt de liefde van de man voor zijn kostbare bonsaiboom. Dan zijn er de cavia’s, die dienen als ‘gezinsuitbreiding’, maar die het al snel moeten ontgelden vanwege een onuitgesproken ruzie over het verzorgen van de bonsaiboom.

Net als de cavia’s bevinden de twee hoofdpersonen zich ieder in een schuilhuis. De man gaat na een kort gesprek vaak algauw over op zijn werk: ‘Ik kijk op, jij hebt je leesbril alweer opgezet en bent verdwenen in een van je tabellen, maar op je lippen zie ik nog een kleine glimlach.’ Waarom hij zijn zoon nooit meer ziet, weet de ik-persoon niet. Ze vraagt nooit door, of krijgt geen antwoord. Er is continu een soort oppervlakkige conversatie gaande tussen de twee, maar daaronder bevindt zich een onpeilbare diepte. Voor de lezer is die van de ik-persoon bekend, maar die van de man niet. Bovendien moet de lezer machteloos toezien hoe de ik-persoon haar verlangens en ergernissen verzwijgt, waardoor steeds meer misverstanden elkaar opvolgen. Ook zal vast iedere lezer zich afvragen hoelang hij het zelf zou uithouden in deze beknellende wurggreep.

Er is sprake van een onderkoelde, haast eentonige verslaglegging van de binnenwereld van de vrouw, als reflectie op het alledaagse gekeuvel aan de keukentafel, waarin Kurzen met regelmaat als tegenhanger de overdrijving inzet. Daardoor kom je in hilarische situaties terecht. Zo heeft de jonge vrouw een hele poos vrede met de eerdere relatie van de man, omdat hij zijn vroegere vrouw met een courgette vergelijkt: smakeloos, aan ieder gerecht toe te voegen zonder dat het verschil maakt. De ik-persoon vergelijkt hij daarentegen met koriander: als je een klein beetje toevoegt, smaakt het hele gerecht ernaar. Deze vergelijking met de courgette komt gedurende het verhaal regelmatig terug, omdat Femke, zijn ex, helemaal niet zo courgette-achtig blijkt te zijn:

“Het gekwetter aan de andere kant van de lijn gaat door, ik kan niet verstaan wat ze zegt. Je zucht diep, zegt dan op harde toon: ‘Femke, ik ga nu ophangen, we kunnen hier nog een keer over praten als je wat rustiger bent. Ik ga nu ophangen.’ Je drukt haar weg. ‘Zo.’

‘Ze is helemaal niet zo saai en zonder eigen mening als je zei.’

‘Nou, niet als het over Joris gaat dus.’

Ik knik. Dat is wat moeder zijn betekent. Dat je zodra je kind in gevaar komt van een courgette in een madame-jeanette transformeert.”

Ook voor de lezer is de ik-persoon de smaakmaker. Zij bepaalt het tempo dat soms hemeltergend langzaam is. De man heeft geheimen, die ze graag wil ontmaskeren, maar ze onderneemt slechts stapje voor stapje actie. Op het laatst wordt dit tempo een beetje een trucje, net als de overdrijvingen. Over het slotakkoord kan ik natuurlijk niet zoveel zeggen. Mij deed het wat aan Beethoven denken: het stuk is groots, maar had al minstens drie keer afgerond kunnen zijn. Dat is geen reden om niet meer naar Beethoven te luisteren, maar ik kom er ’s nachts niet meer mijn bed voor uit.

Dietske Geerlings

Lena Kurzen – Schuilhuisje . Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam. 208 blz. € 22,50.

‘je ketst een keitje het rimpelt tot bij mij’

Tue, 02 Apr 2024 16:24:13 GMT

‘je ketst een keitje het rimpelt tot bij mij’

Bespreking van 'Even zijn wij samen meer' van het Lezerscollectief

Het is alsof je een huis binnenstapt, waar je in elke kamer in een nieuwe wereld terechtkomt. Even zijn wij samen meer van Het Lezerscollectief is een bijzondere bundel van verhalen en gedichten uit de wereldliteratuur, waarbij de verbinding tussen mensen de rode draad is. De filosofie van het collectief is dan ook dat het samen lezen van verhalen en gedichten mensen verbindt, sterker en weerbaarder maakt. De bundel bevat een bevlogen voorwoord van Jim van Os, waarin hij oproept tot verbinding en die verbondenheid is in deze bijzondere verzameling overal voelbaar.

De bundel opent met ‘Je hart is waar je huis is’ van Chika Unigwe, waarin de verteller haar moeder mist, die nog in Nigeria woont, terwijl ze zelf naar België is verhuisd. Het voelt als heimwee, maar dat is het niet, want ze voelt zich thuis in België. Haar gemis zal verdwijnen als ze haar moeder naar België laat reizen om bij haar te wonen, maar wat als je hart is waar je huis is, en als haar moeder snikkend over de grond rolt?

Tijdens het lezen denk je steeds: dit is het mooiste verhaal! Dit ga ik nooit meer vergeten, zoals ‘De man die weer naar buiten wilde’ van Rob van Essen met de volgende verrassende opening:

Ik liep over de Reguliersgracht, ik was in een goede stemming, ik had die dag mooie berichten gehad en ziek was ik ook niet meer. Achter de donkergroene deur van het pand waar ik langsliep, hoorde ik geklop. ‘Binnen!’ riep ik joviaal. De deur werd geopend en er stapte een magere man naar buiten. Hij droeg een grijs pak en een loshangende regenjas.

‘Ja?’ vroeg hij aarzelend.

‘Goedemiddag,’ zei ik opgewekt, ‘komt u verder.’

De man daalde stenen treden af en keek om zich heen.

‘Hier woont u?’ vroeg hij.

‘Hier woon ik,’ knikte ik.

‘Ruim,’ zei de man terwijl hij naar het water en naar de wolken keek.

‘Ja,’ zei ik, ‘ik heb geen klagen.’

‘En dit is allemaal van u?’

‘Nee, nee, zo is het ook weer niet,’ zei ik.

Als de wereld in een paar zinnen zo op z’n kop wordt gezet, dan wil je toch alleen maar verder lezen? Een paar verhalen verder heb je het volgende mooiste verhaal gevonden van Silvain Salamon, over het mysterieuze nieuwjaarskaartje van meneer Schwarz, dat elk jaar bij de familie Wechsel rond Rosj Hasjana in de brievenbus ligt, tot de familie zelf als eerste een kaartje aan Schwarz schrijft en ze een heel dankbare reactie terugontvangt. Daarna is het echter afgelopen. Wat is er gebeurd?

Tussen de verhalen door vind je gedichten, zoals ‘Waarschijnlijkheden’ van Constantinos Papageorgiou, over een ring met sleutels waarvan de ik nooit heeft geweten wat ze openen. Sleutels verbinden ons met ruimtes of voorwerpen waar we vooralsnog niet bij kunnen. Marc Tritsmans beschrijft in ‘Voor het eerst’ hoe je vaak handen schudt, of er een op je schouders voelt, maar tussen al die handen voel je dan ineens een heel zachte warme hand die zich veel langer dan vijf tellen in de jouwe nestelt, zo adembenemend. In ‘Vlechten’ van Sara Eelen kan het lyrisch ik niet genoeg krijgen van de vingertoppen van haar moeder als ze vlechtjes bij haar in doet. In poëzie zorgt de hoeveelheid mogelijke verbindingen voor een gelaagdheid in betekenis.

Ook ‘Goede zaken’ van Tove Ditlevsen is een mooiste verhaal, waarin ze pijnlijk blootlegt hoe de kersverse echtgenoot van de zwangere ik-persoon keihard zakendoet met een makelaar, over de rug van een alleenstaande moeder, die haar huis moet verkopen, omdat haar man er onlangs vandoor is gegaan. In de kille verkoop is de stille verbinding voelbaar tussen de machteloze ik-persoon en de alleenstaande moeder.

Wat nu als je zo graag aangeraakt wordt, terwijl je er dusdanig uitziet dat niemand je graag wil aanraken? Maartje Wortel laat in ‘Een honger stillen’ Gradda uit pure wanhoop maar een advertentie zetten: een kamer te huur voor de prijs van twee uur per dag strelen!

Als je dan plotseling op de klassieker ‘Sneeuw’ van Paustovski stuit, weet je dat er eigenlijk nooit een mooier verhaal is geweest. Als er toch één schrijver is, die een verhaal schitterend kan opbouwen! Je kunt niet anders dan je verslingeren aan Tatjana Petrovna en Potapov. Maar dan heb je ‘Het geschenk van de Wijzen’ van O. Henry nog niet gehad, waarin Della slechts één dollar en zevenentachtig cent heeft om voor haar man een kerstcadeau te kopen, tot ze op het lumineuze idee komt haar haren te laten afknippen en verkopen, waardoor ze wel iets moois voor haar man kan kopen.

En dan besef je pas dat je helemaal niet hoeft te kiezen, dat er gewoon heel veel prachtige verhalen bestaan, en dat je eigenlijk veel vaker verhalen zou moeten lezen. Als kers op de taart is er ‘Meer’ van Maud Vanhauwaert, dat ze als meter van het collectief, speciaal voor deze bundel heeft geschreven:

Tussen ons een meer

ik ken jou niet, jij kent mij niet

maar plots zijn wij beiden oevers

Het meer is uitgestrekt en diep

je ketst een keitje

het rimpelt tot bij mij

Kijk, zeg ik, daar zijn de zwanen

buig diep, zeg jij, dan zie je

de gezonken boot

Ik buig en zie hoe mijn weerspiegeling

langzaam schuift in die van jou

waar jij eindigt en ik begin

Wordt flou. Straks gaat ieder

weer zijns weegs maar nog even

zijn wij samen

meer

Dietske Geerlings

Het Lezerscollectief – Even zijn wij samen meer . Vrijdag, Antwerpen. 320 blz. € 29,50.

Een Japanse keuken om in te blijven

Sun, 17 Mar 2024 18:32:05 GMT

Een Japanse keuken om in te blijven

Bespreking van 'Kitchen' van Banana Yoshimoto

Als je eens kennis wilt maken met de Japanse literatuur, is Kitchen van Banana Yoshimoto een mooie keuze. Het boek is al in 1988 uitgegeven en vervolgens ook wereldwijd verkocht, maar kennelijk is het in Nederland nooit helemaal aangeslagen. Er is nu een prachtige nieuwe vertaling door Maarten Liebregts. ‘Van alle plekken van de wereld houd ik denk ik het meest van de keuken,’ is de openingszin. Zelfs als je geen enkele aantrekkingskracht tot de keuken voelt, word je vanaf de eerste bladzijde onherroepelijk meegetrokken in het verhaal van Mikage, die het liefst in keukens slaapt en daar tot rust komt. Je voelt het verdriet, de eenzaamheid en de kracht om te overleven tussen de regels door. Het is zo’n boek waar je niet uit wilt vertrekken. Naast Kitchen is ook de novelle Moonlight shadow in de bundel opgenomen, dat al net zo’n betoverende gelaagdheid bevat.

In Kitchen heeft Mikage net haar grootmoeder verloren bij wie ze woonde. Nu heeft ze geen familie meer en trekt in bij een jonge vriend van haar grootmoeder, die ze kende via de bloemenwinkel, Yūichi, en zijn transgender moeder Eriko, die in een nachtclub werkt. Mikage slaapt op de bank en kookt allerlei maaltijden voor hen. Koken is haar grote passie. Als halverwege het verhaal ook Eriko wegvalt, zakken Yūichi en Mikage weg in grote somberheid en weten ze niet helemaal hoe ze zich tot elkaar moeten verhouden.

De noot van de vertaler, die voor in het boek is opgenomen, is interessant. Zo heeft de vertaler zijn redenen om de titel niet in het Nederlands te vertalen: ook in de Japanse versie was deze al in het Engels. Vertalen is een kunst apart, zeker als je bedenkt dat iedere taal zijn eigen, unieke mogelijkheden heeft om iets uit te drukken:

‘Een noemenswaardig aspect van de Japanse taal en cultuur is het subtiele verschil tussen mannen- en vrouwentaal. Eriko spreekt duidelijk in de vrouwentaal, wat onder andere naar voren komt in het gebruik van een ander woord voor ‘ik’. Afhankelijk van hoe je je profileert kun je kiezen uit een van de vele opties. Mannen kiezen vaak voor boku, het mannelijke woord voor ‘ik’ (in Kitchen gebruikt door Yūichi), of de extra masculiene versie ore (gebruikt door Sōtarō). Dan bestaat er nog het neutrale of vrouwelijke washashi, en het extra feminieme atashi. Eriko gebruikt consequent de laatste.’

Zo besef je tijdens het lezen hoeveel betekenis er bij een vertaling verloren kan gaan en hoe prettig het is als de vertaler deze ervaringen met de lezer deelt. Hierdoor sluipt er in het lezen een behoedzaamheid en besef dat er nog zoveel onuitgesproken is en precies dat besef geeft dit werk een extra gelaagdheid, omdat er ook tussen Yūichi en Mikage zoveel onuitgesproken is. Het doet iets met de verbeelding, omdat het perspectief bij Mikage ligt en je je steeds meer afvraagt of zij alles wel scherp ziet:

‘Ik begreep heel goed hoe Yūichi zich voelde. Ik had de indruk dat ik hem begreep. Yūichi wilde op dit moment naar een plek hier ver vandaan, nog honderd keer liever dan ik dat wilde. Hij wilde in zijn eentje naar een plek waar hij nergens over hoefde na te denken. Hij wilde van alles wegvluchten, ook van mij, en waarschijnlijk was hij voorlopig niet van plan om terug te keren. Daar twijfelde ik niet aan. Ik was ervan overtuigd.’

Juist omdat ze zo stellig is en een ander meisje woest is dat Mikage zo onduidelijk is over haar relatie met Yūichi, krijg je als lezer een spiegel voorgehouden: hoe vaak handelen we niet in de stellige overtuiging dat we een ander begrijpen, terwijl we er volledig naast zittten? Je vangt een glimp op van de onpeilbare diepte die er tussen twee mensen kan bestaan en waar we dagelijks overheen kijken. Het slot van het verhaal is bijzonder aandoenlijk in de poging van Mikage nader tot Yūichi te komen.

In Moonlight Shadow gaat de auteur nog een stapje verder en laat ze niet alleen zien dat mensen elkaar nooit helemaal kunnen naderen, maar dat er ook meer is tussen hemel en aarde en dat een intens verlangen en gemis de mens ook kunnen betoveren en juist de verbinding tussen hen weer kunnen herstellen. Hoe symbolisch dat deze betovering juist plaatsvindt op een brug! Het nawoord van Yoshimoto zelf is een extraatje bij al dit moois. Zij wil met haar werk de harten van mensen binnendringen en dat is precies wat er gebeurt: ‘Als de verborgen sensitiviteit van de lezer zich bevrijdt, dan is dat voor mij voldoende en vind ik dat ik mijn taak heb volbracht,’ aldus Banana Yoshimoto.

Dietske Geerlings

Banana Yoshimoto – Kitchen . Vertaald door Maarten Liebregts. Das Mag, Amsterdam. 208 blz. € 22,50.

‘ben ik buiten de zichtbare wereld in het gedichtsveld’

Mon, 11 Mar 2024 18:01:39 GMT

‘ben ik buiten de zichtbare wereld in het gedichtsveld’

Bespreking van 'dagtekening van liefdesvormen' van Rozalie Hirs

Elke bundel van Rozalie Hirs is weer een nieuwe verzameling overrompelende ‘toonkunst’ in alle betekenissen van het woord. Ik heb eerst een paar weken alleen maar naar de voorkant van haar nieuwe bundel dagtekening van liefdesvormen gekeken waarop allemaal jaartallen worden ‘getoond’. Ik probeerde – tegen beter weten in – een logica te ontdekken, want na titels van haar andere bundels, zoals Logos , ecologica en oneindige zin ga je vanzelf op zoek naar betekenis. Ik moet denken aan Lucebert met zijn ‘ik tracht op poëtische wijze / dat wil zeggen / eenvouds verlichte waters / de ruimte van het volledige leven / tot uitdrukking te brengen’, want dat is het bij Hirs: er is geen begrenzing, haar bundel doet zich voor als een oneindig universum, van taal weliswaar, maar al lijken letters begrensd te worden door het einde van het woord, de woorden door het einde van de regel, de regels door het einde van de bladzijde en de bladzijden door het einde van de bundel, die begrenzing is een illusie, want net als dat je door een oneindig groot landschap wandelt, kun je alle kanten op kijken en ontdek je steeds weer iets nieuws. Als je al samenhang ontdekt, dan heb je die als lezer zelf gevonden.

ik wil je vertellen waarvan je bent gemaakt

onbegonnene altijd aanwezig in het ademhalen

zo waar als wij woorden steken uit een hoge verblijfplaats

bijvoorbeeld van lichtende nachtwolken

onzichtbaar voor wie slaapt toch gelikt

door de zon juist ja klopt het even schitterend gloren

in de tijdelijke verbinding tussen hemelen

gevleugelde vlammen dagen ons vlees uit

en ons bewustzijn om pijn en groei te voelen

als schuilnaam en wachtwoord tegelijk

een wel zo compleet gemis vanbuiten geleerd

steeds weer over te doen als je aanwezigheid

In Hirs’ poëzie kun je niet vrijblijvend rondwandelen als lezer. Je wordt in de gedichten getrokken en ziet jezelf erin rondlopen. Je bent aan het begin van het gedicht nog een onbegonnene, maar je bent al aanwezig in het ademhalen. Ben je niet net als het gedicht uit letters gemaakt, uit woorden die uit een hoge verblijfplaats steken? Steeds denk je even dat je iets ziet, dat je een glimp opvangt van een hogere samenhang, ‘in de tijdelijke verbinding tussen hemelen’. Is het dat hogere dat ons uitdaagt om ons bewust te zijn van ons ‘zijn’, of misschien meer ons voortdurende ‘worden’? We zijn aan een stuk door in beweging, in een reis door het leven. Ons bewustzijn reflecteert daarop en je probeert toegang te krijgen tot jezelf, tot de essentie, met een wachtwoord, maar soms blijkt het eerder een schuilnaam. De mens bivakkeert in het leven tussen twee enorme ruimtes van missen, van niet-zijn (van voor de geboorte en na de dood) en vlamt op in die tijdelijke aanwezigheid: ‘de schokkende mens is een blinkend wak in de geschiedenis’.

Net als ecologica roept de bundel op tot liefhebben en verbinding zoeken met de ander en de wereld om je heen. Zolang je hier bent, is er niets beters te doen dan ‘in elkaars ommezien te ademen’. Hirs’ poëzie is als een eredienst voor het leven en de aarde, waarin alle zintuigen betrokken zijn: ‘in dit tijdperk zoveel te leren / van de aarde en hoe haar woning duizendmaal mooier / boven ons vernuftig systeem uitsteekt in schoonheid’. Het lijkt alsof we het zo goed voor elkaar hebben met onze techniek, maar als je de natuur bestudeert op grote schaal, maar ook juist in die minuscule kleine delen als cellen, dan zie je dat zij zoveel ‘goddelijker is / dan wij die zo diep gezonken en steeds verder vallend / een dag laten aanbreken als kleine profeten van de natuur’.

Ja, je raakt in ademnood in deze bundel, als je denkt dat je ergens moet beginnen en eindigen, want door het ontbreken van de interpunctie kun je steeds weer nieuwe verbindingen leggen, en waar houdt het dan op? Je moet zelf je grenzen bepalen en dat is zo bijzonder, want zo voelt het in het echte leven ook: de wereld doet zich grenzeloos en overrompelend aan je voor en jij moet daarin zelf je leven leiden. Toch krijg je nergens het gevoel dat je in een chaos wordt gedumpt en het zelf maar moet uitzoeken. Net als dat wolken en storm voorbijdrijven en stemmingen elkaar kunnen afwisselen, komt na ‘de traan verloren in het zichtbaar bestaande’ over de bladzijde heen:

op zonnewarmte golven wolken

in evenwicht te midden van velden

waar gedachten gaan in verwondering als wensen

voor het leven hoop je op iets hogers

Er is onophoudelijk een samenklank van voelen, denken, waarnemen, reflecteren en ondergaan. Waarheid is ‘even schraal van lijn als werkelijkheid zich verzoent / in de omgang met smaak en twijfelachtig licht’. Het is alsof de dichter een levenskunst toont: je laten meevoeren met wat zich aandient en daarin je keuzes maken, want wat je om je heen ziet, hangt vooral af van hoe je ernaar kijkt:

als lichtpuntjes verschijnen zonder voorbehoud

aan de horizon gruzelementen verdwijnen

Door de complexe zinsbouw heffen tegenstellingen elkaar op: verschijnen de lichtpuntjes, of verdwijnen zij? Zijn de lichtpuntjes eigenlijk gruzelementen, of is het maar hoe je het wilt zien?

Samen met de dichter bevindt de lezer zich ‘buiten de zichtbare wereld / in het gedichtsveld’ en daar is het goed toeven, want je wordt overspoeld door stapels prachtige dichtregels die je niet eens altijd in hun onderlinge verband, maar ook op zichzelf kunt koesteren.

Dietske Geerlings

Rozalie Hirs – dagtekening van liefdesvormen . Querido, Amsterdam. 80 blz. € 22,99.

‘Eindelijk vertellen waar het bloed vandaan komt dat door mijn aderen stroomt’

Tue, 05 Mar 2024 09:25:21 GMT

‘Eindelijk vertellen waar het bloed vandaan komt dat door mijn aderen stroomt’

Bespreking van 'Een man zonder titel' van Xavier Le Clerc

Een man zonder titel van Xavier Le Clerc begint met een aangrijpend fragment van Camus uit Ellende in Kabylië (onderdeel van Algerijnse kronieken uit 1939). Camus beschrijft kinderen die in lompen gehuld als een wolk langs open riolen waaieren. Camus dacht toen dat je daar zou kunnen wonen, net als dat je in Griekse stadjes kunt wonen, maar er was geen water, geen eten, er waren geen wegen. Camus getuigde in zijn stuk van de vreselijke hongersnood en de kinderen die met honden vochten om de inhoud van een vuilnisemmer. Rond 1939 was de kleine Kabylische Mohand-Saïd Aït-Taleb ongeveer drie jaar. Dit jochie zou zijn hele leven bang zijn voor een hondenbeet. En dan zegt Le Clerc: ‘En de reden dat ik u zijn verhaal ga vertellen is niet dat hij op een dag mijn vader zou worden.’ Vanaf dat moment is er voor de lezer geen enkele reden meer om het boek weg te leggen. Zelfs als je de laatste bladzijde hebt gelezen, blijf je nog lange tijd aan het verhaal gekluisterd.

Hoezeer de auteur ook openlijk zijn best doet om zijn ogen droog te houden ‘en mijn hart koel, alle sentimentaliteit in mezelf verdrijven en eindelijk vertellen waar het bloed vandaan komt dat door mijn aderen stroomt’, zijn verhaal is hartverscheurend, misschien vooral omdat je door dit ene verhaal ineens beseft om hoeveel mensen dit moet gaan, toen, maar nu nog steeds, op zo veel plekken in de wereld. En dat is precies waarom heel veel mensen dit boek zouden moeten lezen.

Mohand-Saïd is opgegroeid in een bergdorp waar de bergbewoners niets anders te eten hadden dan kruiden en plantenwortels. Als mensen al werk hadden, dan was het slavenarbeid: tien tot twaalf uur werken voor een loon van zes tot tien frank. Mohand-Saïds vader moest uren lopen voordat hij het land van kolonisten kon ontginnen. Om tien uur ’s avonds kwam hij thuis, om drie uur in de ochtend moest hij weer op pad. Als hij wankel van de slaap geen houweel meer kon optillen, kreeg hij nog minder betaald. De gezinnen hadden slechts eens in de drie of vier dagen een klein beetje eten. De kinderen liepen tussen afval, de tyfus brak uit. Op zijn dertiende begroef Mohand-Saïd zijn vader. Daarna was hij verantwoordelijk voor het eten van zijn zusje en moeder. Ondertussen woedden zo’n zeventig bloedige aanslagen door Algerije. Als in 1962 zijn moeder is overleden, worden er gehoorzame, goed gebouwde arbeidskrachten gezocht om in Frankrijk aan het werk te gaan. Mohand-Saïd verlaat zijn zusje en het dorp.

En dan zou je denken: een beter leven breekt aan in het veilige Frankrijk, maar niets is minder waar. Terwijl Mohand-Saïd inmiddels getrouwd is en een gezin met negen kinderen heeft, is er weinig aan zijn situatie veranderd: de gevaarlijke slavenarbeid is in Frankrijk voortgezet, maar dan als bankwerker bij de Société Métalurgique de Normandie. Met een gat in zijn voorhoofdsbeen, waar zich een metalen staaf in had geboord, ging hij gewoon de volgende dag weer aan het werk.

Een man zonder titel is niet alleen het intrieste verhaal van armoede en uitbuiting, maar ook een zoektocht via heel schaars materiaal naar de vader, een vader die stiller en stiller werd, maar via de vader ook naar zichzelf. De verteller herkent zijn eigen gevoeligheid in zijn vader, zoekt in de gelaatstrekken naar aanknopingspunten voor zijn eigen identiteit. Ook deze verteller is onderdeel geweest van dit uitgebuite gezin, slachtoffer van de woede-uitbarstingen van zijn vader, maar wie kan boos zijn op deze vader, die alleen maar stoïcijns dag in dag uit blijft doorwerken om zijn gezin te onderhouden? Het is onvoorstelbaar hoeveel ellende deze man heeft moeten doorstaan en hoe deze ellende doorwerkt tot in volgende generaties.

Als zijn vader op een dag op de bank wordt gevonden met een leeg doosje antidepressiva, belandt hij in het ziekenhuis en daar vertrouwt hij zijn zoon toe waar het verdriet vandaan kwam: ‘de oorlog in Algerije. Hij was gemarteld geweest en vernederd. Ik heb nooit een oorlog meegemaakt. Maar na wat hij vertelde begreep ik dat je er niet volwassen van wordt. Integendeel, oorlog infantiliseert. Een soldaat heeft niet als taak om na te denken. Andere mensen bepalen wat hij doet. En als hij zich verveelt maakt de oorlog iets wreeds in hem wakker waardoor hij de afschuwelijkste dingen gaat doen, als een wreed kind dat daar misschien niet eens plezier aan beleeft maar een morbide nieuwsgierigheid wil stillen. Ja, misschien is dat wat oorlog is, wrede kinderen die zich vervelen en mannen die worden gemarteld als vliegen zonder vleugels.’

Een man zonder titel heeft een vergelijkbare boodschap als onze klassieker Max Havelaar, maar dan niet alleen over die overzeese uitbuiting en ongelijkheid, maar juist ook over die in onze directe omgeving. Uitbuiting gaat ons allemaal aan, want waar de een overvloedig te eten heeft, wordt de ander uitgebuit, en die ander, dat is net zo goed een vader, een moeder, een kind. Wat is er eigenlijk veranderd sinds de kleine Mohand-Saïd met honden vocht om een beetje eten, lijkt Le Clerc te willen zeggen, en stel je de loyaliteit van kinderen voor, tegenover hun uitgebuite vader. De subtiele vormgeving door Vleugels van dit schrijnende relaas is zo waardig: haast sprakeloos, in losse woorden, valt deze man zonder titel uit elkaar op het omslag en onderaan is daar het kruisje: op al zijn belangrijke documenten, de trotse handtekening van de analfabeet Mohand-Saïd, en voorletter van de schuilnaam van zijn zoon: Xavier Le Clerc, een schuilnaam tegen het racisme dat er ook nu nog steeds voor zorgt dat mensen met achternamen als Aït-Taleb zelden als eersten worden uitgenodigd voor een fatsoenlijk sollicitatiegesprek.

Dietske Geerlings

Xavier Le Clerc – Een man zonder titel . Vertaald door Eva Wissenburg. Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk Amsterdam. 120 blz. € 23,95.

Meer dan een dagboek

Sat, 02 Mar 2024 10:43:16 GMT

Meer dan een dagboek

Bespreking van 'Een vrouw met mooie borsten' van Elte Rauch

Hoe kies je een boek? Een vrouw met mooie borsten van Elte Rauch koos ik vanwege de titel en de afbeelding op het omslag: een vrouw van wie je net de borsten niet ziet. Ik dacht: zo zijn borsten op hun mooist. Ik vergat de achterflap te lezen, belandde in het dagboek van Veere Wachter, en – ik zal eerlijk zijn – na de eerste paar bladzijden dacht ik: dit is precies waarom ik een aantal jaren geleden al mijn dagboeken heb versnipperd. ‘Dagboekschrijven is niet echt schrijven’, schrijft Veere ook zelf ironisch aan het eind van het boek, als de psycholoog in het ziekenhuis vraagt of ze schrijft over het verwerkingsproces. Dagboeknotities zijn van een volstrekte willekeur, zonder enige ordening of compositie, maar hoe zit dat met een fictioneel dagboek? Precies daar ligt de kracht van Een vrouw met mooie borsten : vanuit de waan van de dag zak je plotsklaps door de oppervlakte en beland je in een duizelingwekkende diepte. En dat heeft alles te maken met een bijzondere compositie, talloze verwijzingen naar andere literatuur en een prachtige schrijfstijl.

Veere Wachter is bijna veertig en woont samen met Krzysztof in Amsterdam. Samen met Erik doet ze redactiewerk, geeft cursussen en is vooral veel aan het netwerken. Ondertussen ontwikkelt ze een obsessie voor de jonge zangeres Janna. En dan krijgt ze te horen dat ze een ernstige vorm van borstkanker heeft. Het zijn alle ingrediënten voor een melodramatisch verhaal, maar dat is het geenszins. Het boek is opgedeeld in maanden, die elk voorafgegaan worden door prachtige motto’s van bekende auteurs, zoals T.S. Eliot, Virginia Woolf, Dylan Thomas, maar ook wat onbekendere, zoals Laurine Verweijen en Mieke van Zonneveld, die op de achtergrond mee blijven ‘zingen’ als je de dagboekfragmenten leest, waardoor deze een meer universele status krijgen. Het leven van Virginia Woolf loopt als een rode draad door het dagboek. Haar bijzondere relatie met Vita-Sackville-West is een grote inspiratiebron voor Veere in haar liefde voor Janna. Hartsvriendin Zoë bouwt haar zolderkamertje voor Veere om tot kleine ‘room of one’s own’, waar Veere rustig kan schrijven. Maar ook in de dagboekfragmenten zelf verwijst Veere voortdurend naar andere inspirerende literatuur van vroeger en nu.

Het dagboek reflecteert niet alleen op complexe gevoelens van liefde (voor mannen en vrouwen), ergernis, wanhoop, angst en eenzaamheid, maar houdt ook een spiegel voor: hoe gaan wij met elkaars gevoelens om, wat maakt ons een fijne vriend, vriendin, of partner, hoe benader je iemand die een dodelijke ziekte heeft? Veere Wachter laat zien hoe bepaald, goed bedoeld gedrag kan overkomen, hoe dodelijk vermoeid je kunt zijn door alle behandelingen en hoe je tegelijkertijd ‘gewoon’ wilt blijven leven. De personages zijn uit het leven gegrepen, hoe zonderling ook, zoals de weinig spraakzame, haast verlegen chirurg Wittgenstein die met zijn hand op haar schouder vlak voor de ellendige operatie, haar bescheiden en eenvoudig intense troost biedt.

Net als Rauch zelf, heeft ook Veere een bijzondere band met Engeland. Ze heeft er samengeleefd met A., met wie ze eigenlijk wel weer contact zou willen. Tussen de behandelingen door reist ze naar Engeland om weer deel te kunnen uitmaken van het stille, ruige landschap daar en de taal. Hier doet het verhaal me een beetje denken aan De omweg van Gerbrand Bakker, waar de hoofdpersoon in haar ziekteproces ook naar dat Engelse landschap vlucht, om er haast letterlijk in op te gaan.

Uiteindelijk tilt de bijzondere manier van schrijven dit dagboek boven zichzelf uit: de ‘kankerachtige dromen’ die ze beschrijft, zijn kleine gruwelverhalen op zichzelf, dagboekfragmenten gaan af en toe over in poëzie, sommige uitspraken van vrienden of familie staan uit de context gerukt door elkaar, tussen kleine observaties of diepzinnige levensvragen van Veere zelf. Daarnaast zorgen de tragikomische beschrijvingen van lastige momenten in het ziekteproces ervoor dat het boek je niet makkelijk meer loslaat: de haast futuristische momenten die ze tijdens de MRI-scan beleeft, het kille aftasten van artsen en hun stagiairs op intieme plekken van haar lichaam, of het moment dat ze haar mooie haar verliest:

‘Op mijn verzoek heeft Krzys mijn laatste plukjes haar afgeschoren. Toen ik voor de spiegel zat, maakte hij me direct aan het lachen door een excentrieke Italiaanse kapper te spelen. Hij pakte de tondeuse en scheerde eerst de rechterkant van mijn hoofd, toen de rest. Maar hij liet een pluk midden op mijn hoofd staan. Van alle stijltjes maakten we foto’s en we moesten onbedaarlijk lachen.

Toen ik helemaal kaal was, ontmoetten onze ogen elkaar in de spiegel. Een andere emotie maakte zich van ons meester. Toen klikte Krzys de tondeuse weer aan en schoor zijn eigen haar af, terwijl we elkaar in de spiegel aan bleven kijken.’

Schijn bedriegt. Dit dagboek is veel meer dan dagboek, zelfs als je weet dat de auteur zelf ook dit ziekteproces heeft doorgemaakt. Hoe knap heeft zij afstand genomen en dit boek tot een inspirerende en filosofische parel gemaakt, over leven en dood, over vrouw-zijn, over mens onder de mensen zijn, over ziek zijn tussen de gezonden in het leven van alledag!

Dietske Geerlings

Elte Rauch – Een vrouw met mooie borsten; Het dagboek van Veere Wachter . Uitgeverij Cossee, Amsterdam. 240 blz. €22,99.

'Maar wij blijven ondubbelzinnig mensen'

Tue, 27 Feb 2024 09:06:47 GMT

'Maar wij blijven ondubbelzinnig mensen'

Bespreking van 'De menselijke soort' van Robert Antelme

Al in 1947 publiceerde Robert Antelme zijn L’Espèce humaine , maar pas in de jaren zeventig krijgt het de aandacht die het verdient. In 2001 is het voor het eerst in het Nederlands vertaald als De menselijke soort . Het is een ooggetuigenverslag van zijn ervaringen in concentratiekamp Gandersheim en vergelijkbaar met Primo Levi’s Is dit een mens , dat in dezelfde tijd is geschreven. Het is een indringend en bizar onderzoek naar de grenzen van de menselijke soort, waartoe hij, net als zijn medegevangenen, tot het einde toe blijft behoren. Hij komt daarbij tot bijzondere inzichten, die nog steeds actueel zijn.

Anders dan Levi was Antelme geen Jood. Hij was een Franse verzetsman en werd daarom gearresteerd. Eenmaal in het kamp lijkt er weinig onderscheid te bestaan: alle gevangenen bevinden zich onderaan de hiërarchie en moeten ontkleed, uitgehongerd en vernederd worden. In het voorwoord geeft hij aan dat Gandersheim anders was dan andere kampen. Er waren geen gaskamers en er was geen crematorium. Hun commando stond niet onder leiding van politieke gevangenen, maar van strafgevangenen en dat waren dus ‘moordenaars, dieven, oplichters, sadisten en zwarthandelaren.’ De verschrikking bestond uit: ‘onduidelijkheid, volkomen gebrek aan houvast, eenzaamheid, onophoudelijke onderdrukking, langzame vernietiging’.

Duidelijk is dat Antelme literaire middelen inzet om de bizarre omstandigheden te beschrijven. Zo lijkt er af en toe een zijdelingse perspectiefwissel in te sluipen, waarbij de verteller de situatie vanuit de SS’ers beschouwt, terwijl hij toch gevangene blijft:

‘Nu moeten we slapen. We hebben recht op slaap. De SS’ers stemmen toe, dat wil zeggen dat ze bereid zijn enkele uren lang niet onze SS’ers te zijn. Als ze morgen nog SS-materiaal willen hebben, dan moeten we slapen. Aan die noodzaak ontkomen ze niet. En wij, wij moeten kracht fabriceren. We moeten dus slapen: we hebben geen tijd te verliezen. We hebben haast. De slaap is geen vorm van rust, hij betekent niet dat we onze dagtaak tegenover de SS’ers afgemaakt hebben, maar dat we ons er door middel van een taak die slaap heet op voorbereiden volmaaktere gevangenen te zijn.’

Hiermee legt hij haarscherp bloot hoe de gevangenen als ‘materieel’ fungeerden in de grote machinerie van de nazi’s. Tegelijkertijd laat hij zien hoe niet alle onderdelen van deze machinerie even gehoorzaam meedraaiden. Af en toe zat er iemand tussen, die de gevangenen een hand gaf, iets vriendelijks toefluisterde, of een extra stuk brood toestak, en daarmee laat Antelme zien hoe wat ogenschijnlijk twee uitersten zijn, zich naar elkaar toe bewegen.

Door herhaling en parallellisme, om maar twee stijlfiguren te noemen, roept Antelme regelmatig een bezetenheid op die zich van de gevangenen meester maakt rondom de rituelen van bijvoorbeeld het eten, het bezoek aan de ‘schijtplaats’, of het zich verweren tegen de ijzingwekkende kou:

‘We zijn bijna geraamtes, vel over been. Daarbinnen leeft alleen de wil voort, een verlaten wil, maar alleen die maakt het mogelijk om vol te houden. De wil om te wachten. Te wachten tot de kou overgaat. Die tast de handen aan, de oren, alles wat aan je lichaam dood kan gaan zonder dat je sterft. De SS-kou. De wil om overeind te blijven. Je sterft toch niet rechtop. De kou zal overgaan. We moeten niet schreeuwen, in opstand komen of proberen te vluchten. We moeten van binnen inslapen, het laten gebeuren, als een foltering, daarna zullen we vrij zijn. Tot morgen, tot de soep, geduld, geduld...’

Hoe Antelme het eten van een stuk brood beschrijft, vergeet je nooit weer. Alle zintuigen zijn erbij betrokken, omdat dit zo kostbare moment van eten zo lang mogelijk uitgerekt moet worden. Het is ook verschillend hoe gevangenen met dit schamele stuk brood omgaan: een enkeling lukt het om het een beetje te sparen. De ene kijkt naar hoe de ander langzaam op het brood kauwt, de ander kijkt daar juist van weg. Alles om het zelf te kunnen volhouden.

Met uiterste precies beschrijft Antelme de aftakeling van de lijven, hoe mooi en lelijk samenvallen en hoe ze onderling nauwelijks nog verschillen, terwijl de mensen thuis nog steeds naar dezelfde foto kijken, die allang niet meer op hen lijkt. De SS’ers proberen hen tot ‘Scheisse’ te reduceren, van alle uniciteit ontdaan, maar het lukt niet, omdat de kampmensen zelf des te meer het onderscheid voelen. De SS’ers hebben hen in staat gesteld ‘de meest volmaakte mens te worden, de mens die het meest doordrongen is van zijn vermogens, de onuitputtelijkheid van zijn besef en de betekenis van zijn daden, de sterkste mens.’

Die onuitputtelijkheid is onwaarschijnlijk groot. Als uiteindelijk de bevrijding in zicht is, zijn de gevangenen die het overleefd hebben, niet meer dan geraamtes. Elk moment kunnen ze van uitputting neervallen, maar dan worden ze nog gedwongen helemaal te voet naar Dachau te gaan. Wat op die voettocht gebeurt, is gruwelijk: wie niet meer kan lopen, wordt eruit gepikt en terplekke gefusilleerd. De levens hangen aan een zijden draadje.

Het meest ontroerende moment in het boek is wat mij betreft als Antelme voor het eerst buiten het prikkeldraad in de prachtige natuur staat en daar enkele ‘beesten’ op afstand weet. Hij stelt zich voor dat hij ze kan strelen, die volle, rijke lijven, terwijl er van hemzelf niets meer over is. Het is alsof hij al het mogelijke bederf heeft opgezogen, de dood in zijn lijf. En dan beseft hij ineens dat het de SS’ers niet is gelukt: hij zal nooit een beest kunnen worden, zelfs niet nu hij aan het randje van zijn menselijke bestaan is gekomen:

‘Maar wij blijven ondubbelzinnig mensen, wij eindigen alleen maar als mensen. De afstand die ons scheidt van andere soorten blijft onaangetast [...] er zijn geen menselijke soorten, er is één menselijke soort. Omdat wij mensen zijn zoals zij, zullen de SS’ers uiteindelijk machteloos staan tegenover ons. Omdat ze geprobeerd hebben de eenheid van deze soort in twijfel te trekken zullen ze tenslotte verpletterd worden.’

Dietske Geerlings

Robert Antelme – De menselijke soort . Vertaald door P. Huigsloot. In de Walvis|Stichting kunstenaarsverzet 1942-1945, Nijmegen. 320 blz. €13,49.

'Nu zijn jullie de buitenlanders'

Tue, 27 Feb 2024 09:06:46 GMT

'Nu zijn jullie de buitenlanders'

Bespreking van 'Dit is mijn villa' van Thomas Heerma van Voss

In de serie Literaire juweeltjes verscheen onlangs Dit is mijn villa van Thomas Heerma van Voss. Tom, de verteller, reist met zijn zus en neefje naar Sfax in Tunesië, waar de ex van zijn zus, vader van zijn neefje, woont. Deze is na slechte ervaringen in Nederland teruggereisd naar zijn geboortegrond. Het verhaal werpt een pijnlijk licht op het verschijnsel integratie in onze samenleving.

Het verhaal begint met de confrontatie tussen Sem, Toms neefje, en zijn vader Ramzy, op het moment dat ze in de aankomsthal van Sfax zijn aangekomen. De eerste reactie van Sem is: ‘Wanneer gaan we naar huis?’ De toon is meteen gezet. Terwijl Anne vindt dat Sem een goed contact met zijn vader moet onderhouden, heeft Sem daar allesbehalve behoefte aan. Ramzy doet aandoenlijk zijn best: ‘Salaam, Sem, wat ben jij groot geworden,’ roept hij, terwijl hij Sem optilt en kust. Het valt Tom op dat Ramzy dunner is geworden. Ramzy neemt hen in zijn Citroën mee naar zijn woning. Als ze door een chique buurt rijden, zegt hij bij een schitterend huis met zwembad gekscherend: ‘Dit is mijn villa.’ Helaas blijkt hij in een achterafwijkje te wonen, waar honderden ‘identieke, geelbruine bakstenen huisjes’ elkaar ondersteunen. Ze belanden in een betegelde ruimte zonder meubels. Er liggen alleen kussens op de vloer.

Heerma van Voss zet de gastvrijheid van Ramzy, ondanks zijn armoede, scherp af tegen de zuurpruimachtige zuinigheid en vooroordelen van veel Nederlanders: ‘Nu zijn jullie de buitenlanders, maar ik zorg voor jullie,’ zegt hij als ze op de kussens neerstrijken. De vader van Tom en Anne had de relatie tussen Ramzy en zijn dochter vooral als een bevlieging gezien en maakte regelmatig beledigende opmerkingen. In Nederland heeft Ramzy nooit een goede baan gekregen. Overal werd hij afgewezen. Hij was alleen goed voor kleine, onderbetaalde klussen. Tom reflecteert op de paar keer dat hij zijn zwager in Nederland heeft ontmoet en moet vooral constateren dat deze zich onmogelijk welkom kan hebben gevoeld. Het is tenenkrommend hoe verwend Sem aan een stuk door denigrerende opmerkingen over zijn vader maakt, hem verbetert en laat merken dat hij zo snel mogelijk weer naar huis wil en geen enkele band wil opbouwen. Ramzy krijgt als vader geen enkele kans. Anne probeert alles te sussen en Tom is aan het schipperen tussen zijn eigen vooroordelen en neiging om Ramzy een goed gevoel te geven.

Ondertussen worstelt Tom in zijn hoofd met zijn eigen relatie met Sarieke. Net toen ze samen een appartement zouden betrekken, gaf Sarieke aan dat hij dat toch maar beter alleen kon doen. De manier waarop dat gaat, zou ik haast typisch voor ‘millennials’ noemen, twijfelend, verontschuldigend, maar onherroepelijk afstevenend op een onbevredigende breuk:

‘Toen we wakker werden zei ze het direct: ‘Dit is toch geen goed idee. Sorry, echt drieduizend keer sorry. Maar ik voel het niet meer. Ooit zie ik ons trouwen en kinderen krijgen, alleen moet ik eerst nog uitrazen ofzo. Ik wil een break.’

Een break – kon ze me niet tenminste met originele taal afschepen?’

Anne en Tom delen hun relatieproblemen met elkaar als ze ’s avonds niet goed kunnen slapen. Anne vindt dat Ramzy erg veranderd is en herkent in hem niet meer de man op wie ze ooit is gevallen. Hij had vroeger meer humor en energie. Het lijkt of het niet zo goed met hem gaat, maar ze komen er niet achter wat er nu precies aan de hand is.

Heerma van Voss zet scherp de ongemakkelijke sfeer neer die ontstaat door de kloof tussen twee culturen. Voortdurend is er sprake van wrijving en deze wrijving komt in het meesterlijke slot tot een hoogtepunt, als Tom en Ramzy elkaar, zoals in het Tunesische badhuis gebruikelijk is onder mannen, gaan wassen!

Dietske Geerlings

Thomas Heerma van Voss – Dit is mijn villa . Literaire juweeltjes. B for Books, Hilversum. 64 blz. €2,49.

De donkere kamer van Damokles en Het behouden huis

Mon, 26 Feb 2024 13:42:29 GMT

‘Maar wat ik wel geloof, dat is dat de moraal niets anders is dan een werk-hypotese van tijdelijke duur en

dat na de dood van de mens, elke moraal voorbij is’.

Bespreking van 'De donkere kamer van Damokles' en 'Het behouden' huis door Özge Koc (leerling uit vwo 5 van Eligant Lyceum in Zutphen)

Willem Frederik Hermans maakte deel uit van de Grote Drie. Dat zijn de drie grootste schrijvers van de naoorlogse literatuur: Gerard Reve, Willem Frederik Hermans en Harry Mulisch. Hij werd geboren in Amsterdam op 1 september 1921 en overleed in Utrecht op 27 april 1995 (Literatuurgeschiedenis, z.d.). Samen met Reve, Mulisch en vele andere jonge romanschrijvers leverde hij kritiek op de eerdere generatie door middel van literatuur. Terwijl de oudere generatie juist na de oorlog optimisme en wederopbouw wilde zien in de werken van de romanschrijvers van de nieuwe generatie, schreven schrijvers zoals Hermans juist over het tegenovergestelde: onzekerheid, pessimisme en illusieloze personages (De Roman Na de Tweede Wereldoorlog, z.d.). Voorbeelden hiervan zijn de boeken De donkere kamer van Damokles en Het behouden huis van Hermans. In het eerstgenoemde werk volgen we de hoofdpersoon Henri Osewoudt in de tijd van de Tweede Wereldoorlog. Hij wordt beschreven als een korte man die op een jongen van zeventien lijkt. Hij heeft namelijk een meisjesachtig gezicht en kan geen baard kan groeien. Een man genaamd Dorbeck, die als twee druppels water op Osewoudt lijkt, geeft hem steeds de opdracht om mensen te liquideren voor het verzet. Dan verdwijnt hij meteen elke keer en is het niet zeker wanneer Osewoudt hem weer gaat tegenkomen. Na de bevrijding wordt Osewoudt opgepakt door de Nederlandse politie, omdat hij wordt verdacht van het samenwerken met de Duitsers en probeert zijn onschuld te bewijzen. Het behouden huis gaat over een deserteur en hij besluit te wonen in een luxe verlaten huis in een klein dorpje. Een Duitse kolonel wil het huis confisqueren en de hoofdpersoon doet zich voor als de eigenaar. Ondertussen komt de hoofdpersoon de echte eigenaar tegen en vermoordt hem in de tuin. Later wurgt hij de vrouw van de eigenaar. De Russen nemen het dorpje weer over van de Duitsers en hangen de lijken van de eigenaar en zijn vrouw op. De hoofdpersoon neemt wat spullen mee en gooit vervolgens een granaat in het huis. Deze twee werken van Hermans maken een ontzettende indruk op de lezer. Hieruit volgt de onderzoeksvraag: “In hoeverre komen De donkere kamer van Damokles en Het behouden huis met elkaar overeen?”

Allereerst maakt Hermans in beide verhalen gebruik van de drieluikscompositie. Een drieluik is een compositievorm waarin het verhaal eigenlijk opgedeeld is in drie verschillende fasen. Hier geldt dat de beginsituatie vooral negatief is. In de middensituatie ontwikkelt het verhaal zich met de indruk dat het goed gaat komen. De hoofdpersoon maakt er het beste van, er is meer hoop en het lijkt allemaal goed te komen. In de eindsituatie blijkt niet alles echt te zijn. Alles gaat flink bergafwaarts en de hoofdpersoon komt ongelukkig aan zijn einde (Literatuurgeschiedenis: na de Tweede wereldoorlog (z.d.). In De donkere kamer van Damokles is de beginsituatie wanneer Osewoudt de sigarenwinkel van zijn vader overneemt, die door zijn moeder is vermoord. Hij is dan getrouwd met zijn volle nicht wie hij als ontzettend lelijk beschrijft. Er is erg veel onzekerheid over de oorlog, want de Duitsers hebben het land bezet en de hele sfeer in het boek is pessimistisch en negatief. Dan volgt de middensituatie: Osewoudt voert de opdrachten van Dorbeck uit. De bevrijding is dichtbij. Hij wordt verliefd op Marianne Sondaar en er lijkt toch nog hoop te zijn ondanks de oorlog. In de eindsituatie wordt Osewoudt na de bevrijding opgepakt door de Nederlandse politie. Hij wordt verhoord en Osewoudt beseft dat hij in vele situaties is verward met Dorbeck. Marianne is verdwenen, hij heeft zijn vrouw vermoord en alle mensen met wie hij heeft samengewerkt zijn dood of verdwenen. Als dan blijkt dat Dorbeck verdwenen is en niemand ooit iets van hem gehoord heeft, begint de lezer te twijfelen. Misschien is Dorbeck helemaal niet echt en misschien is hij wel een alter ego bedacht door Osewoudt in een illusieloze wereld van ellende. Uiteindelijk gaat Osewoudt dood door neergeschoten te worden. De beginsituatie van Het behouden huis begint met de hoofdpersoon die al vier jaar aan het oostfront vecht. In de loopgraven is er heel veel ellende en onzekerheid. De middensituatie speelt vanaf het vinden van het huis. De hoofdpersoon heeft een veilige plek om te verblijven. De Duitsers geloven dat hij de eigenaar is en hij kan eindelijk na jaren weer douchen en voor zichzelf zorgen. Het lijkt even alsof hij geen last meer heeft van de oorlog. De eindsituatie is helaas niet zo prettig: de hoofdpersoon vermoordt de echte eigenaar en zijn vrouw. De Russen nemen daarna het dorpje weer over en er is weer overal geweld. Het huis wordt gebombardeerd en wat eerst een veilige plek was, is nu compleet verdwenen.

Daarnaast bevatten allebei de werken cynische en ontluisterende hoofdpersonen. Deze personages hebben een pessimistische blik op het leven. Zij zien het leven niet meer zitten en zien een illusieloze toekomst. Er is geen geloof of liefde, maar juist heel veel onzekerheid. De personages hebben geen interesse in de politiek, cultuur of zelfontwikkeling (De Roman Na de Tweede Wereldoorlog, z.d.). Zo heeft Osewoudt in De donkere kamer van Damokles het over dat zijn oom altijd wilde dat hij ging studeren, maar hij heeft dat zelf nooit belangrijk genoeg gevonden. Als Osewoudt in Amsterdam in de universiteitsbibliotheek terechtkomt, kijkt hij naar alle studerende mensen. Hij reflecteert dan op zichzelf, daaruit blijkt ook dat hij educatie niet belangrijk vindt:‘Spijt? Hij was aan het eind van de zaal gekomen en zijn ogen gleden over de ruggen van de lezers. Waarom zou ik ook zo hebben moeten worden? dacht hij. Mogelijk was ik te dom geweest om te studeren of in elk geval niet knap genoeg om erin uit te blinken.’ (p. 89) Verder is Osewoudt ook ontzettend onzeker over zichzelf. Hij is onzeker over zijn uiterlijk en ook over zijn mannelijkheid. Hij ziet Dorbeck als een held en omdat hij zo erg op hem lijkt ziet hij zichzelf als de mislukte versie van Dorbeck. Daarom is Osewoudt ook niet zeker of Marianne echt van hem houdt. Hij is bang dat zij Dorbeck boven hem zal kiezen. Zijn vrouw, Ria, vergeleek hem met een mislukte pudding. ‘— Allicht. Jij lijkt op hem zoals een mislukte pudding lijkt op een... weet ik veel... op een pudding die wel gelukt is.’ (p. 17) Rond het einde van het verhaal praat Osewoudt met een jonge SS’er. Hij heeft een nihilistische blik op het leven. Hij noemt zichzelf een intellectueel en vindt zichzelf anders dan andere SS’ers. Hij gelooft niet in de ideeën van de SS en zegt dan het volgende: ‘Maar wat ik wel geloof, dat is dat de moraal niets anders is dan een werk-hypotese van tijdelijke duur en dat na de dood van de mens, elke moraal voorbij is.’ (p. 254). De hoofdpersoon van Het behouden huis is ook erg cynisch. Hij heeft geen moraal meer, hij vermoordt de eigenaar en zijn vrouw en hij deserteert. Hij komt de Duitse kolonel een keer tegen en de kolonel vertelt over wat hij onder cultuur verstaat. Hij neemt als voorbeeld dat hij zich altijd om half zeven heeft geschoren ondanks in de loopgraven gezeten te hebben. Terwijl de kolonel daar gepassioneerd over vertelt, heeft de hoofdpersoon daar al helemaal geen zin in. Hij wil juist alleen zijn en niet gestoord worden. Hij geeft niks om cultuur en andere mensen. Dat is goed te zien in het volgende citaat: ‘Het kon mij niet schelen wat hij onder cultuur verstond. Het kon mij niet schelen wat hij over welk onderwerp ook dacht. Ik nam mij voor hem te vermijden, iedereen te vermijden. Waartoe zou gepraat dienen? Ik had al zó lang niet gepraat; nu ik er de gelegenheid voor kreeg, zou het mij alleen maar ongeluk kunnen brengen.’ (p. 17)

Verder zijn er verschillende vormen van symboliek in beide werken te vinden. Denk bijvoorbeeld aan een kamer; dat staat vaak voor isolatie en eenzaamheid. In De donkere kamer van Damokles voelt Osewoudt zich alleen en opgesloten. Hij staat er alleen voor als de mensen om hem heen verdwijnen. Het geïsoleerde en eenzame gevoel is vaak terug te zien in het verhaal. Bijvoorbeeld wanneer hij zijn onschuld moet bewijzen en als zijn enige bewijs spoorloos blijkt te zijn, moet hij het alleen oplossen. Hij zoekt wanhopig naar die ene foto van hem en Dorbeck samen, maar tevergeefs. Het lijkt alsof hij de enige is die van zijn onschuld weet en zijn onschuld kan bewijzen. Er kan ook gezegd worden dat Osewoudt opgesloten is in zijn eigen hoofd, met niets meer dan zijn eigen gedachten. Verder staat de liefde ook symbool in het verhaal. Osewoudt houdt niet van zijn vrouw en wordt verliefd op Marianne. Hij klampt zich vast aan het idee van liefde en aan het eind verdwijnt Marianne samen met de enige hoop dat hij nog over had. Het behouden huis bevat ook symboliek van een kamer of huis. Het luxe huis staat voor een veilige plek om afgesloten en geïsoleerd te zijn. Terwijl het geweld buiten te horen is, is de hoofdpersoon veilig binnen in zijn eigen wereld. Hij vergelijkt zichzelf daarom ook met Robinson Crusoe en zegt geen contact met de buitenwereld te hebben. In tegenstelling tot Osewoudt wil de hoofdpersoon juist wel alleen en afgesloten zijn. Daarnaast is ook de oude man die in het afgesloten kamertje zit, geïsoleerd. Hij heeft niet echt door wat er allemaal gaande is buiten het huis en is dan ook voor de Duitsers. Als de hoofdpersoon hem vertelt dat de Russen zijn binnengevallen en vervolgens nog een briefje voor hem achterlaat, wordt de oude man toch opgehangen, omdat hij openlijk voor de Duitsers is.

Tot slot mag het duidelijk zijn dat De donkere kamer van Damokles en Het behouden huis van Willem Frederik Hermans nauw met elkaar overeenkomen. Zo is er in beide werken dezelfde compositievorm. In beide verhalen zijn de personages cynisch en illusieloos. Er wordt ook vaak gebruik gemaakt van symboliek in beide werken van Hermans. Hiermee kan er geconcludeerd worden dat De donkere kamer van Damokles en Het behouden huis erg met elkaar overeenkomen.

Bronvermelding:

Hermans, W. F. (1958). D e donkere kamer van Damokles .

Hermans, W.F. (1952). Het behouden huis .

Willem Frederik Hermans. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/willem-frederik-hermans

De roman na de Tweede Wereldoorlog. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/de-roman-na-de-tweede-wereldoorlog

Literatuurgeschiedenis: na de Tweede wereldoorlog (z.d.). Lezen voor de lijst. https://www.lezenvoordelijst.nl/media/2511526/literatuurgeschiedenis.pdf

‘Deze hel is alleen heden. Er is geen verleden en geen toekomst; dat weet iedereen in zijn hart’

Sun, 25 Feb 2024 19:19:56 GMT

‘Deze hel is alleen heden. Er is geen verleden en geen toekomst; dat

weet iedereen in zijn hart’

Bespreking van 'De nacht der girondijnen' van J. Presser door T.P. (leerling 5 vwo Eligant Lyceum Zutphen)

De nacht der Girondijnen is een oorlogsroman geschreven in 1957 door Jacob (Jacques) Presser. Presser is geboren op 24 februari 1899 en is overleden op 30 april 1970. Presser pleitte voor meer aandacht voor persoonlijke gebeurtenissen in de literatuur (Wikipedia-bijdragers, 2024). De titel van deze roman verwijst naar de Franse revolutie, waarin de Girondijnen een gematigde linkse politieke stroming waren. De Girondijnen hielden in de revolutie voor een korte tijd de macht in Frankrijk tot de Jakobijnen de macht grepen. Een groep Girondijnen werd hierna onthoofd en de titel verwijst naar hun laatste nacht (Visser, 2023). De titel is een metafoor voor de vervoering van Joden naar concentratiekampen zoals kamp Westerbork. De nacht der Girondijnen vertelt het verhaal van Jacques Suasso Henriques, een Joodse geschiedenisleraar die in het boek een omkeer maakt van antisemiet naar Jood. Na de inval van Duitsland heeft hij een baan aangenomen in Westerbork, waar hij de lijst van Joden op moet stellen die op de trein naar andere kampen worden vervoerd. Het boek is een deels waargebeurd verhaal, maar er zijn ook enkele details verzonnen. Jacques was net als Presser een geschiedenisleraar, maar koos in tegenstelling tot Presser het pad van samenwerking met de Duitsers. De Nederlandse literatuur van de twintigste eeuw kan worden opgedeeld in twee groepen: de boeken geschreven voor de Tweede Wereldoorlog en de boeken die na de Tweede Wereldoorlog zijn geschreven. De boeken die na de Tweede Wereldoorlog zijn geschreven blikken vaak terug op de oorlog, waarin niet alleen de gebeurtenissen centraal staan, maar ook de trauma en crisis die heerste tijdens en na de oorlog. Vaak zijn de boeken van na de Tweede Wereldoorlog ook erg cynisch geschreven. De vraag is nu: ‘in hoeverre is De nacht der Girondijnen een voorbeeld van de literatuur in de twintigste eeuw?’

Een duidelijk voorbeeld van literatuur uit de twintigste eeuw zijn de verhalen over de Tweede Wereldoorlog. Nederland is onomkeerbaar veranderd door de oorlog en dit is te merken in de naoorlogse literatuur. De literatuur voor de oorlog richtte zich vaak op onderwerpen als nationale identiteit, het alledaagse leven, de romantiek en sociale kwesties, maar na de oorlog veranderden de normale onderwerpen naar onderwerpen zoals oorlogstrauma, de holocaust en de naoorlogse opbouw (De Roman Na de Tweede Wereldoorlog, z.d.-b). De nacht der Girondijnen is dus een duidelijk voorbeeld van de Nederlandse literatuur na de oorlog, omdat, het boek het verhaal vertelt van Jacques, een vrijwilliger in kamp Westerbork voor zijn eigen veiligheid. Hij moet de lijst van namen opstellen die op de trein naar andere kampen gaan. In dit citaat wordt het leven in kamp Westerbork beschreven:

‘Deze hel is alleen heden. Er is geen verleden en geen toekomst; dat weet iedereen in zijn hart. Het verleden is dood: adjectief. De toekomst is dood: substantief. Tussen die twee ligt hier en nu de smalle waterscheiding: leven. En dat leven bestaat uit de jacht op een schoenveter, uit de ruzie om een plaatsje bij de kachel, uit de vluchtige, naturalwirtschaftliche ontmoeting met een vrouw, uit ondraaglijke eenzaamheid in ondraaglijke volte. Om te stijgen, elke week opnieuw, tot die allerhevigste, die onzegbaar gruwelijke verschrikking van die ene nacht, die nacht vóór het transport: die apocalyptische neerstorting, aldoor weer opnieuw, van honderden mensen in ondergang en dood.’ (De nacht der Girondijnen, 1957, p. 44)

Het citaat begint met de beschrijving ‘deze hel is het heden’ dit wijst op de tegenwoordigheid van het lijden en de ellende in het kamp. Daarna wordt beschreven dat er geen hoop en betekenis is buiten het heden. Het citaat beschrijft hierna het dagelijks leven: de jacht op een schoenveter, de strijd om een plek bij de kachel, de vluchtige ontmoeting en de ondragelijke eenzaamheid te midden van een menigte. Dit alles komt samen in de laatste nacht voor het transport waarin ze worden geconfronteerd met hun lot. De nacht der Girondijnen beeldt Westerbork uit in al zijn gruwelijkheid. Dit past erg goed bij de literatuur van de twintigste eeuw na de oorlog, omdat de holocaust een belangrijk aspect was van de literatuur in die tijd.

Naast de verhalen over hoe de oorlog verliep zijn ook de effecten van de oorlog op de burgers terugkomende aspecten van de naoorlogse literatuur (De Tweede Wereldoorlog in de Literatuur, z.d.-b). Het effect dat de oorlog had op Jacques komt duidelijk terug in De nacht der Girondijnen. Het boek is geschreven in het ik-perspectief en bevat ook de gedachten en gevoelens van Jacques. Het is duidelijk dat Jacques zich erg schuldig voelt over zijn daden als lid van de zogenaamde joodse SS. Dit is al helemaal duidelijk in dit citaat: ‘ik voel me nu, nù, wee om mijn maag, als ik aan ons, aan mij, terugdenk.’ (De nacht der Girondijnen, 1957, p. 31). Dit wordt gezegd direct nadat Jacques de joodse SS beschrijft. Hierin is dus duidelijk te zien dat hij spijt heeft van wat hij heeft gedaan. Niet alleen heeft hij spijt van wat hij heeft gedaan, maar ook is er duidelijke ontwikkeling te lezen in zijn geloof. Hij ontmoet namelijk een gevangene genaamd Jeremia Hirsch terwijl hij als spion bezig is voor de zogenaamde ‘ongekroonde koning’ van Westerbork en leider van de joodse SS Siegfried Israël Cohn. Jacques heeft na deze ontmoeting veel eerlijke en diepe gesprekken met Hirsch. Hij ziet Hirsch als een rabbijn en zegt later dat hij door Hirsch meer jood is geworden. Dit is te zien in dit citaat: ‘Niet eens filosemiet voel ik me door de rebbe geworden, hoogstens wat minder antisemiet, maar ongetwijfeld wat meer Jood, al weet de droes ook, wat dat betekent.’ (De nacht der Girondijnen, 1957, p. 52). Het is duidelijk dat de oorlog Jacques heeft veranderd, maar dit wordt het best bevestigd in het op één na laatste hoofdstuk, waarin Jacques Cohn aanvliegt, omdat Cohn een boek van Hirsch wegschopte. Hij wist dat dit het einde van zijn werk in Westerbork zou betekenen, maar desalniettemin deed hij dit. Het vertelt dus niet alleen het verhaal van de oorlog zelf, maar ook hoe de oorlog Jacques heeft aangetast. Jacques begon als een antisemiet die niks met het jodendom had en een baan aan nam in Westerbork om zijn lot als jood te ontvluchten, maar aan het eind van het verhaal bleek dat hij spijt had en dat hij een betere band had gekregen met zijn geloof. Dit alles past goed bij de literatuur van de twintigste eeuw, omdat de psychologische effecten van de oorlog worden weergegeven.

Al met al is De nacht der Girondijnen een goed voorbeeld voor de literatuur van de twintigste eeuw. De manier waarop de oorlog wordt uitgebeeld is niet gebonden tot alleen het beschrijven van de gebeurtenissen, maar ook het tonen van de trauma en psychologische effecten die de oorlog met zich mee heeft gebracht. Dit is te zien aan de beschrijving van het kamp Westerbork en de ontwikkeling van Jacques als jood.

Visser, Y. (2023, 12 april). Girondijnen (brissotins) - Politieke groepering tijdens de Franse Revolutie. Historiek. https://historiek.net/girondijnen-brissotins-politieke-groepering-tijdens-de-franse-revolutie/77835/

J. Presser, De nacht der Girondijnen. Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels, z.p. [Amsterdam] 1957

DBNL. (1957). [I], De nacht der Girondijnen, J. Presser - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/pres003nach01_01/pres003nach01_01_0002.php

De Tweede Wereldoorlog in de literatuur. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/de-tweede-wereldoorlog-in-de-literatuur

De roman na de Tweede Wereldoorlog. (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/de-roman-na-de-tweede-wereldoorlog

Wikipedia-bijdragers. (2024, 13 januari). Jacques Presser. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Jacques_Presser

'Er zijn geen mogelijkheden'

Sun, 25 Feb 2024 19:09:39 GMT

'Er zijn geen mogelijkheden'

Een uitspraak van toen of nu?

Bespreking van 'De hond in het lege huis' van A. Koolhaas door Noortje van der Poort (leerling vwo 5 Eligant Lyceum in Zutphen)

Een op de zeven volwassenen voelt zich wel eens eenzaam en maar liefst een op de vier jongeren (Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, 2024). Ongeveer een kwart van de Nederlandse bevolking krijgt in zijn of haar leven te maken met een depressie en in 2020 pleegde zelfs 1.823 mensen zelfmoord (Castagna, 2022). En toch lukt het ons in Nederland niet om voldoende hulp te bieden. Regelmatig staan nieuwssites vol met koppen als “Lange wachtlijsten voor psychologen 'veelkoppig monster'” en “Gebrek aan stageplekken voor psychologiestudenten brengt geestelijke gezondheidszorg in het nauw”. Echter, deze problematiek is niet nieuw.

In het boek De hond in het lege huis brengt A. Koolhaas de mentale gezondheid van zijn hoofdpersoon Paul aan de orde. Hij voelt zich eenzaam, verlaten en weet niet meer wat het leven hem nog te bieden heeft. Koolhaas neemt de lezer mee in de gedachtes en gevoelens van Paul. Je zou hierdoor haast denken dat dit boek nog helemaal niet zo oud kan zijn; hoe kan het anders zo actueel zijn? Echter, De hond in het lege huis is al geschreven in 1964 en Koolhaas is al een behoorlijke tijd dood. Waarom De hond in het lege huis zo goed aansluit bij deze actuele problemen leest u in dit artikel.

Anton Koolhaas leefde van 1912 tot 1992. Hoewel zijn vader hem niet steunde, had Koolhaas al sinds jongs af aan een passie voor schrijven. Op zijn zevende schreef hij zijn eerste toneelstuk. Tijdens het schrijven had hij het gevoel te verdwijnen in een soort fantasiewereld waarin hij ontsnapte uit de realiteit. Van 1931 tot 1935 studeerde hij aan de Universiteit van Utrecht, waarna hij aan de slag ging in de journalistiek. De liefde voor toneel bleef en hij begon zelfs met een aantal vrienden een toneelclub. Tijdens de oorlog werkte hij voor het NRC, maar in 1952 ging koolhaas voor een positie binnen de Stichting Culturele Samenwerking samen met zijn gezin naar Indonesië. In 1955 keerde hij terug. Ook heeft Koolhuis nog voor de filmacademie gewerkt. In al deze tijd bleef hij schrijven en heeft hij vele boeken uitgebracht, waarmee hij menig prijs gewonnen heeft (Rik, z.d.).

In De hond in het lege huis gaan de hoofdpersonages Paul en Jaqueline jaarlijks naar een afgelegen eiland waar ze een vakantiehuis hebben. Op het eiland bemoeit niemand zich met hen, behalve een hond, die ze Heer Brave hebben genoemd. De volgt hen overal waar ze gaan en gaat ook mee naar het strand, waar het koppel vaak gaat zwemmen. Jaqueline zwemt vaak zo ver weg dat ze niet meer te zien is voor Paul vanaf de kust, maar op een dag was de stroming zo sterk dat Jaqueline niet meer terugkomt. Paul raakt in diepe rouw en gaat naar huis, maar dan realiseert hij zich dat hij de hond heeft opgesloten in het vakantiehuis, maar eenmaal terug is de hond er helemaal niet. Paul heeft het gevoel dat het allemaal zinloos is en doet een zelfmoordploging, maar hij faalt. Paul probeert het leven daarna weer op te pakken, maar blijft worstelen zonder Jaqueline.

De eenzaamheid in Nederland groeit. De al in de inleiding genoemde cijfers zijn absurd. Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2019, 18 april) geeft als definitie van eenzaamheid: “Eenzaamheid is je niet verbonden voelen. Je ervaart een gemis aan een hechte, emotionele band met anderen. Of je hebt minder contact met andere mensen dan je wenst.” In De hond in het lege huis ervaart Paul ook het gemis van een hechte, emotionele band. Dat begint al het moment dat Jaqueline overlijdt en Paul zich radeloos voelt: “Wat moest hij doen om haar terug te brengen? Ze hadden het allebei altijd mijlen ver verworpen, als de mogelijkheid ter sprake had kunnen komen, dat de een zonder de ander zou moeten leven. Nu leefde de een zonder de ander. De ander was zonder de een, dood. Verdronken, weg.” (De hond in het lege huis, blz. 13)

Op een bepaald moment mist Paul Jaqueline zo dat hij het nu van het leven niet meer in ziet. Hij was nog teruggegaan naar het huis voor Brave, maar die was er helemaal niet. Waarvoor doet hij het dan nog? Paul besluit Jaqueline achterna te gaan en gaat de zee in. Hij zwemt totdat hij niets meer ziet en zijn lichaam zo uitgeput is dat hij niet meer kan. Ondertussen denkt hij na over zijn keuze: “Het was hem vertrouwd, maar hij had het nooit zo verzadigd van zich zelf gevonden als nu. Dat hij zijn leven er in eindigde, was futiel, zoals het futiel was toen Jacqueline er in verdween. Diezelfde eenzaamheid kende ze, de wanhoop om niet naar hem terug te kunnen zonder twijfel, maar misschien ook de slotsom van lief te hebben terwijl je sterft.”(De hond in het lege huis, blz. 36) De BNNVARA schrijft in een artikel over de dood van Oud-minister Ella Vogelaar: “Mensen die zichzelf van het leven beroven, sterven niet aan een angststoornis of aan een depressie; ze sterven om te ontsnappen aan de schaamte, de wanhoop en de eenzaamheid die ze door hun problemen zijn gaan ervaren.”(“Bij Zelfdoding Regeert de Eenzaamheid - Joop - BNNVARA”, z.d.). Deze uitspraak omschrijft precies wat Paul ook ervaart en wat hem drijft tot het einde te gaan: Paul wil ontsnappen aan het leven zonder Jaqueline, hij wil naar haar toe; Hij wil zijn eenzame leven verlaten.

Bovendien geeft Koolhuis in De hond in het lege huis weer dat hoe slecht het ook kan lijken, er altijd nog hoop is. De hond laat zien dat een bestaan waardig is, zolang je maar veerkrachtig bent en geniet van alles wat je pakken kan. Terwijl het eiland wat droevig lijkt met het sombere hotel aan de ene kant en het versleten, beschimmelde fort aan de andere kant, weet de hond vanuit het dorp toch ieder jaar het liefhebbende stel te vinden. Zelfs na de zelfmoordpoging van Paul komt de hond blij naar hem toe: “De hond kwam hem vrolijk genoeg tegemoet en sprong met zijn harde poten nog eens tegen Pauls gehavende benen.”(De hond in het lege huis, blz. 42). Het is haast alsof de hond hiermee iets probeert te zeggen als: “kom op baas, er is nog zoveel moois te ontdekken.” Koolhaas probeert hiermee de lezer een boodschap van hoop te geven, die zowel nu als toen van groot belang is en was.

In De hond in het lege huis beschrijft Koolhuis dus gevoelens van eenzaamheid, die goed aansluiten bij het nu. Hierdoor voelt het haast als een actueel verhaal dat net zo goed een jaar geleden geschreven had kunnen zijn. Bovendien lees je hoe zijn verwarde en eenzame gevoelens leiden tot een zelfmoordpoging van Paul, die het gevoel heeft er alleen voor te staan op deze wereld zoals velen mensen nu helaas ook ervaren. Dat er echter wel hoop is en er mooie dingen in het leven zijn, lees je ook in het verhaal, waardoor De hond in het lege huis dus een goede weerspiegeling is van de gevoelens van velen.

Bronvermelding:

Bij zelfdoding regeert de eenzaamheid - Joop - BNNVARA. (z.d.). Joop. https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/bij-zelfdoding-regeert-de-eenzaamheid

Castagna, G. (2022, 1 december). Cijfers depressie. Trimbos-instituut. https://www.trimbos.nl/kennis/cijfers/depressie/

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2019, 18 april). Wat is eenzaamheid? Over Eenzaamheid | Alles Over Eenzaamheid. https://www.eenzaam.nl/over-eenzaamheid/wat-is-eenzaamheid

Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer. (2024, 3 januari). Aanpak eenzaamheid. Eenzaamheid | Rijksoverheid.nl. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/eenzaamheid/aanpak-eenzaamheid#:~:text=Bijna%20de%20helft%20van%20de,mensen%20die%20zich%20eenzaam%20voelen.

Rik. (z.d.). Koolhaas, Anthonie (1912-1992). https://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn5/koolhaas

De avonden: een controversieel maar evenwel typerend werk uit de naoorlogse periode

Sat, 24 Feb 2024 20:00:06 GMT

De avonden : een controversieel maar evenwel typerend werk uit de

naoorlogse periode

Bespreking van 'De avonden' van Gerard Reve door Floor Velzel (leerling vwo 5 van het Eligant Lyceum in Zutphen)

De avonden. Een winterverhaal of kort: De avonden is het werk dat vermaarde schrijver Gerard Reve onder pseudoniem Simon van het Reve in 1947 als zijn debuut uitbracht. Het precieze tijdsverloop is in het boek niet duidelijk voor de lezer, maar het speelt zich af in tien dagen rond de periode van kerst en oudejaarsavond. Het boek vertelt het verhaal van hoofdpersoon Frits van Egters en er worden tien dagen, waarvan voornamelijk de avonden van desbetreffende dagen, beschreven. Frits van Egters leidt een doorsnee en kleurloos leven: hij is drieëntwintig jaar, woont bij zijn ouders, heeft een eentonige kantoorbaan en hij spreekt met zijn vrienden af gedurende enkele avonden. Je leest in het boek hoe Frits zijn tijd probeert te benutten en je ziet ook veel ergernissen van Frits: hij ergert zich onder andere aan zijn ouders en zijn kantoorbaan. Op het eind van het boek bidt Frits van Egters voor zijn ouders en krijgt hij het besef dat hij leeft.

Toen het boek werd uitgebracht, volgde er een stormvloed van kritiek. Het boek was metaforisch gezien een spiegel waar men niet in durfde te kijken: het werk was volgens critici te negatief en gaf een gezinssituatie weer die niet passend was bij de ideale gezinssituatie uit de jaren veertig. Naast alle bezwaren op het werk wordt De avonden als een revolutionair werk gezien en als een aangrijpende beschrijving van de grauwheid die in Nederland in de naoorlogse periode heerste. Het boek is onbetwistbaar een werk dat veel mensen anders heeft laten denken, maar is dit boek wel typerend voor de periode waarin het geschreven is? Hierna luidt mijn onderzoeksvraag: in hoeverre is De avonden een typisch werk uit de naoorlogse literatuur?

Allereerst is De avonden een werk waarin existentialisme en vervreemding centraal staan. Na de oorlog heerste er in Europa een collectief gevoel van angst, onzekerheid en vervreemding. Het existentialisme in de literatuur kenmerkt zich door de tastbaarheid en droefgeestigheid van de mens te beschouwen: de mens leeft een eenzaam bestaan en met diens medemens leeft hij in conflict. Hoofdpersonen zijn vaak “anti-helden” met een allesbehalve idealistische blik op het leven. Dit stereotype komt sterk tot uiting in de hoofdpersoon van De avonden : Frits van Egters is een hoofdzakelijk observerende persoon bij wie elke vorm van intellectualisme of streven naar volmaaktheid ontbreekt (DBNL, 1984): hij heeft zijn gymnasium niet afgemaakt en is vervolgens stukgelopen. Verder toont hij geen enkele interesse in zijn medemens en doet hij met enige frequentie ongevoelige uitspraak tegen diens metgezel. Zo heeft Frits in een conversatie met zijn tante Stien kanker benoemd als “een hele mooie ziekte”(p. 41). Daarnaast vinden in De avonden regelmatig conflicten tussen personages plaats. Frits kan het slecht vinden met zijn ouders en ook maakt hij vaak opmerkingen over de beginnende kaalhoofdigheid van zijn broer Joop. Een voorbeeld van een onenigheid tussen Frits en zijn ouders is een ruzie die hij met zijn vader had over de slechte hygiëne van zijn vader. Dit zegt Frits tegen een vriend van hem over het desbetreffende conflict: “Ieder schept met dat lepeltje uit de pot. Wat doet mijn vader? Hij schept de suiker er met zijn eigen dessertlepel uit. Die is dan nog ongebruikt en schoon, toegegeven, maar ik word dol, als ik het zie, ik word gek! Ik wil hup boem, tegen het plafond. Heer lieve Heiland, begrijp jij het? Of niet?” (p. 72). Naast conflicten tussen Frits en zijn gezinsleden vinden er ook onderling conflicten plaats tussen gezinsleden. Een voorbeeld hiervan is het de ruzie tussen zijn ouders na het ontbijt op tweede kerstdag: de moeder van Frits heeft met hem een discussie over de locatie van haar sleutels en zijn vader vindt dat ze te luidruchtig zijn en brult: “Dat gegrauw en gesnauw, waarvoor is dat in godsnaam nodig?” (p. 6). Vervolgens verlieten de ouders van Frits het huis los van elkaar en laten ze een grimmige stemming achter. Kortom, in De avonden zijn existentialistische kenmerken te herkennen zoals conflict tussen mens en medemens en sadistische hoofdpersonen.

Daarnaast spelen ook de sociale veranderingen in Nederland een rol in De avonden . Nederland onderging na de oorlog grote sociale veranderingen, een significante verandering is bijvoorbeeld urbanisatie. Er vond een versnelde urbanisatie plaats na de oorlog, wat leidde tot een groot woningtekort binnen de steden (Gelderland, g.d.). Deze urbanisatie wordt in De avonden afgebeeld door Frits van Egters aangezien hij met zijn vrienden in Amsterdam leeft en de drukke stad op zijn hoogtepunt meemaken. Ook is Frits van Egters drieëntwintig en woont hij nog thuis, omdat een huis vinden in Amsterdam wordt gehinderd door de urbanisatie. Ook is zijn modernisering en industrialisatie grote veranderingen die in de naoorlogse periode in Nederland zichtbaar werd. Verschillende sectoren werden gemoderniseerd en geïndustrialiseerd: dit omvatte onder andere de landbouw en de industrie (Bruhèze e.a., 2003). Deze modernisering en industrialisatie wordt in De avonden weerspiegeld door de aanwezigheid van moderne huishoudelijke apparaten in het huis van Frits van Egters, zoals de radio en elektrische kachel, die symbool staan voor vernieuwing en moderniteit. Al met al zijn sociale veranderingen als urbanisatie en modernisatie die in Nederland plaatsvinden na de Tweede Wereldoorlog terug te zien in De avonden.

Een laatste maar zeker niet minder herkenbaar aspect van de naoorlogse literatuur uit De avonden is een zoektocht naar zingeving en betekenis van het leven. Dit speelt tegen de achtergrond van het feit van het afnemend belang van religie, waar mensen voorheen hun zingeving aan ontleenden. In de tijd van de heropbouw en onzekerheid gingen mensen zoeken naar betekenis en een doel in hun leven. Zo worden er enkele metaforische motieven gebruikt in het boek die Frits zijn zoektocht naar zingeving laten zien: hij bekijkt zich vaak in de spiegel, wanneer hij oog in oog staat met zijn eigen sterfelijkheid en verval. Ook heeft Frits vaak dromen over donkere dingen als zwanen die hem doden of over verkeersongelukken. Deze dromen geven de duistere interne gevoelens van Frits weer en deze gelden als aanleiding van zijn zoektocht naar een doel in het leven. Ook heeft Frits gedurende het boek enkele existentiële uitspraken die zijn gedachteproces en zijn zoektocht illustreren. Het volgende citaat komt uit een doorsnee gesprek van Frits met zijn ouders: “Men kan weg moeten, zonder dat men ergens heen moet. Dat zijn de gevallen, dat men ergens vandaan moet.”(p. 123). Uitspraken als deze geven weer dat Frits veel meer nadenkt dan wat menigeen zal denken wanneer ze hem ontmoeten. Kort gezegd is het streven naar een doel in het leven iets wat Frits doet samen met vele anderen uit zijn tijd. Het is dus typerend voor de periode van de wederopbouw.

Concluderend, De avonden is een boek dat typisch in het rijtje past van werken uit de naoorlogse periode zoals De donkere kamer van Damokles en De tranen der acacia’s van Willem Frederik Hermans. Het boek bevat existentialistische elementen, referenties naar sociale verandering en een typische doelzoekende denkwijze die vele anderen in dit tijdperk hadden. De avonden heeft veel mensen uit haar tijdperk uitgedaagd om anders te denken en heeft daarnaast vele andere generaties geïnspireerd om hetzelfde te doen.

DBNL. (1989). Gerard Reve De avonden, Lexicon van literaire werken, Ton Anbeek, Jaap Goedegebuure en Bart Vervaeck - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/anbe001lexi01_01/lvlw00513.php

Bert. (2020, January 24). Recensie van een cultklassieker: Gerard Reve – De avonden *****. Het Boekenpeleton. https://boekenpeleton.wordpress.com/2018/04/13/recensie-van-een-cultklassieker-gerard-reve-de-avonden/

Gevonden in Delpher - het Parool. (28 november 1947). https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=Simon+van+het+Reve&coll=ddd&resultsidentifier=ABCDDD:010835265:mpeg21:a0187&page=1&identifier=ABCDDD:010835265:mpeg21:p007&cql%5B%5D=(date+_gte_+%2201-01-1946%22)&cql%5B%5D=(date+_lte_+%2201-01-1948%22 )

DBNL. (1984). Existentialisme in de Nederlandse literatuur: een absurd probleem? Ton Anbeek, Literatuur. Jaargang 1 - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/_lit003198401_01/_lit003198401_01_0002.php

Gelderland, E. (g.d.). Woningbouw en urbanisatie | Mijn Gelderland. https://mijngelderland.nl/inhoud/canons/lingewaard/woningbouw-en-urbanisatie

DBNL. (2003). 8 Techniek, industrialisatie en de betwiste modernisering van Nederland, Techniek in Nederland in de twintigste eeuw. Deel 7. Techniek en modernisering, balans van de twintigste eeuw, A.A.A. de la Bruhèze, H.W. Lintsen, Arie Rip, J.W. Schot - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/lint011tech07_01/lint011tech07_01_0010.php

'terwijl hij de vlinders van de wereld weerstaat'

Sat, 24 Feb 2024 18:54:06 GMT

'terwijl hij de vlinders van de wereld weerstaat'

Bespreking van 'Naglans' van Ron Elshout

Soms komt je een dichtbundel ter hand die buiten je weten al een langere tijd bestond. In oktober 2023 verscheen het prachtige Engel van glas van Ron Elshout, die op mij een onvergetelijke indruk maakte door zijn gedicht ‘Mei’ over de Stolpersteine van Gunter Demnig, maar al in 2006 verscheen zijn Naglans , een ontroerend mooie bundel, waarvan ik nu denk: waarom heb ik nog niet eerder van deze dichter gehoord? Elk woord, elke regel en al het wit ertussen heeft een subtiele schittering die langere tijd naglanst.

De motto’s van Lyotard en Canetti aan het begin van de bundel kondigen een stil verzet tegen de dood aan, die mij doet denken aan ‘reeks tegen de dood’ van Hans Faverey met zijn berusting en weerstand ineen. Het openingsgedicht uit de eerste afdeling van Naglans, ‘Het ongezongene’, komt letterlijk uit de stilte naar voren als het begint met:

Stilst, stiller, stil, hij heeft

ruimte gemaakt voor het werk

van zijn vingers, lippen, tong,

mompelt boven zijn talmende

hand, hij zal zijn als koren, nee

een boom, geplant aan waterbeken,

die zijn vrucht geeft op zijn tijd

en welks blad niet afvalt;

Je voelt hoeveel dichters deze ‘psalmist de dichter’, zoals het gedicht heet, zijn voorgegaan en dat iedere dichter zijn eigen weg over die eerste witte bladzijde zal afleggen.

Net als Favereys poëzie hangt die van Elshout dicht tegen de filosofie aan, waarin steeds die basale vraag naar onze oorsprong, ons wezen opduikt, niet alleen in thematiek, maar ook in de vorm, alsof elk gedicht behalve als een verwijzing naar de wereld buiten het gedicht ook verschijnt als muziek, als een verbreking van de stilte, als een ‘zijn’ te midden van alles wat er niet is en een weerspiegeling van het gedicht zelf. Zo reflecteert het gedicht ‘Groeve’ op het verschijnsel van een groeve, waar marmer wordt uitgehakt, waardoor je je afvraagt wat de essentie van de groeve is: wat er gewonnen wordt, of de holte die ontstaat. Hetzelfde geldt in zekere zin voor het gedicht dat uit de stilte wordt gehouwen.

Het is of de bundel tot een behoedzaamheid aanzet. Als vanzelf houd je je pas in en kijk je in stille verwondering om je heen alsof er zo maar iets breken kan. De afdelingen hebben fragiele namen: naast ‘Het ongezongene’ zijn er ‘Naglans’, ‘Craquelé’, ‘Aanrakingen’ en ‘Beginselen’. Wat er is, kan er ook zomaar ineens niet meer zijn. Er zijn korte ontmoetingen met het werk van andere kunstenaars: in ‘Pithoi’ vind je in de aarden vaas die nog de hand herbergt van wie hem vormde, een verwijzing naar het werk van Faverey. Er zijn meerdere verwijzingen naar Kouwenaar, Maurice Gilliams, maar ook naar beeldende kunstenaars als Matisse en Renoir.

De mooiste afdeling vind ik ‘Naglans’ waarin ik een bespiegeling lees op het verlies van een dierbare. Hieruit zou ik zoveel moois willen citeren. Je voelt de innerlijke noodzaak achter de woorden en tegelijkertijd is het geschrevene universeel:

Wat ik, in de nabijheid

van je huid, nalaat,

is niet meer dan de zuivere

gedaante van de herinnering,

de tastende hand, het gezicht

dat zijn voltooiing nadert.

Hoewel zelfs een chromosoom

spelbaar is, schuilt de macht

van de terugkeer alleen in het

woord – vlinder cocon rups - .

Nu je schaduw samenvalt

met wie hem wierp, schudt

iemand wat woorden uit

over het leven en dat

is het dan: ‘Nee, niet

vergeten, maar niet te bereiken.’

De ik worstelt met het naderen van de overledene, het lichaam waaruit het leven is vertrokken, maar dat toch langzaam verandert en herinneringen oproept. Dan volgt de rouw, gepaard met angst voor het vergeten: ‘Vaak wist ik minder dan / zijn stem’ en ‘Ik sta naast hem en grijp mis’. In ‘Grijze engel’ lijkt de kleine ik aan de hand van zijn opa de wereld te verkennen. Het gedicht loopt over van schoonheid. In aarzelende bewegingen komen grootvader en kleinzoon in al hun kwetsbaarheid uit het papier. Het zwartste landschap uit het verleden van de grootvader, ‘de kaalslag van de / akkers, de roestende rails, / zie de trage rook, / de einder van prikkeldraad’ doemt op en de ik staat ‘in al die ruimte, / met al die tijd’. Grootvader en kleinzoon lopen liefdevol maar ook vervreemdend in elkaar over:

Ik denk hem, mezelf, tot staan, -

hou hem staande, terwijl hij

de vlinders van de wereld

weerstaat, zoals ze hem soms

bevleugelen

Als je Naglans eenmaal ter hand hebt genomen, kun je alleen nog maar verlangen ernaar terug te keren, om al die mooie regels opnieuw te lezen en weer in die wonderlijke stilte te belanden, omringd door wat kwetsbaar is en er alles toe doet: ‘gemis is een ingewikkeld niets.’

Dietske Geerlings

Ron Elshout – Naglans . Wagner en Van Santen, Amsterdam. 80 blz. €15,95.

'Hier is geen sprake meer van stilte'

Mon, 19 Feb 2024 07:27:15 GMT

'Hier is geen sprake meer van stilte'

Bespreking van 'Het koude crematorium' van József Debreczeni

Al in 1950 verscheen het nietsontziende ooggetuigenverslag Het koude crematorium in het relatief vrije Joegoslavië van Tito, waar de Hongaarse Debreczeni na de oorlog woonde. Door de Koude Oorlog is het boek echter wat op de achtergrond geraakt, omdat het Westen niet zo gecharmeerd was van alle lof aan het adres van het Rode Leger, en de stalinisten in het Oosten hem verweten dat hij volhield dat het expliciet Joden waren die volgens het systeem vernietigd moesten worden, in plaats van een bredere groep ‘slachtoffers van het fascisme’. Nu, ruim zeventig jaar later, wordt het boek - zeer terecht - wereldwijd vertaald. Debreczeni’s werk is naast alle andere getuigenissen van bijzondere waarde, omdat hij behalve getuige, overlevende en slachtoffer, ook een scherp analist is, die de hele ‘gruwelarchipel’ rond Auschwitz in kaart brengt, de bizarre hiërarchie binnen de kamp blootlegt en op geen enkele manier terughoudend is in de beschrijving van de gruwelen die hebben plaatsgevonden.

Het boek begint met een foto waarop hij zelf staat naast zijn vrouw en zijn ouders. Van hen overleefde alleen hijzelf, de anderen zijn direct bij aankomst vermoord. Het boek is opgedragen ‘aan de geest van mijn dierbaren’. Dan volgen een foto van de auteur aan zijn bureau en een gedicht waarin hij de vraag stelt wat de mens te wachten staat als deze hel mogelijk was: ‘De schuld is gepasseerd, / Moeders moordenaar poseert / In zijn nieuwe uniform’. Er is een overzichtskaart opgenomen van de reis die Debreczeni heeft gemaakt langs verschillende kampen. In het voorwoord benadrukt Jonathan Freedland de door Debreczeni vastgelegde opmerking van een Franse medegevangene die naar de schoorstenen wijst: ‘Als iemand ooit opschrijft wat daar gebeurt, zullen ze hem voor een krankzinnige houden, of voor een perverse leugenaar.’ De auteur was niet de enige die toen al besefte dat er in de toekomst mensen zouden zijn die de Holocaust zouden ontkennen.

In chronologische volgorde doet de auteur verslag van zijn reis door de verschillende kampen. Hij begint bij de lange trein met lage goederenwagons waar de gebiedende stemmen ‘Los! Los’ roepen, die het hele boek blijven doorklinken. Debreczeni gaat alle bevolkingslagen langs: van jonge vijftienjarige schoolmeisjes tot grijsaards, die een paar dagen ervoor nog in hun leunstoel met elkaar hadden gekeuveld over de zondagse maaltijd. Hij ziet de eindeloze stroom van bekenden en onbekenden langskomen. Van het ene op het andere moment bekommert niemand zich meer om de dag van morgen: ‘Wanhoop kijkt niet op de kalender en doet niet aan planeconomie. De dag van morgen gaat gehuld in een verre nevel, even ver weg als het volgende millennium, waarin de mensen misschien wel rokken of tunieken dragen, er geen concentratiekampen bestaan en onschuldigen geen straf hoeven te ondergaan.’

Ze komen aan in Auschwitz in de beruchte rijen, links en rechts. Links is voor wie niet meer een stuk kunnen lopen. Vriendelijk vragen de SS’ers of er meer mensen naar de linker rij willen. Voor die rij zal een vrachtwagen geregeld worden. Velen maken aanstalten om over te steken. Ook József zet een stap vooruit. Dan komt er een gevangene met een lijkenkar aanrijden. Hij kijkt hen niet aan, maar blijft met gedempte stem herhalen: ‘Hier bleiben! Nur zu fuß! Nur zu fuß!’ József doet weer een stap terug. Er zijn helaas te weinig mensen die de waarschuwing van deze onbekende levensredder horen. Wie aan de linkerkant stond, heeft niemand ooit weer teruggezien.

Hoewel Debreczeni exact weet wie de schurken waren achter het systeem en dat ook geen moment uit het oog verliest, laat hij ook zien hoe het zijn medegevangenen zijn die vervallen in een walgelijk sadisme, weliswaar uit pure wanhoop om hun eigen zaakje te redden, maar toch. Met uiterste precisie legt hij de hiërarchie, die ingenieus op angst gebouwd is, bloot. Het komt er in feite op neer dat er een rangorde wordt bepaald onder de gevangenen zelf, waarbij ze een hogere positie kunnen bemachtigen door hun medegevangenen te onderdrukken, vernederen of verraden. Daardoor hoefden de Duitse SS’ers vrijwel alleen degene die bovenaan stond onder druk te zetten en af en toe iemand ‘zomaar’ te executeren, zodat de angst er bij iedereen goed in zat. Verder konden ze voor een groot deel afstand houden van de viezigheid binnen de muren van het kamp, waarin een soort slavenproductie aan de lopende band tot stand kwam: ‘Je duwt aan de ene kant een mens naar binnen en aan de andere kant komt er een Häftling uit rollen.’ Wie ooit bovenaan de maatschappelijke ladder stond, delft nu het onderspit. De klaplopers en criminelen zwaaien de scepter.

Debreczeni wordt naar verschillende kampen overgeplaatst. Steeds is er hoop op een verbeterde positie, maar het is alsof hij steeds dichter naar de hel schuift. Terwijl zijn lichaam gestaag aftakelt door ondervoeding en zware arbeid boven de grond, moet hij in het volgende kamp onder de grond werken waar hij elke dag ook nog slachtoffer kan worden van instortingen of andere ongelukken. Uiteindelijk belandt hij in Dörnhau, een hospitaalkamp, ook wel ‘het koude crematorium’:

‘Hier is geen sprake meer van stilte. Hoewel de novemberkou door het gebroken vensterglas naar binnen giert, is de stank niet te harden. De wanden ademen een verstikkende walm uit. Tussen de rijen britsen loopt een centimeters dik spoor van weerzinwekkende, gele stront. Ontklede muzelmannen waden door de adembenemende stroom.’

Vanaf dat moment brengt hij zijn tijd naakt door tussen de wisselende stervenden en lijken op zijn brits. De gruwelijkste ziektes breken uit en het is wachten op de dood.

Het boek is bepaald niet voor tere zieltjes. Je leest niet alleen over de overlevingsdrang en veerkracht van de menselijke geest, maar ook over het afdalen in totale krankzinnigheid en het verlangen naar de dood. Op meerdere plekken laat hij zien hoe medegevangenen zich vol overgave in die dood storten, omdat het lijden niet meer te dragen is. Het is niet te bevatten, enerzijds dat mensen elkaar dit hebben kunnen aandoen, anderzijds dat enkele mensen deze niet aflatende stroom gruwelen hebben overleefd en desondanks mens zijn gebleven.

Dietske Geerlings

József Debreczeni – Het koude crematorium . Arbeiderspers, Amsterdam. 248 blz. €23,99.

Drie keer een vrouw en een man

Sat, 17 Feb 2024 14:18:56 GMT

Drie keer een man en een vrouw

Bespreking van 'Op het allerlaatste moment' van Claire Keegan

Er zijn schrijvers die met hun dikke boeken en volle stijl de lezer overweldigen, waardoor deze sprakeloos en murw, of juist in aanbidding achterblijft. Claire Keegan lijkt precies het omgekeerde te doen. Net als in Pleegkind zet ze in Op het allerlaatste moment slechts in een paar streken een portret, relatie of een voorval neer. Tussen de regels door ontvouwt zich het hele verhaal en eigenlijk doet de lezer dat zelf. Keegan zet iets in gang, zelf ga je erop door. Daardoor is er een groot verschil met de wat rijker gevulde boeken in hoe je als lezer achterblijft. Als de schrijver veel heeft ingevuld, kun je als lezer terug naar het verhaal en zie je alles weer voor je. Je kunt er zelfs heimwee naar hebben. Keegans werk daarentegen blijft zich ontvouwen, lang nadat je het boek hebt dichtgeslagen.

Op het allerlaatste moment bevat drie verhalen ‘over vrouwen en mannen’, zoals de ondertitel laat weten. Ook zonder die ondertitel is de spanning tussen vrouw en man in elk verhaal te voelen. In het titelverhaal, dat ik eigenlijk niet zo heel mooi vertaald vind (‘So Late in the Day’), reist Cathal in de bus van Dublin naar Arklow, waar hij thuiskomt in een leeg huis. Er zijn wat terugblikken, naar het werk op zijn kantoor en naar de geschiedenis met Sabine, met wie hij bijna was getrouwd. Het zou niet goed zijn als ik hier Cathal zou portretteren, want dan zou ik mijn invulling van het verhaal geven. In hoe hij terugblikt op zijn samenzijn met Sabine, en in de eenvoudige dialogen tussen hen, ontstaat een beeld van deze man. Het samen kopen van een antieke verlovingsring met een op een roodgouden band gezette diamant, verloopt wat opmerkelijk, en nadat Sabine bij hem is ingetrokken, gaat ze naast hem zitten, op de rand van het bed:

‘Wat zit je dwars?’

‘Niks.’

‘Zeg het maar,’ drong ze aan.

‘Ik weet het alleen niet met die spullen, da’s alles.’

‘Welke spullen? Mijn spullen?’

‘Deze spullen. Al die spullen van jou. Dit allemaal.’

Hij keek om zich heen naar de blauwe sjaal, de twee extra kussens, de paren schoenen en sandalen, waarvan hij haar de meeste nooit had zien dragen, die onder zijn ladekast uitstaken.

Hijzelf had alleen Nikes en maar één paar schoenen.

‘Had je gedacht dat ik met niks zou komen?’

‘Het is gewoon veel,’ had hij geprobeerd uit te leggen.

‘Veel? Ik heb echt niet zoveel.’

‘Veel tegelijk bedoel ik.’

‘Wat had je dan gedacht?’

‘Geen idee,’ zei hij. ‘Niet dit. Gewoon niet dit.’

In het tweede verhaal is een schrijfster op weg naar het Böllhuis op Achill Island, waar ze twee weken mag verblijven om te schrijven. Als ze zich nog maar net heeft geïnstalleerd, belt er al iemand op, die graag binnen wil komen. Ze heeft er helemaal geen zin in, maar staat toe dat hij in de avond langskomt. Als ze de telefoon neerlegt, ergert ze zich eraan dat de afspraak haar meteen beperkt in haar vrijheid. Ze gaat een taart bakken, nog even zwemmen, waarbij ze zich bespied voelt, vult een vaas met bloemen en wacht dan af tot de man zich weer meldt. Ook bij deze ontmoeting zit je op het puntje van je stoel en merk je hoe je steeds je eigen verwachtingen moet bijstellen.

Het derde verhaal begint met: ‘Elke keer dat de gelukkig getrouwde vrouw een paar dagen wegging vroeg ze zich af hoe het zou voelen om met een andere man te slapen. Dat weekend was ze vastbesloten daarachter te komen.’ Ze gaat naar de stad om kerstboodschappen te doen voor haar man en kinderen, en boekt een hotelkamer. In een café ontmoet ze een man met wie ze mee naar zijn huis gaat. Ze reageert op de badkuip op blauwe, stalen klauwpootjes met ‘Dat is nog eens een badkuip’. Hij moedigt haar aan het bad uit te proberen en gaat haar wassen:

‘Ik weet wat jij nodig hebt,’ zei hij. ‘Jij hebt zorg en aandacht nodig. Er is geen vrouw ter wereld die geen zorg en aandacht nodig heeft. Blijf daar staan.’ Hij ging weg en kwam terug met een kam, en begon de klitten uit haar haar te kammen. ‘Kijk eens aan,’ zei hij. ‘Je bent een echte blondine. Je hebt blonde donshaartjes, als een perzik.’ Zijn knokkels gleden langs haar nek omlaag en volgden haar ruggengraat.

De situatie is zo bizar en vervreemdend dat je als lezer begint uit te glijden over wat je aan het lezen bent. De gesprekken en situaties lijken boven zichzelf uit te stijgen, of juist gegrond te zijn in archetypes. Het verhaal rolt zich in je hoofd in steeds nieuwe richtingen uit, waardoor je bijna medeplichtig wordt aan de diepere verlangens van de vrouw of de vervreemdende handelingen van de man.

Op deze ingenieuze manier trekt Keegan haar lezers het verhaal binnen en laat ze niet meer los. ‘Keegan is de godin van kleine dingen’, staat achter op het boek. Dat is precies haar kracht: ze gebruikt weldegelijk details, maar ze is er spaarzaam mee, waardoor de lezer zelf de verbindingen ertussen moet leggen, en dan blijkt Keegan niet alleen de godin van kleine dingen, maar ook van het grote, onzegbare, dat ons verontrust en ongemakkelijk maakt.

Dietske Geerlings

Claire Keegan – Op het allerlaatste moment . Wereldbibliotheek, Amsterdam. 112 blz. €21,24.

Hommage of nabootsing

Sat, 17 Feb 2024 14:18:52 GMT

Hommage of nabootsing

Bespreking van 'Day' van Michael Cunningham

Na zijn bestsellers Bloedverwanten , Huis aan het einde van de wereld , De uren , Stralende dagen , en Bij het vallen van de avond is nu ook Dag van Michael Cunningham verschenen. Ik koos voor de Engelse editie, eigenlijk vooral vanwege de prachtige wolkenpartij op het omslag die me deed denken aan de goudgele wolken boven een geel strand van het omslag van To the lighthouse van Virginia Woolf, in de beeldschone uitgave van Macmillan Collector’s Library. Dag gaat over drie keer één (moment van de) dag, namelijk de ochtend van 5 april 2019, de middag van 5 april 2020 en de avond van 5 april 2021. Op een subtiele manier raakt Cunningham de onverbiddelijkheid van de tijd in al haar verschijningsvormen, en net als bij The hours treedt hij ook hiermee in de voetsporen van Virginia Woolf, maar dan met een hommage aan haar – inderdaad! – To the lighthouse .

Woolf schrijft in A room of one’s own dat vrouwelijke auteurs wezenlijk anders schrijven dan mannelijke, en dat dat vooral te maken heeft met de omgeving waar zij zich doorgaans ophouden. In Woolfs tijd was dat voor vrouwen de beslotenheid van het huis, terwijl mannen veel meer daarbuiten beleefden. Mannelijke auteurs zouden daardoor meer op grote gebeurtenissen en ontwikkelingen gericht zijn en vrouwen op de subtielere verschuivingen van stemmingen en blikken tussen personages binnenshuis. Inmiddels zijn we een hele eeuw aan emancipatie verder, maar toch was dat het eerste wat me na een paar bladzijden van Dag opviel: dat Cunningham feilloos de subtiele verschuivingen in relaties en gevoelens beschrijft en nauwelijks gebeurtenissen nodig heeft om zijn prachtige verhaal te vullen.

Net als To the lighthouse bestaat Dag uit drie delen, gekoppeld aan drie dagen, verspreid over drie jaar. De drie momenten spelen zich ook hier hoofdzakelijk af rond een familie: Isabel en Dan, hun twee kinderen Nathan en Violet en Isabels jongere broer Robbie.

In het eerste deel ben je vooral getuige van de spanning in de relaties tussen Dan, Isabel en Robbie, omdat zowel Isabel als Dan eigenlijk heel erg ‘verliefd’ zijn op de wat excentrieke Robbie, die bij hen op zolder woont. Het huis wordt te klein en daarom vinden ze dat Robbie moet verhuizen, zodat Nathan en Violet ieder een eigen kamer zullen hebben. Wat je vooral leest, zijn de onzekere gedachten van de personages over elkaar, die in alles lijken op de ‘stream of consciousness’ van mrs. Ramsey uit To the lighthouse , waarin ze enerzijds genadeloos de botheid van haar man bekritiseert en tegelijkertijd zoekt naar wat haar ooit in hem heeft aangetrokken. Dat is ook exact het strijdtoneel in Dag .

Isabel en Robbie houden er een bijzonder spel op na: ze hebben samen in hun verbeelding een oudere broer, Wolfe, gecreëerd, voor wie ze zelfs een Instagramaccount hebben aangemaakt, waarop ze foto’s posten van plekken waar hij zich zou bevinden. Dit spel spiegelt onze omgang met sociale media: wat willen wij de ander en onszelf eigenlijk graag wijsmaken? Tegelijkertijd laat deze niet-bestaande figuur ons denken over hoe wij ook van elkaar een beeld hebben dat wellicht helemaal niet klopt.

In het middendeel is Robbie voor een paar weken naar IJsland afgereisd, maar door de Corona-uitbraak kan hij voorlopig niet meer terug. Hij verblijft in een kleine berghut en doet net of hij daar met Wolfe is. Isabel bevindt zich ondertussen regelmatig op de trap, met haar mobiel. Ze drijft dan in gedachten weg van haar familie en ook een beetje in de tijd, omdat ze zich voorstelt dat ze hier altijd op de trap blijft zitten, zelfs als er inmiddels al andere mensen in het huis wonen. Ook in To the lighthouse maakt de tijd ineens zo’n enorme sprong.

Het middendeel van Woolfs werk, ‘Time passes’, waarin het licht van de vuurtoren, de storm en regen vrij spel hebben in het leegstaande huis van de Ramseys, komt bijna letterlijk terug in Dag als de tijd langzaam de sporen van Robbie in de berghut wist als hij daar niet meer is:

‘A single square of moonlight lies on the tabletop, its upper righthand corner interrupted bij a can of Five Elephant coffee left there months ago by a German backpacker and a white plate on which someone placed a clump of moss, which has turned yellow and brittle. On one wall, a paper calendar is turned to April 2021. On another hangs a painting of the mountain – depicted as a lopsided green triangle presided over by the white smudge of a cloud – which, hung close to one of the two windows, might have been put there as a demonstration of disparity between the genuine world and various human attempts to pay homage to it.’

In Woolfs verhaal maakt de oorlog slachtoffers in de familie, in Dag de Corona-epidemie. En net als zoon James Ramsey keert zoon Nathan zich in het laatste deel tegen zijn vader, terwijl hij stilletjes hoopt dat zijn moeder hem zal begrijpen. Ook zit Nathan Woolf persoonlijk wel heel dicht op de huid als hij, gekweld door diepe gevoelens van verdriet en schuld, in het donker een meer inloopt. Hij heeft geen stenen in zijn zakken, maar toch.

Een schilder die een hommage brengt aan een oude meester, zal zich in techniek van hem moeten onderscheiden om op zichzelf te kunnen staan. Je kunt je afvragen hoeveel hommages Cunningham aan Woolf kan brengen zonder zijn eigenheid te verliezen. Natuurlijk is Dag een eenentwintigste-eeuws relaas en het is schitterend hoe de talloze verwijzingen naar To the lighthouse het boek verrijken, maar de vraag is of de kracht van dit verhaal niet vooral zit in dat karakteristieke van Woolfs originele werk, dat hij bijna in zijn geheel heeft overgenomen: haar stijl én die prachtige opbouw met het spel van licht en tijd.

Dietske Geerlings

Michael Cunninham – Dag . Prometheus, Amsterdam. 272 blz. €23,99.

‘Al ging ik ook in een dal der schaduw des doods’

Sun, 04 Feb 2024 18:41:42 GMT

‘Al ging ik ook in een dal der schaduw des doods’

Bespreking van 'De nacht der girondijnen' van J. Presser

Precies in de week dat Joep van Ruiten in het Dagblad van het Noorden schrijft dat de CPNB voor het boekenweekgeschenk van 2025 terugkeert naar het oude idee van een wedstrijd, waarbij auteurs anoniem hun manuscript opsturen naar een vakjury, viel heel toevallig bij mij de eerste druk van De nacht der Girondijnen van J. Presser uit de kast, toen ik een ander boek wilde pakken, waarachter het kennelijk al jaren verscholen had gelegen. Toen ik het opende, viel me op dat de naam van de auteur ontbrak. Dit was het boekenweekgeschenk uit 1957, dat destijds inderdaad als winnaar uit de wedstrijd kwam. Later zag ik achter in het boekje alle namen van de inzenders, onder wie Prof. Dr. Jacob Presser. Ik las het als zestienjarige op de middelbare school en herinnerde me slechts één beeld, dat van een overvolle trein. Verder niets. Na herlezing heb ik het meteen onder de aandacht van mijn leerlingen gebracht. Het is weliswaar een duister, maar tegelijkertijd een indringend en hartverscheurend verhaal, dat het geweten van de lezer slijpt.

Het verhaal begint met het motto ‘Homo homini homo’, een menselijkere variant op ‘homo homini lupus’, dat betekent dat de mens voor de (mede)mens een wolf is. De ik-persoon wil het nog één keer proberen, nu hij zelf in de strafbarak zit, ‘met de zekerheid “nach Osten abzurollen”, om nog even een pronkjuweel uit Cohns woordenschat te gebruiken.’ Hij heeft daarvoor al twee keer geprobeerd zijn verhaal te doen, maar beide keren dat kostbare papier verscheurd, omdat de som weigerde uit te komen.

Vanaf de eerste zin bevind je je in een gestaag voortdenderende gedachtestroom van Jacques Suasso Henriques, een Portugees- Joodse geschiedenisdocent, die in de strafbarak van Westerbork is terechtgekomen. Daarvoor gaf hij les op het Joods Gymnasium, samen met orthodoxen, vrijzinnigen, Zionisten en assimilanten, zoals hij zichzelf noemt. Hij geeft eerlijk toe dat hij helemaal niets met dat jood-zijn heeft: ‘hoe haatte ik, nog dieper, al die bij de capitulatie naar IJmuiden stuivende, doodgeschrokken, radeloze Joden, kleine voorhoede van dat eeuwenlang vluchtende, nergens voorgoed wortelende rotvolk, waartoe ik behoorde, zonder het ooit gewild te hebben’. Zijn moeder was afgewezen als lid van de NSB, ondanks haar openlijk beleden begrip voor ‘het nieuwe Duitsland’. Alleen zijn vader hechtte nog aan wat joodse rituelen. Al snel blijkt dat zijn vader niet meer leeft:

‘Dat puntbaardje is het laatste, wat ik van hem gezien heb; het stak omhoog, toen hij, met zijn armen en benen dwaas gespreid, op het plaveisel lag. De straat was verduisterd natuurlijk, maar zo vol blauwwit maanlicht, dat dat gekke gevalletje zelfs een kleine slagschaduw wierp, naast de zwartige bloedplas. Ze waren Moeder en hem komen halen en hij was vastbesloten geweest, rustig mee te gaan, want hem kon als Portugees niets gebeuren: had hij geen stempel? Hij moet over het dak gevlucht zijn; ze hebben in de lucht, niet op hem geschoten, zeggen ze.’

De gedachten buitelen over elkaar heen en stukje bij beetje krijg je zijn geschiedenis te horen. Zijn leerling Georg Cohn bood hem een mooi baantje aan in Westerbork, onder zijn vader, de Duitse Jood Siegfried Israel Cohn, ‘een van de allerhoogste MSW-s (betekent: Macht Sich Wichtig; ik was het zelf ook een tijdlang).’ Volgens Georg was het baantje dé manier om zelf geen slachtoffer te worden. Jacques maakt dankbaar gebruik van het aanbod, maar merkt al gauw dat hij keihard moet zijn voor deze klus. Elke week komt de trein aan, en de nacht daarvoor noemt hij ‘de nacht der nachten’, waarop in alle barakken de angst toeslaat, omdat niemand weet wie er de volgende ochtend wordt aangewezen om op transport te gaan. Tussen de slachtoffers vindt hij niet alleen zijn eigen moeder – het enige wat hij voor haar kon doen, was haar een goed plaatsje bezorgen tussen de waterton en de ton voor de uitwerpselen – maar ook zijn leerlingen, onder wie het prachtige meisje Ninon de Vries, voor wie hij in de klas al een zwak had en dat hij nu eigenhandig de trein in moet tillen. Haar echte naam is Saartje, ‘als in de moppen-van-Moos’.

Hoezeer hij ook probeert ‘wolf’ te zijn, het gaat hem steeds slechter af. Vanuit zijn hoofd wordt hij steeds door Jacob toegesproken, zijn Joodse alter-ego, die als een soort geweten lijkt te werken. In een van de barakken ontmoet hij de rebbe Jeremia Hirsch, die hem een deel van psalm 23 laat voorlezen uit een ‘klein zwart boekje’. Bij de woorden ‘Al ging ik ook in een dal der schaduw des doods’ lukt het Jacob niet meer verder te lezen. De rebbe neemt het met zachte stem over. Steeds vaker zoeken ze elkaar op voor grappen en serieuze gesprekken.

Deze ‘stream of consciousness’, de zo typerende stijl die in meer naoorlogse literatuur opduikt, grijpt je bij de strot, omdat je je in het heetst van de strijd bevindt, midden in het geweten van een mens, die niet meer weet wat zijn eigen belang nog waard is, als hij dat van anderen al zo vaak met voeten heeft getreden. Ik heb me al die jaren afgevraagd wat het toch met die Girondijnen was, waarnaar de titel verwijst. De Girondijnen waren een gematigd linkse groepering tijdens de Franse Revolutie. Ook zij beleefden uiteindelijk hun ‘nacht der nachten’, voordat zij ter dood werden gebracht onder de guillotine. Ze hadden de eenheid van Frankrijk in gevaar gebracht.

In het voorwoord staat ‘De vraag zou gesteld kunnen worden of dit onderwerp niet te somber en navrant is voor een uitgave, die als Geschenk bedoeld is. Wij zijn van mening, dat deze overweging voor dit verhaal niet mocht gelden. De novelle behandelt een drama, waarmee ons hele volk geconfronteerd is.’ Het is onbegrijpelijk dat een medewerker van deze zelfde CPNB zo veel decennia later over Het bittere kruid de uitspraak doet dat dit het leesplezier van jongeren zou bederven. Ik weet wel beter: leerlingen zijn doorgaans diep onder de indruk van dit soort werken, juist omdat ze feilloos aanvoelen dat het niet zomaar een ‘leuk verhaaltje’ is.

Dietske Geerlings

J. Presser – De nacht der Girondijnen . Meulenhof, Amsterdam. 96 blz. €12,99.

Poedersuiker op mijn schouders en mijn hoofd als een nonnenbil

Sun, 28 Jan 2024 19:26:16 GMT

Poedersuiker op mijn schouders en mijn hoofd als een nonnenbil

Bespreking van 'Marshmallow' van Simone Atangana Bekono

Je kunt nog zoveel poëzie hebben gelezen, het betreden van een onbekende bundel blijft iets heiligs houden en tegelijkertijd iets onbetamelijks. Voorzichtig open je de deur, kijkt om het hoekje of de wereld er nog een beetje herkenbaar uitziet, of dat je door raadselachtige lange armen de kamer ingetrokken wordt, om daar voorlopig niet meer uit te kunnen ontsnappen. Bij het openen van Marshmallow , de nieuwe dichtbundel van Simone Atangana Bekono, kwam ik eerst in een keurig voorportaal terecht waarin ik enigszins voorbereid werd: ‘Uhh,,, I am sorry I know nothing of form!!’ Dat hoeft ook niet, wilde ik het lyrisch ik toefluisteren. Je hoeft niets van vorm te weten om prachtige poëzie te schrijven, doe maar gewoon. En het was of het gedicht dat erop volgde, naar me luisterde, want het was er gewoon: ‘rauwgebeukt / en overmorst / dan voorzichtig ingepakt’. Wat een warm welkom: ‘zoet gemompel der overtreden regels / zacht gekneed vervolgens met zalf op de wond’.

Ik houd van marshmallows, het zachte zoet waar je voor even in kunt verdwijnen. Na een poosje weet je niet meer goed wat je in je mond hebt, en voel je ook een lichte misselijkheid opkomen. Ik heb die marshmallows toch even opgezocht en zag tot mijn verrassing dat het snoepgoed in Vlaanderen ‘nonnenbil’ of ‘meiskesvlees’ wordt genoemd. Misschien had ik gewaarschuwd moeten zijn door het openingsgedicht, maar toen ik daarna ‘terra’ betrad en vervolgens ‘kamer’, struikelde ik onhandig over de drempel en lag spoedig languit op de grond in een ruimte waar ik nauwelijks nog om mij heen durfde te kijken:

zag een berg een slapende zweep

zag een ondersteboven boom wortels graaiend

naar een vliegend paard met hoorns

zag een serpent met engelengezicht

dat sliertend lijf in zichzelf verstrikt

at een vrucht met duizend pitten

wangen rood van sap klaargekomen

Waar ben je terechtgekomen? Natuurlijk kun je elk moment de kamer uitrennen, de deur achter je dichtdoen om nooit meer terug te komen, maar in de hoekjes van de taal zie je stukjes liggen die je niet zomaar meer kunt achterlaten: ‘niks kan mij behouden’ en ‘ik tekende met wat ik kende houtskool en inkt’. Het is alsof iemand in taal zichzelf bij elkaar aan het zoeken is en dan word je vanzelf uitgenodigd om mee te zoeken. Dat het niet zou meevallen, had je kunnen weten: ‘en wie was ik dan – of ik dan / ja wat? een kapot scharnier in je deur?’ Het zou kunnen dat je bij het openen van de deur al per ongeluk iemand hebt geraakt: ‘komkom / komkomkom // want ik heb niks / dus je moet komen’. Als dat geroepen wordt, kun je niet meer zomaar weggaan. Je probeert te redden wat er te redden valt.

Atangana Bekono’s poëzie is overrompelend. Je belandt in de oksels of tussen de dijen van een trillend, worstelend of klaarkomend lichaam dat steeds van vorm lijkt te veranderen. Dat had je misschien niet helemaal verwacht toen je nog voor de gesloten deur stond, maar eenmaal binnen, probeer je je toch enigszins te oriënteren. Dat valt niet mee, omdat wat zich lijkt op te bouwen meteen weer afgebroken wordt:

het was wel teder

het had ook iets van gewichtheffen, direct al

het spel was heel wreed soms ik verloor mezelf

men schrok van hoe het zich uitte:

dat breken / wederbouwen

En is dat niet precies hoe ook het leven en de liefde zich aan ons voordoen: tegelijkertijd uitnodigend en afstotend: ‘het werd een soort waterkolken – eerst nog leuk - / toen bleef het kolken / toen kookte het over’. De grens tussen wat je nog prettig vindt en wat niet, is algauw overschreden. Probeer in deze wereld nog maar jezelf te zijn. Het lyrisch ik vraagt zich af wie of wat ze is, en wie of wat de ‘jij’ is: een ‘messy millennial woman’, een ‘monstertruck’, ‘een hond’, ‘een poederroze rivier’. In een ander gedicht wilde de ik ‘iets zijn wat nog niet bestond / midden in de wereld’.

De verwarring en het wanhopige zoeken naar geruststelling komt ook tot uitdrukking in de titels ‘nomen est omen’, ‘niet goed II’ en ‘niet goed III’, terwijl er nooit een ‘niet goed I’ is geweest, ‘het is nog steeds gewoon een kamer (teruggekeerd/verbouwereerd)’. De ik probeert de jij te vinden, maar ziet niets dan een wit plafond. Sommige titels zijn gedichten op zichzelf: ‘ik heb huilend heen en weer gelopen in de javastraat maar er waren ook bloemen’.

Het heen en weer lopen zie je trouwens ook terug in de heen- en weergaande opmaak van de zinnen over het papier.

Die opmaak is in de hele bundel opvallend: vaak komt de tekst uit de rechterkantlijn naar voren, soms zelfs van beide kanten, of juist vanuit het midden. Het is alsof alle kanten van de kamer worden afgetast om te komen tot de kern, die ongrijpbaar blijft. Heel even moet je het ook ‘zonder kamer’ doen, waarbij het openingsgedicht ‘koop anders een emmer’ heet. Ook de klankrijkdom is opvallend en nodigt uit om hardop voor te lezen.

Je kunt je bed gespreid hebben, je buik gevuld, en toch doof en blind zijn voor wie je bent:

maar toch vreesde ik

dat de hemel leeg was

ik een zielloze opslagplaats

waar karkassen en toekomstige

karkassen in scholen

als ik mijn hart opendeed

was daar alleen

een tafel, een bank, een stoel, geen bezoek

In het slotgedicht spiegelt de ik wat de lezer probeert aan het eind van een vervreemdende bundel: ‘nu ga je kijken wat eruit komt’. En wat eruit komt ‘is een hele stapel hoofden’, je ‘gelooft niet wat je zag / ook jouw hoofd werd als een marshmallow’. Dat klopt wel een beetje: ‘de poedersuiker / dwarrelt / nu toch ook / op jouw schouders, hoor’. Met die poedersuiker op mijn schouders en mijn hoofd als een ‘nonnenbil’ wil ik weer terug naar de ingang om de kamers opnieuw te betreden.

Dietske Geerlings

Simone Atangana Bekono – Marshmallow. De Arbeiderspers, Amsterdam. 80 blz. €18,99.

Een verlangen ‘om de wereld net voorbij de oever te begrijpen’

Fri, 26 Jan 2024 07:27:07 GMT

Een verlangen ‘om de wereld net voorbij de oever te begrijpen’

Bespreking van 'Archipel 1923-2023'

Er zijn verschillende manieren om onze oude dichters te eren. Een bijzonder sympathiek initiatief kwam afgelopen jaar van de varende uitgeverij Hetmoet. In 1923 debuteerde Slauerhoff met zijn bundel Archipel . Om het honderdjarige bestaan van deze bundel te vieren, nodigde de uitgeverij in oktober veertien verschillende kunstenaars uit om – om de beurt – met de zeiltjalk Vrijbuiter naar het kleine eiland Archipel in het Grevelingenmeer te varen, daar 24 uur door te brengen met één gedicht van Slauerhoff, en zich hierdoor te laten inspireren. Dit initiatief heeft geleid tot een fraaie, handgebonden uitgave van de veertien gedichten van Slauerhoff, aangevuld met alle eigentijdse bijdragen van deze kunstenaars.

Het is bij de eerste bijdrage al meteen duidelijk hoeveel er in deze eeuw is veranderd. Naast het prachtige spiegelgedicht ‘Ochtend’ van Tine Tabak naar aanleiding van het gelijknamige gedicht van Slauerhoff prijkt een kleine QR-code die je brengt naar een filmpje waarin je het gedicht niet alleen hoort voordragen, maar waarin je ook beelden ziet van het eiland en de sfeer die de kunstenaar hebben geïnspireerd. In Slauerhoffs tijd was de lezer gebonden aan het papier en de letters. Alleen de lezer zelf kon deze tekens tot een beeld in zijn hoofd maken. Die mogelijkheid is er nu nog steeds, maar zij is aangevuld met nieuwe kunstvormen in geluid en beeld.

Slauerhoffs poëzie is romantisch, lijdend aan het hier en nu, vol verlangen naar ver weg en andere tijden. Juist dat maakt dit initiatief haast magisch. Zijn poëzie krijgt nu daadwerkelijk een echo in een, vanuit Slauerhoff bekeken, verre toekomst. Er komen beelden terug uit zijn poëzie van de rotsen, de wind, de storm, het eiland en de eenzaamheid, maar vanuit een moderne pen. Je zou willen dat hij even om de hoek zou kunnen kijken waar zijn prachtige bundel toe geleid heeft.

Soms blijft de tekst verborgen achter een QR-code. Zo heeft Tjaka Tomas een beeldend kunstwerk gemaakt, ‘Hai Mahatu – Penuh Kasih’ bij ‘Ratanui’ van Slauerhoff. Het is alsof je door een kristal naar een kleurrijke wereld kijkt: die van het verleden, van de toekomst, van de verbeelding? Als je de code volgt, dan hoor je alleen een stem die een gedicht voordraagt, juist zonder beeld.

Sommige bijdragen blijven dicht bij de wat rauwe, romantische sfeer van Slauerhoffs poëzie, maar Daan Doesborgh schreef naar aanleiding van ‘Het boegbeeld: de ziel’ een ‘Ballade voor mijn oma’, die ernstig, maar tegelijkertijd ook humoristisch begint met:

Die nacht op de boot in de Grevelingen

wilde ik de Styx over, maar ik had geen geld,

dus ik kwam wel in oma’s tuin, maar ze was niet thuis.

Ik ruimde schalen af waar ze nét van had gegeten,

bracht weer leven in de vijver die ze nooit heeft gehad.

Als ik goed terug de tijd in luisterde hoorde ik nog net

de klik van het slot achter haar ferme hand, een hak

op de stoep, klik van een tas, een beschaafde groet.

Toch voel je ook hier de hang naar een andere tijd, naar de onbereikbare ander die zich verscholen houdt, terwijl alle sporen er nog zijn, die verlangen zo versterken. Daarmee blijft de dichter toch in de geest van Slauerhoff.

Broeder Dieleman roept vanaf het onbewoonde eiland naar de schipper ‘Ik heb een gedicht!’ en houdt zijn boekje omhoog als bewijs. Daarna blijkt het toch wat subtieler te liggen: ‘Het was geen af gedicht dat ik dacht gevonden te hebben. Meer een idee, een manier van denken die een blik opende.’ De tekst leidt uiteindelijk naar het ‘gevonden’ gedicht waarin de ik constateert: ‘zelfs in mij huist er nog wildernis / ben ik nog ergens pionier’. De dichter baant een ‘onaf pad tussen de bramen’.

Het raadselachtige uit Slauerhoffs ‘Sirenen’ krijgt een bijzondere plek in het korte verhaal ‘Runen in het zand’ van Marieke de Groot, dat vol prachtige zinnen staat, die op zichzelf al kleine gedichten zijn waar je voor een poos in kunt verdwijnen:

‘Staan aan de waterlijn roept een verlangen bij me op om de wereld net voorbij de oever te begrijpen. Maar het water scheidt me van de pony die op de golven lijkt te staan, van de witte vogel in delen, bestaande uit één vleugel, gestrekte nek, snavelprofiel. Daarom kijk ik naar wat hier nu wel is, kies ik ervoor te geloven in alles wat zich op dit moment aan mij toont. Daarom zit ik op mijn hurken, por in het zand, laat bewonderend de amuletten van de oever door mijn vingers glijden; strengen geelbruin kelp om een mossel gewikkeld, een tengere sliert blaaswier, elegant in een oesterschelp gevleid.’

De kleine verzameling kunstwerken rondom Slauerhoffs Archipel is meer dan een ode aan deze dichter, het is de uitkomst van een bijzonder creatief initiatief dat laat zien dat het geheel zo veel groter en magischer kan zijn dan de som van de afzonderlijke delen. Ook maakt zij tastbaar hoe ieder mens niet alleen een uniek spoor trekt in de relatief korte periode die hij op aarde rondloopt, maar er iets heel moois uit kan komen als dat unieke spoor van de ene kunstenaar dat van de andere raakt.

Dietske Geerlings

Wiebe Radstake en Isa Altink – J. Slauerhoff Archipel 1923-2023 . Uitgever Hetmoet, Amsterdam. 56 blz. €18,50.

‘Door mensenhanden gemaakt en ook de mens voorstellend’

Tue, 16 Jan 2024 15:08:23 GMT

‘Door mensenhanden gemaakt en ook de mens voorstellend’

Bespreking van 'Elders literair 2023-2'

Het platform Elders literair biedt een podium aan schrijvers voor wie op een of andere manier in hun werk het ‘niet hier’ een essentiële rol speelt. Dat podium is breed, want iedere kunstenaar, wellicht met uitzondering van de performancekunstenaar, trekt zich terug uit het ‘hier’ in zijn verbeelding. Hoewel ‘Elders’ misschien ver weg klinkt, is het, volgens het voorwoord in het tweede papieren nummer van 2023, soms ook dichtbij. Dit nummer gaat onder andere over rouw, melancholie, gevangenschap, rondtrekkende dromers, film en beeldende kunst. Het is fraai vormgegeven en laat inderdaad een breed scala aan tekst en beeld zien.

Het begint met het mysterieuze verhaal ‘Eiland’ van Elisa Veini. Leander, die net in de haven terugkomt na zijn tweewekelijkse boodschappen op het vasteland, ontmoet een onbekend meisje dat voor hem vooral wartaal uitslaat. Stukje bij beetje komt er een verbinding tussen beiden tot stand, en niet alleen tussen hen, maar ook met hun beider verleden. Het is prettig dat er zo veel nog in te vullen valt in het verhaal en dat het daarmee een beroep doet op de verbeelding.

In ‘De metafysica van het verlangen’ brengt dichter Jonas Bruyneel de lezer naar een jongen met wangen van marmer, die zittend op het zuiltje tegen de zon in tuurt naar het halfrond van de havenkom: ‘Hij droomt landen waar steden van glas en straten uitgestrekt zijn, gepolijst en helder’. Beschrijft de dichter een marmeren beeld, of heeft hij zelf uit taal een jongen gebeeldhouwd, vol verlangen naar liefde en verbinding met de ander? Het gedicht werpt een bijzonder licht op het woord ‘metafysica’.

De bijzondere collages van Ilona Verhoeven brengen de kijker in werelden van foto’s waarin natuur en mens op raadselachtige wijze in elkaar schuiven, waardoor er verbindingen worden gelegd die vervreemden en aan het denken zetten.

Niet alle teksten zijn even geslaagd. Sommige doen denken aan de schoolkrant van vroeger, waarin de schrijver misschien net iets te veel zijn best doet om een mooi verhaal te schrijven en alles invult voor de lezer, die dan zijn verbeelding niet meer nodig heeft.

Bijzonder is het project van Hanz Mirck met foto’s van Jeroen Taalman, ‘Tussen Binnen en buiten’, waarbij ze doordringen tot in het diepste wezen van de gevangenis. Van het project dat zeer waarschijnlijk binnenkort als geheel zal verschijnen, zijn enkele foto’s en fragmenten in dit nummer opgenomen. De fragmenten roepen een wereld op van gedachten en beelden die niet alleen de wereld van de gevangenen spiegelt, maar ook die van onszelf:

‘Hier is het bewijs dat ik iets goed deed. Hier staat mijn naam, dezelfde naam, een ander iemand. Door de tralies voor mijn raam zie ik hoe mijn tijd verdergaat zonder mij. Nu nog. Alleen zo kan de wereld ons langzaam vergeven. Iedere nacht wordt de afstand groter tot het moment, straks kan ik het van alle kanten bekijken.’

Ook de foto’s zijn kleine werelden tussen ‘binnen’ en ‘buiten’ waarin vensters, deuren, en de doorkijk tussen twee benen ons een vervreemdende blik op de ruimte geven.

Het mooist van alle verhalen vind ik ‘Het dek’ van Arjen van Meijgaard, dat met een tekst van nog geen bladzijde lang een ruimte aan mogelijkheden in onze verbeelding bouwt door de focus op een ‘bankje zonder mensen’ op het achterdek van een schip. Zo vind ik een verhaal op z’n mooist, als wat er staat een magische verbinding aangaat met wat er niet staat. Daarvoor moet de schrijver een stapje terugdoen en niet alles geven. Misschien wel alles geven, maar dat deels omzetten in stilte, waardoor hij voor de lezer een ruimte creëert die uitnodigt tot verwondering.

Precies dat is waarom ook de ‘koppen van Frank’ van een zo wonderlijke schoonheid zijn, waarvan enkele in dit nummer staan afgedrukt. Je ziet brokken van koppen uit verschillende materialen tegen een zwarte achtergrond. De koppen hebben bijzondere structuren en de lichtval geeft bepaalde delen een accent. Je ziet hier en daar een aanzet tot een gelaatstrek, maar veelal moet je ernaar raden. Diederik Gerlach schreef er een prachtig essay bij: ‘Misschien zou je Franks koppen als meteorieten moeten beschouwen, door mensenhanden gemaakt en ook de mens voorstellend: een eenzame acteur in de tijd, een glinstering in het zwart.’

Al met al biedt dit nummer van Elders literair genoeg om je enkele uren aan te laven. Dat er wat mindere teksten tussen zitten, doet niet per se af aan de kwaliteit, omdat het wonderschone er juist daardoor uitspringt. Bovendien is het tijdschrift op deze manier geen eindstation, maar biedt het een open podium voor nieuwe kunstenaars en schrijvers, die zich nog verder zullen bekwamen in het vak: werk in uitvoering waarbij de lezer en kijker voor even worden meegenomen.

Dietske Geerlings

Elders literair 2023-2 . Uitgeverij In de Knipscheer, Haarlem. 68 blz. €15,00.

'Ik weet dat ze het koud heeft'

Tue, 16 Jan 2024 15:03:37 GMT

'Ik weet dat ze het koud heeft'

Bespreking van 'Winterverhalen' van Ingvild H. Rishøi

Wat is er met kou dat deze een diep gevoel van solidariteit op kan roepen? Alle drie de Winterverhalen van de Noorse Ingvild H. Rishøi spelen zich af in de kou. In elk verhaal lopen personages rond die door omstandigheden enigszins aan de rand van de samenleving zijn beland en het is alsof juist de schrijnende kou die niet alleen optrekt uit de sneeuw waarin de personages zich bevinden, maar ook uit hun ellendige toestand, een diep mededogen bij de lezer oproept.

Het eerste verhaal, ‘We kunnen niet iedereen helpen’, gaat over een moeder met haar dochtertje van vijf, die op weg zijn naar huis. Het meisje heeft in haar broek geplast en krijgt het koud. De moeder overweegt om de bus te pakken, maar op de eerste bladzijde is al duidelijk dat ze nauwelijks geld te besteden heeft. De moeder overweegt om zwart te rijden, maar ze wil ook het goede voorbeeld geven. Tot overmaat van ramp lopen ze langs een dakloze die om geld bedelt. Als ze voorbij zijn, zegt het dochtertje tegen haar moeder dat ze de man geld moeten geven, omdat hij maar één hand heeft. De moeder kan niet weigeren, maar geeft per ongeluk een groter muntstuk dan ze van plan was en heeft daardoor niet meer genoeg geld voor de bus: ‘Nu zegt ze niets, maar ze begint wijdbeens te lopen en ik weet dat ze het koud heeft.’

In het tweede verhaal, ‘De goede Thomas’ wil de vader een kussen kopen voor zijn zoontje dat komt logeren. Hij is nog niet zo lang uit de gevangenis en wil het graag allemaal goed doen. In de winkel krijgt hij echter al vrij snel een paniekaanval door alle vragen van een van de medewerkers, waarop hij geen antwoord weet. Het is duidelijk dat hij door zijn tijd in de gevangenis veel is kwijtgeraakt. Stukje bij beetje kom je erachter dat alles in zijn leven steeds mislukt: ‘Mijn schoenen glijden in de sneeuw en de klok boven het kruispunt licht rood op, het is te laat, ik had nu thuis moeten zijn.’

In het laatste verhaal ‘Grote zus’ vlucht een meisje met haar jongere halfbroertje en -zusje uit huis om te ontkomen aan uithuisplaatsing door de instanties. Ze is bang dat ze zo haar broertje en zusje zal kwijtraken en daarom neemt ze de twee mee in haar vlucht. Ze zijn op weg naar een vakantiehuisje van een vriendin, maar de sneeuw vormt letterlijk een onoverkomelijke barrière om de veiligheid van dat huisje te bereiken.

De winterverhalen zijn alle drie te zien als moderne sprookjes waarin alles mis dreigt te lopen, maar uiteindelijk toch ten goede keert, omdat er steeds iemand in de verhalen opstaat om het verschil te maken voor deze aandoenlijke figuren. De verhalen zijn spannend en tegelijkertijd meeslepend door de treurige, maar helaas ook herkenbare situaties waarin de personages zich bevinden. In klassieke sprookjes is meestal duidelijk goed van kwaad te onderscheiden. In Rishøis verhalen ligt dat allemaal wat subtieler. De personages willen het allemaal wel goed doen, maar door omstandigheden zijn ze daar niet toe in staat. Je voelt een diep mededogen met deze arme figuren die vast dreigen te lopen in de letterlijke en figuurlijke kou, en je hoopt dat het tij voor hen keert. Helemaal goed bestaat niet, helemaal kwaad net zo min. De personages zijn mensen van vlees en bloed: ‘Ik kijk naar haar. Daar is ze. Een meisje met vingerafdrukken, wervels in haar nek en oorsmeer, dat had ze allemaal toen ze geboren werd, ik was nog zo jong en ik staarde naar haar.’

Rishøi is meester in de combinatie van innerlijke monologen en treffende dialogen. Zo geraak je door de monologen midden in het hoofd van respectievelijk een moeder, een vader en een grote zus, waardoor je van binnenuit ervaart waarom ze vastlopen. De moeder is bijvoorbeeld behoorlijk dwangmatig en raakt verstrikt in gedachtepatronen, waar haar dochtertje ook last van heeft: ‘Zo is ze soms. Geobsedeerd door wat ik heb gezegd. Ze is echt gek. Dat denk ik, en die gedachte heb ik eerder gehad, en daar krijg ik het vanbinnen koud van. Hoe heb ik een gek kind kunnen maken? En kan ik haar nog repareren?’ Door de dialogen krijg je een breder perspectief. Je ziet meer van een afstand wat er misgaat in hun omgeving.

Winterverhalen is een hartverwarmende, ontroerende bundel verhalen die stuk voor stuk niet alleen solidariteit oproepen met onze gemankeerde medemens, maar ons tegelijkertijd een spiegel voorhouden: we proberen met onze gebreken wat van ons leven te maken, maar daarin zijn we niet alleen, en om het een beetje warmer te krijgen, hebben we toch echt elkaar nodig.

Dietske Geerlings

Ingvild H. Rishøi – Winterverhalen . Vertaald door Liesbeth Huijer. Koppernik, Amsterdam. 176 blz. €24,99.

Een glimp van de mens in de hel

Tue, 02 Jan 2024 18:47:57 GMT

Een glimp van de mens in de hel

Bespreking van 'Is dit een mens' van Primo Levi en 'Into eternity' van Marion von Tilzer

In 2021 vroeg Roeland Dobbelaer mij in een interview wat ik met het kwaad doe in mijn werk. Deze vraag nodigde mij uit tot nader onderzoek. De vraag impliceert immers dat het kwaad er is en dat ik mij daartoe zou moeten of kunnen verhouden. Mijn onderzoek is nog volop in gang en houdt me niet alleen bezig bij het schrijven van boeken, maar ook bij het lezen en bespreken van het werk van anderen. Zo stuitte ik op het indrukwekkende interview Daar begint de moraal met Stefan Hertmans voor het programma Zwijgen is geen optie . Ik las boeken en essays van hem en las Het leven van de geest van Hannah Arendt. Opvallend is dat in deze zoektocht steeds totalitaire regimes komen bovendrijven, omdat daar het kwaad kennelijk sterk gevoeld wordt. Dat het monster van de holocaust geboren kon worden binnen de waarden van onze westerse beschaving, zoals Arendt stelt, vind ik verontrustend. Dan ligt de vraag voor de hand dit kwaad niet buiten maar in onszelf te zoeken. Maar hoe zoek je naar het kwaad in jezelf? Hoe verbind je zo’n abstracte term met wat zich ten diepste in jezelf bevindt? Ik las een boek dat al een poos in mijn kast stond, Is dit een mens van Primo Levi, en ondertussen beluisterde ik het album Into eternity van Marion von Tilzer, dat mij onlangs door een collega werd aangereikt, en hier ontstond een bizarre samenzang, een innerlijke tocht door de hel.

Levi begint zijn indringende getuigenis over de holocaust met de opmerking dat het hem niet gaat om een beschuldiging, maar om materiaal te bieden voor de overdenking van enkele eigenschappen van de mens. Hij had het ‘geluk’ dat hij pas in 1944 naar Auschwitz werd gedeporteerd, ‘dat wil zeggen nadat de Duitse regering met het oog op de groeiende schaarste aan arbeidskrachten besloten had om de gemiddelde levensduur van de voor liquidatie bestemde gevangenen te verlengen.’

De Oostenrijkse pianist en componist Marion von Tilzer liet zich bij Into eternity inspireren door het kaartje dat de Tsjechische Vilma Grunwald in juli 1944 in Auschwitz schreef aan haar man, toen zij besloten had zich in de dodenrij voor de gaskamers te voegen waarvoor haar oudste, gehandicapte zoon was geselecteerd. Daarvoor moest zij afscheid nemen van haar geliefde man en jongste zoon, die zich beiden ook ergens in het kamp bevonden. Het kaartje is nergens beschuldigend, maar een liefdesverklaring, afscheid en oproep tot een gelukkig leven voor haar man en jongste ‘gouden jongetje’ ineen. Von Tilzer kreeg toestemming voor haar project van deze jongste zoon, die inmiddels de negentig gepasseerd is, en net als zijn vader de oorlog heeft overleefd.

Levi beschrijft hoe hij na dagenlang zonder water vervoerd te zijn in een goederenwagon, uitgekleed en kaalgeschoren werd om vervolgens in de ijzige Poolse kou urenlang te wachten. Wat is nog over van deze kale, naakte mens, ontdaan van al zijn bezittingen? Sommigen keken ‘leeg’ in de verte, anderen keken elkaar bevreemd aan. Het nummer ‘The letter from Vilma Grunwald’ van Von Tilzer begint met een zacht stuiteren van de strijkstok op de snaren van de cello. Het klinkt als een ingehouden beven. Als je de uitvoering bekijkt, zie je hoe de musici in zichzelf zijn afgedaald en toch elkaar aankijken en afstemmen.

De gevangenen waren op de hoogte van het bestaan van de gaskamers. Hoezeer sommigen ook een overlevingsdrang hadden, deze strekte zich slechts uit tot de directe toekomst van een paar uur, een paar dagen, een paar weken, omdat iedereen voelde dat het lichaam niet lang deze ontberingen van kou, zware lichamelijke arbeid, nauwelijks slaap en gruwelijke honger en dorst, zou kunnen weerstaan en daardoor bij een van de volgende selecties in de dodenrij zou terechtkomen. In de nummers ‘The day the light came’ en ‘Into eternity’ hoor je, het aanhoudende slagwerk van Jacobus Thiele, wisselend van achtergrond naar voorgrond, ongeacht welke prachtige melodie er ook doorheen wordt gespeeld.

De honger en kou maakten een beest los in de mens. Levi heeft het over ‘fressen’ in plaats van ‘eten’. Alles werd door de ontberingen vervormd. Leven werd teruggebracht tot bizarre basale vragen over het ontoereikende stuk dagelijks brood: werd het beter verteerd als het direct werd opgegeten of juist als je er langer over deed? Ook al was er geen antwoord op deze vraag, toch werd met bewondering gekeken naar degenen die de discipline konden opbrengen om langer over hun stuk brood te doen. Er werd gestolen, handelgedreven. De moraal verschoof. Niet alleen onder de gevangenen. Levi merkt op dat normaalgesproken ter dood veroordeelden altijd de tijd krijgen om zich in alle rust voor te bereiden op de dood. Ze krijgen nog een fatsoenlijke maaltijd. Er komt een mildheid over degene die het vonnis moet voltrekken. In het kamp was die gelegenheid er niet. Mensen werden uitgehongerd en rillend van de kou de gaskamer in gedreven, zonder dat er tijd en rust was om ook maar iets te overdenken.

Vilma Grunwald heeft in dat korte tijdsbestek de kans gezien haar menselijke waardigheid te behouden door zelf een beslissing te nemen, een offer te brengen. Ze heeft precies de juiste bewaker gevonden die het kaartje bij haar echtgenoot wilde brengen. Dat laatste was deels geluk. Het is alsof de tijd zich hier naar binnen toe heeft uitgerekt en dat is precies wat je in de muziek van Von Tilzer hoort. Tussen het stuiteren van de stok op de snaren door klinkt een ingetogen melodie die alle tijd en rust neemt om af te dalen in het naderende afscheid, de liefde voor haar man en kinderen en de berusting in het lot. Die vertraging, zelfs in het zingen van de laatste groet en duikvlucht in de naam van de mens ‘Vilma’, voelt als een overwinning op de haast waarmee de vrouwen en kinderen werden afgeslacht. Niet alleen de kwetsbaarheid, maar ook de taaiheid van de mens, zelfs onder zulke gruwelijke omstandigheden, is hoorbaar in de muziek, waarin bijvoorbeeld steeds een slotakkoord opnieuw wordt uitgerekt, terwijl je dacht dat het bijna afgelopen was.

Levi beschrijft hoe slechts enkelingen in staat waren om met creativiteit, maar ook vechtlust, soms natuurlijke superioriteit, en bovenal het geluk aan hun zijde, boven de huiveringwekkende massa van ‘muzelmannen’ uit te stijgen op weg naar bevrijding uit het kamp. En dan komt hij tot de beschrijving van een beeld van het kwaad, zoals het zich aan hem voordoet:

‘zij, de muzelmannen, de teloorgeganen, vormen de ruggengraat van het kamp; zij, de naamloze, altijd andere en altijd eendere massa, de niet-mensen die in stilte marcheren en zwoegen, in wie de goddelijke vonk is gedoofd, die te uitgeblust zijn om nog echt te kunnen lijden. [....]. Ze bevolken mijn geheugen met hun schimmige aanwezigheid, en als ik al het kwaad van onze tijd in één beeld kon samenvatten, zou ik dit beeld kiezen, dat ik zo goed ken: een uitgemergeld mens met hangend hoofd en kromme schouders, in wiens gezicht en ogen niets meer te lezen is van een gedachte.’

Het kwaad, zo lijkt Levi te willen zeggen, ontstaat als we niet meer in staat zijn zelfstandig te denken. Dit is ook precies wat Arendt in haar werk steeds benadrukt. Levi beschrijft dit kwaad niet alleen in de kampbeulen, die zich willoos overgaven aan een soort machinerie, maar ook in de slachtoffers, die willoos en volkomen murw hun ondergang tegemoet marcheerden in de maat die hun werd opgedragen. Nergens beschuldigt Levi deze slachtoffers of deze kampbeulen. Hij getuigt slechts van dit kwaad. Het is wonderlijk waar de muziek van Von Tilzer toe in staat is: niet alleen door de tekst van Vilma’s kaartje op muziek te zetten en te laten zingen, maar ook door de grenzen van de muziek af te tasten, de schurende en bibberende (bij)geluiden van alle instrumenten mee te laten resoneren, beroert en ontroert zij de luisteraar tot in het diepste van de ziel, en laat een intense betrokkenheid voelen bij dit haast abstract geworden lijden.

Om actief afstand te nemen van het kwaad, moet een mens kennelijk uit eigen kracht in beweging komen. Dat hoeft niet per se groots. Deze afstand kan zich ook openbaren in een blikwisseling met de ander, een niet wegkijken, een minimaal gebaar. Zowel Levi als Von Tilzer laten een glimp zien van de mens in een hel van duisternis.

Dietske Geerlings

Primo Levi – Is dit een mens . Meulenhoff, Amsterdam. 222 blz. €20,00.

Marion von Tilzer, Into eternity . Met Bella Adamova (alt), Maya Fridman (cello solo), Michael Hesselink (klarinet), Jacobus

Tussen scherven een vertrouwde gedaante

Mon, 01 Jan 2024 17:31:55 GMT

Tussen scherven een vertrouwde gedaante

Bespreking van 'Dagen van glas' van Eva Meijer

De eerste paar zinnen van Dagen van glas , de nieuwe roman van Eva Meijer, kwamen me vertrouwd voor, een déjà vu. De vrouw, die over de oude wenteltrap naar boven loopt en in het raam de weerspiegeling ziet van een kleine vrouwenfiguur, had ik eerder ontmoet, zo dacht ik. Dat bleek te kloppen. Niet alleen de eerste paar zinnen, maar zelfs het hele eerste deel – toch zo’n veertig bladzijden – van deze roman is eerder gepubliceerd als novelle, Haar vertrouwde gedaante . Dat roept misschien een lichte teleurstelling op voor wie zich verheugt op een geheel nieuw boek. Voor mij was de novelle echter een prettige herinnering. Deze had in elk geval zo’n indruk gemaakt, dat ik haar - in deze nieuwe gedaante - aan de eerste paar zinnen al herkende. Dat roept ook nieuwsgierigheid op: hoe past deze novelle in een roman? De nieuwsgierigheid wordt aangewakkerd door de wetenschap dat de hoofdpersoon uit de novelle over Derrida schrijft, grondlegger van het deconstructivisme. Hoe kan deze novelle dan überhaupt deel zijn van een groter geheel?

De hoofdpersoon uit de novelle krijgt in deze roman pas in het derde deel een naam: Emel. In het eerste deel ligt het perspectief bij haar. Door het obsessieve kijken in de spiegel raakt ze niet alleen zichzelf kwijt, maar ook haar echtgenoot Johannes en dochtertje Doris, die steeds minder aandacht krijgen. Het tweede deel speelt zich zes jaar later af. Doris doet net of ze met haar vriendje naar het huisje van haar moeder in het Belgische bos gaat, maar ze gaat stiekem alleen. Ook zij raakt zichzelf daar een beetje kwijt. Het derde deel speelt zich meer dan vijfentwintig jaar eerder af. Het perspectief ligt dan bij Johannes, die op twee vrouwen tegelijk verliefd is: de wat ingewikkelde Emel, en de minder gecompliceerde Sonja. Hij kiest uiteindelijk voor Emel. Ondertussen verliest hij zich in een briefwisseling tussen twee vrouwen van bijna een eeuw geleden, die los van alle conventies verlangen naar een andere manier van leven en liefde. Dan zijn nog de memoires en een kortverhaal van een van beide schrijfsters opgenomen, en een verslag van een performance van Doris. De roman sluit af met een sprong in de tijd van ongeveer dertig jaar, waarin Emel bejaard is en totaal ontheemd en verward overkomt.

Bij deze roman kun je niet om het deconstructivisme van Derrida heen. In plaats van dat de roman een kern heeft, die het werk bij elkaar houdt, lijkt alles zich juist aan die kern te onttrekken. Om het wat oneerbiedig te zeggen: het werk hangt als los zand aan elkaar, maar dan toch niet per se in negatieve zin. Niets komt tot een afronding, er kunnen geen eindjes aan elkaar geknoopt worden. Wie eenheid zoekt, zal het werk wellicht als onbevredigend ervaren. Aan de andere kant is juist dat zoeken en niet vinden, het uit elkaar vallen, misschien wel de essentie van de roman. De zingeving zit dan niet in het grote geheel, maar in de delen die om elkaar heen draaien, maar elkaar nooit helemaal raken, net als de personages. Het voelt schrijnend, maar is daarin ook heel mooi. Doris noemt het:

Herinneringen:

Herhaalgedachten

Knopen

Ramen naar vroeger

Verdwijnbeelden

Voetafdrukken die je steeds opnieuw (net anders)

op de aarde neerlegt

Oude honden die de meeste tijd slapen

Lusjes aan de tijd

Er zijn patronen die zich herhalen in de verschillende tijdlagen, maar steeds net iets anders. Je kijkt door het glas heen, maar het glas spiegelt ook. Kijk je naar jezelf of juist naar de ander? Het is duidelijk dat Meijer behalve schrijver ook filosoof is. Ze zet je aan het denken met talloze mooie bespiegelingen.

Niet alle delen zijn even sterk. Het al eerder gepubliceerde Haar vertrouwde gedaante intrigeert, vanwege de mysterieuze spiegel en het langzaam uiteenvallen van het kleine gezin. Ook het tweede deel vanuit Doris is krachtig. Het perspectief vanuit de puber is overtuigend. Waar Johannes echter de brieven van de twee schrijfsters redigeert, komt het allemaal wat gekunsteld over, als een wetenschappelijke uitgave met bijbehorende voetnoten. Hetzelfde geldt voor het verslag van Doris’ performance, dat misschien zo nu en dan voor poëzie moet doorgaan, maar dan wel van een wat bedenkelijk niveau is. Deze experimenten doen wat af aan het geheel.

Als je de balans opmaakt, vraag je je wel een beetje af of het niet juist Haar vertrouwde gedaante is die het geheel overeind houdt, en de rest daar niet per se heel veel aan toevoegt of er misschien juist wel aan afdoet. Toch is er heus nog een hoop moois te vinden in de andere delen. Waar dagen van glas zijn, weet je dat er het een en ander zal breken, maar tegelijkertijd valt er veel te spiegelen en zijn er mooie doorkijkjes en schatten tussen de scherven te vinden.

Dietske Geerlings

Eva Meijer – Dagen van glas . Cossee, Amsterdam. 192 blz. €22,99.

‘Leven en dood in een trillende omhelzing’

Sun, 24 Dec 2023 14:46:09 GMT

‘Leven en dood in een trillende omhelzing’

Bespreking van 'Drijvende lichamen' van Jane Sautière

De kleine archipel aan segmentjes van glasvochtmembraan, die drijven en schaduwen werpen op het netvlies, die als schimmen of zwarte vlekjes worden waargenomen, is het vertrekpunt van het ontroerende Drijvende lichamen van Jane Sautière, in de prachtige vertaling van Katelijne De Vuyst. De ongrijpbare schimmen staan symbool voor de schaarse herinneringen aan de tijd dat de auteur als dochter van expats in Cambodja woonde, van haar vijftiende tot achttiende, van 1967 tot 1970.

De drijvende lichamen ontglippen haar altijd, maar ze werpen een schaduw die er altijd is. Als ze ouder wordt en de leeftijd bereikt van de schimmen die haar leven hebben bevolkt, die aanwezig, maar ook onwerkelijk blijven, merkt ze hoe haar geheugen faalt, en gaat ze op zoek naar ‘de plekken, de gevoelige (ik had bijna ‘ongepaste’ gezegd) vormen die zonder plan, zonder censuur, zonder enig perspectief opkomen.’ In prachtige, bespiegelende, fragmenten komen die herinneringen op. Sautière is geboren in Teheran en heeft vreemd genoeg relatief veel herinneringen aan die vroege kinderjaren in Iran. De drie jaren waarin ze de drie hoogste klassen van de middelbare school doorliep in Cambodja, zijn echter met ‘een overweldigende kracht’ verdwenen. Voordat ze definitief verloren gaan, probeert ze ze boven water te krijgen en daarvoor moet ze de ‘koffer van het lichaam’, met al zijn zintuigen, openmaken.

De fragmentarische stijl met wonderschone observaties doet denken aan die van de door haar zo bewonderde Marguerite Duras:

‘En vaak vraag ik me af welk element in ons organisme ervoor zorgt dat we continu zijn. Al onze cellen worden vernieuwd, geven ze de boodschap van wat de voorouderlijke cellen hebben beleefd door? Hebben ze een geheugen, of alleen een functie waaraan ze zich uitsluitend wijden? [...] De huid behoudt trouwens littekens, sporen van verwondingen. Misschien zijn drijvende lichamen wel littekens. Levende, bezielde littekens.’

Over Duras schrijft ze verderop: ‘Me voorstellen dat een ander met dezelfde ontsteltenis kan lezen wat ik heb gelezen en het zich toe-eigenen, nee, dat kan niet.’ En daarom heeft ze een hekel aan de ontelbare lezers van Duras, die van haar een heilige koe maken. Ze wil niet de uniciteit opgeven die het werk dankzij de lectuur verwerft.

Sautières vader was een dromer in hart en nieren, hield ervan Frankrijk te verlaten. Zijn missies duurden steeds drie jaar en dan keerden ze weer naar Frankrijk terug. Na de bevrijding werd hij ‘in Cambodja geparachuteerd, waar hij als waarnemer de daadwerkelijke overgave van de Japanners moest helpen organiseren. Vanwege de wreedheid in de jappenkampen was dit een levensgevaarlijke inspectie.’ Ze beschrijft de lange vlucht naar Phnom Penh, onderbroken door tussenlandingen, de vlieg in haar glas limonade waar ze van haar vader niets van mocht zeggen, omdat het land straatarm was, ‘de mozaïek van de spiegelende rijstvelden die glansden in het regenseizoen’. Ze herinnert zich de weeë geur van verrotting, waarvan je nooit helemaal kon zeggen of het lekker rook of juist stonk: ‘het zoetige van sterfelijke dingen, leven en dood in een trillende omhelzing’.

Steeds herinnert ze zich stukjes: de onbekende tong van een jongen in haar mond, ‘de doordringende smaak ervan tot het eind van de dag.’ Ze herinnert zich bepaalde kledingstukken, de weg naar het Descartes-lyceum, een prachtige boom met fuchsiaroze bloemen, de Khmers en Fransen die bij elkaar in de klas zaten. Ze kreeg geschiedenislessen over de Khmers. Nooit werden er vragen gesteld tijdens zijn lessen. Die vragen stelde ze pas veel later, ‘talrijk, beklemmend.’ Ze herinnert zich vrouwen in Phnom Penh die dienstdeden als kantonnier en wijdbeens op straat plasten en het preuts grootgebrachte blanke meisje dat zij destijds was, uitlachten. Ze herinnert zich de markt, de carbidlampen, de planten, de platte apen, en ook de ‘eindeloze, door luidsprekers galmende toespraken van Sihanouk.’

Tussen de droomachtige beschrijvingen doemt een ogenschijnlijk onschuldig landschap op, maar langzaamaan klinken steeds meer dissonanten tussen die onschuldige beelden:

‘Een meisje dat met een Cambodjaan uitging was een slet. Maar een man niet, als hij maar niet met haar trouwde, haar niet als surrogaat gebruikte van het legitieme blanke bloed. De pure buik van de vrouw, dat is het vaderland, het eeuwige vaderland, de verkrachting van de vrouw door strijders, hun pik in haar lichaam geplant, een veroverd grondgebied, in het verlengde van inname en bezoedeling.’

Ze heeft haar moeder gehaat omdat die zich zo aan de hiërarchieën had aangepast en bijvoorbeeld geen aandacht had voor de dode baby van haar dienstbode.

Waar het document haast luchtig begint, komen halverwege steeds meer donkere tonen, zoals de dood van haar moeders vorige twee kinderen, een zoontje van zeven maanden en een dochter van twaalf. Sautière ontdekt de foto van haar zus voor het eerst als ze veertig is en in het trouwboekje van haar moeder kijkt: ‘Ik ben helemaal ondersteboven. Ik zie een blond, graatmager meisje, haar holle dijen die door haar extreem korte kleinemeisjesjurk worden blootgelaten, je had liever een wat langere jurk gezien, dat de sprietdunne armen door mouwen verstopt werden. Maar daar was ze, net als haar glimlach.’

De donkerste tonen moeten dan nog komen, maar ontdek die vooral zelf. Dan wordt ineens duidelijk waarom de bevlogen uitgever zijn vaste patroon van typografie op de omslagen, heeft doorbroken, en speciaal voor dit verhaal een foto van een jong meisje achter de letters van Drijvende lichamen laat doorschemeren, en dan zink je weg in een galzwarte bladzijde van de geschiedenis van Cambodja, en begrijp je waarom de auteur heeft geprobeerd ‘datgene wat ik heb gekend aansluiting te laten vinden bij een ruimer, beslissend verhaal.’

Dietske Geerlings

Jane Sautière – Drijvende lichamen . Vertaald door Katelijne De Vuyst. Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk. 96 blz. €23,95.

Adembenemende jacht op de legibreriaanse haas

Sat, 23 Dec 2023 15:10:04 GMT

Adembenemende jacht op de legibreriaanse haas

Bespreking van 'De haas' van César Aira

De haas van de Argentijnse auteur César Aira neemt je mee in een bloedstollend labyrint van droom en werkelijkheid waaruit ontsnapping onmogelijk lijkt.

De Engelse natuuronderzoeker Clarke trekt in de negentiende eeuw door Argentinië op zoek naar de zeldzame legibreriaanse haas en raakt daarbij samen met de jonge leerling-aquarellist Carlos Álzaga Prior verwikkeld in bizarre avonturen tussen de Mapuche, de inheemse indianenbevolking van Latijns-Amerika.

Net als in het werk van de Argentijnse Jorge Luis Borges kom je terecht in een verhaal dat regelmatig magisch-realistisch aandoet, niet alleen door de bizarre zoektocht naar de haas, waarvan je je steeds meer begint af te vragen of hij wel bestaat, maar ook door de vreemde ontmoetingen met de indianen en de wonderlijke gesprekken die Clarke voert met de mensen die hij tegenkomt. Juist omdat hij in zijn typisch Engelse gereserveerdheid wat buiten de broeierigheid van het Argentijnse leven lijkt te staan, geef je je als lezer, die immers ook buitenstaander is, argeloos over aan de bijzondere wendingen van het verhaal en heb je niet het flauwste vermoeden van de apotheose die deze Engelsman te wachten staat.

Zoals de indianen een bijzondere aanvalstechniek hebben waarin ze stormachtig de vijand omringen, waardoor een totale chaos lijkt te ontstaan, waarin zij niettemin de leiding hebben, om vervolgens met een soort speldenprikjes steeds dieper tot de kern door te dringen, zo staat het boek vol humoristische gesprekken en oorlogstaferelen die alle kanten op lijken te schieten en ogenschijnlijk over oppervlakkigheden gaan, terwijl ze tegelijkertijd met subtiele verwijzingen steeds verder de diepte raken van het leven. Oorsprong en bestemming liggen dichter bij elkaar dan je denkt.

Terwijl het Clarke eerst alleen om de haas te doen lijkt, komen er steeds meer doelen bij, zoals het vinden van Cafulcurá en de weduwe, die de haas zou moeten hebben. De haas is in een groot deel van het verhaal hopeloos op de achtergrond geraakt, maar duikt steeds opnieuw op als onderwerp van gesprek, zoals hier met zijn reisgenoot Gauna:

‘Hier kan er nog een of twee jaar tegen u aan worden gekletst, en vervolgens bevindt u zich nog steeds in dezelfde impasse als aan het begin. De haas, zoals men pleegt te zeggen, springt weg waar men hem het minst verwacht, als men tenminste iets, al is het nog zo klein, verwacht in de werkelijkheid. En u bent op zoek naar een haas, nietwaar?’

Ook Gauna blijkt op zoek naar de haas, maar de haas waarnaar hij op zoek is, is een begerenswaardige diamant, in de vorm van een haas, waardoor je je langzaam gaat afvragen of Clarke niet per ongeluk onderdeel is geworden van een mysterieus complot. De raadselachtige overpeinzingen waarin Clarke kan verzinken, zorgen voor een dikke mist die over het verhaal hangt:

‘Haast was ook de constante factor van wat in het collectieve geheugen bewaard is gebleven als de Oorlog van de Haas. Het waarom van die naam ging verloren in min of meer verbijsterde gissingen, maar voor Clarke had de naam een heel precieze betekenis, met dien verstande dat hij voor zichzelf niet kon verklaren hoe die betekenis aan zijn subjectiviteit was ontsproten. In feite was dat het kleinste van de raadsels die onopgelost bleven. Hij raakte eraan gewend dat ze onopgelost bleven. Hij meende voor de apotheose van de gelijktijdigheid van de nonsens te staan.’

Dit is ook hoe je als lezer lange tijd deelneemt aan het verhaal: vanaf de zijlijn zie je steeds meer ingewikkelde raadsels op je afkomen en je vraagt je af of je ze nog wel uit elkaar kunt houden en of je de draad niet allang bent kwijtgeraakt. Er is een vermoeden van een diep geheim, maar regelmatig overvalt je het wanhopige gevoel dat alles als los zand uit elkaar zal vallen en er straks van het verhaal niets meer over is.

Maar op de achtergrond heeft de verteller weldegelijk alle touwtjes in handen en als lezer zit je in zijn wurggreep: ‘In wezen was het steeds maar werken voor het verhaal, dat een grote herhaling werd.’ Zoals de Mapuche-legers een ‘Grote Sinusoïde’ vormen die Europeanen onmogelijk kunnen bevatten, wordt ook de lezer door een soort sinusoïde omsingeld en overweldigd. Je rolt van de ene situatie in de andere en staat dan plots met open mond voor een wonderschoon tafereel dat niet alleen bij Clarke tot hallucinatie leidt, maar ook over het verhaal zelf lijkt te gaan:

‘De mysterieuze watervogels, die niet alleen door de mist maar ook door het donkergrijs van de regenachtige avondschemer aan het zicht onttrokken werden, rolden met ceremoniële schopjes het ei naar de golven en doken de ene na de andere het water in. Ondanks de grote deining, het sinistere geklots en de vlagerige motregen zwommen ze parmantig rondjes om het ei, dat dreef.’

En net als Clarke besluit om terug te gaan naar Buenos Aires, omdat hij het avontuur als ten einde beschouwt en de losse eindjes hem niet meer lijken te boeien, raakt het verhaal in een stroomversnelling, waaraan je je alleen maar machteloos kunt overgeven, om aan het einde in totale verbijstering achter te blijven.

Dietske Geerlings

César Aira – De haas . Vertaald door Adri Boon. Koppernik, Amsterdam. 264 blz. €24,50.

'Als vissen op het droge spartelen onze harten'

Sat, 09 Dec 2023 15:10:38 GMT

'Als vissen op het droge spartelen onze harten'

Bespreking van 'Het liegend konijn 2023/2' onder redactie van Jozef Deleu

De tweede aflevering van Het liegend konijn 2023 bespreken, is als het beschrijven van een kleurrijk kistje vol proefflacons van zeldzaam heerlijk geurende parfums. Niet te doen dus. Niet alleen vanwege het feit dat Jozef Deleu meerdere nog niet eerder gepubliceerde gedichten – ‘uit het nest geroofd’ – van meer dan dertig dichters in de verzameling heeft opgenomen, maar vooral ook door hun veelzijdigheid. Net als geuren zijn veel van deze dichters in staat je van binnen in vervoering te brengen, je ten diepste te ontroeren, al is het maar voor even, zonder dat je er vat op kunt krijgen. En als je het weglegt, omdat je zo veel beroering in één keer niet aankunt, ligt Het liegend konijn op het tafelblad op je te wachten, omdat het dondersgoed weet, dat het niet lang zal duren, voordat je het opnieuw oppakt, omdat je nog even wilt ruiken, nog even wilt proeven, wat je zojuist was verloren.

De bundel begint met vier onverschrokken gedichten van de Nederlands-Somalische winnares van de Herman de Coninckprijs 2023, Alara Adilow:

Mijn wond is zo groot als de wereld

groter zelfs!

‘Het valt mee’, antwoordden ze beduusd

Niks ervan, je moest het eens zien vanaf

waar ik sta, hier in de wond.

Dan wist je het, mijn wond is een kolossus!

Zo van heb je ooit zo’n spektakel gezien

Is het niet iets bovenmenselijks? Jawel toch.

Kijk goed naar de randen – zit daar niet iets in dat op letters lijkt,

spijkerschrift?

Misschien zijn dichters liegende konijnen, omdat het niet anders kan dan dat een konijn zo onschuldig is dat zijn liegen wel een dieperliggende waarheid moet onthullen. In ‘Monoloog’ van Geert Jan Beeckman zegt de ‘ik’ dat hij met zijn vader heeft gesproken, terwijl die er al jaren niet meer is. Is dit niet een vorm van liegen? In gedichten kan dat, en in het echt misschien ook. Het is niet voor niets een ‘monoloog’. De vragen die de ‘ik’ aan zijn vader stelt, zijn mooier dan elk denkbaar antwoord zou kunnen zijn:

Ik vroeg hem waarom muziek de stilte tussen de noten is.

Waarom gesprekken over de dood altijd over het leven gaan.

Ik vroeg hem of het juist is dat wij hoe langer wij verschijnen

meer kans maken op verdwijnen.

Ik vroeg hem hoe het komt dat wij vrijwel niets

weten over bijna alles.

Waarom na de bocht van de rivier het sterven zingt

en wij ons blijven verzoenen met de rest.

Het is onvoorstelbaar hoeveel parels Jozef Deleu uit het nest heeft geroofd. Hoe heeft hij dat klaargespeeld? De gedichten zijn nog niet eerder verschenen, maar zijn van zo’n schoonheid, dat je zou denken dat je er slechts een handjevol in je leven kunt vinden. Zo te kunnen samenstellen, is een ware kunst. Bekende dichters naast nieuwe namen, jong en oud, klassiek, experimenteel en alles wat daartussenin ligt. Van iedere dichter wordt het jaar van geboorte en de geboorteplaats genoemd, en – indien er bundels van deze dichter zijn verschenen – de titel van de recentste bundel. Alleen die doen al verlangen naar het lezen ervan: ‘De maagden moeten bloeden’, ‘Aardelingen’, ‘Mythen en stoplichten’, ‘Wij zijn uitgeweken’, ‘Hoe er dan iets helders ontstaat’, ‘Filigraan’, ‘Hier raken we mij kwijt’, en zo kan ik nog wel even doorgaan. En dat zijn dan alleen nog maar de titels van de bundels, waarvan niet eens gedichten zijn opgenomen in deze verzameling!

Katelijne Brouwer schrijft over een steen die drie maanden van slag is als hij wordt verplaatst. Hij kent wind, regen, warmte en kou, maar niet dat optillen. Ook schrijft ze over ‘zo iemand’ die ze kent: ‘ik ken zo iemand. ze zei opeens ben ik van de bovenste plank / naar de onderste, dat zei ze, van steeds controles bij de oncoloog / scans, lab en chemo, naar voel maar bij jezelf hoe je je voelt’. Voor haar schilderde de ‘ik’ ‘een zwaan die haar overzette’. Dorien De Vylder beschrijft in 'Killerbriesje' een ritseling in het publiek: 'Als vissen op het droge spartelen onze harten'.

Een van de meest sprankelende gedichten vind ik ‘Wat het schelpenpaadje je vertellen kan’ van Frans Kuipers met het bescheiden ‘Alleen het lied ongeschreven heeft het eeuwige leven’, terwijl hij dan toch maar van die kleine ogenblikken onsterfelijk weet te maken:

Lief ogenblik ik zie je wel,

ik grijp je onbegrijpelijk met mijn ogen ogenblikkelijk,

de hond aan mijn voeten, de vogel in de lucht,

het koolwitje, de hommel en ik, wij bieden je

schedeltjesonderdak

Op deze manier is Het liegend konijn tegelijkertijd fantastisch en verschrikkelijk. Fantastisch, omdat je in één bundel kennis kunt maken met een overrompelend bont gezelschap dichters, die je nooit ofte nimmer allemaal los van elkaar was tegengekomen. Verschrikkelijk, omdat je weet dat je van sommigen van hen nooit meer zult lezen, om de eenvoudige reden dat de tijd voortschrijdt en zo veel dichters met eigen bundels en losse gedichten niet in een hoofd passen. Sommige dichters hebben nog geen bundels gepubliceerd, maar wat een feest dat Deleu ze voor ons heeft ontvoerd, zoals het experimentele ‘voor/val’ van Anne Sanderling, waarin losse woorden over de bladzijden met elkaar een prachtig avontuur aangaan.

Wat doe je met zo’n kistje vol proefflacons? Ze een voor een openen en voorzichtig ruiken, omdat je weet dat de grote hoeveelheid je al snel kan bedwelmen, maar gaandeweg wil je er nog een en nog een, waardoor je uiteindelijk bezield en allang verzadigd eigenlijk alleen nog maar meer wilt van dit moois.

Dietske Geerlings

Jozef Deleu – Het liegend konijn 2023/2 . Pelckmans, Kalmthout. 240 blz. €22,00.

Een bescheiden monument

Sat, 02 Dec 2023 13:15:59 GMT

Een bescheiden monument

Bespreking van 'Tenminste voor een bepaalde tijd' van Hans Heesen

De nieuwe roman van Hans Heesen, Tenminste voor een bepaalde tijd , laat voelen hoe we ons verleden bij ons dragen, dicht op de huid, zo vanzelfsprekend dat we het vaak vergeten. Onverhoeds kan dit verleden echter uit die vergetelheid raken en ons in volle omvang overrompelen.

Het verhaal blikt terug op de zomer van 1974. De vijftienjarige hoofdpersoon, die zijn oudere zus heeft verloren bij een verkeersongeluk, is verliefd op Frida, de zus van zijn Tsjechisch-Nederlandse vriend Nico. Frida wordt door haar ouders van school weggehouden, omdat ze zwanger is. Bij de hoofdpersoon thuis is de sfeer gespannen. Met het verlies van zijn zus is ook alle gezelligheid en spontaniteit verdwenen. Hij probeert de thuissituatie te ontvluchten door bij een boekwinkel te gaan werken en daarnaast bij een klant van deze winkel, die een archief bijhoudt van verdwijningen.

Het verhaal werpt een nostalgisch licht op de schooltijd uit de jaren zeventig, waarin nog een behoorlijk taboe rustte op de zwangerschap van een jong meisje. Nu moet je altijd oppassen om bij dit soort anekdotische literatuur er al te zeer vanuit te gaan dat alles feitelijk is, maar de commotie rond tienerzwangerschappen die hier beschreven wordt als ‘de geschiedenis met de eieren’, is zo bizar dat het niet verzonnen kan zijn: een jong meisje dat ‘de Française’ werd genoemd, dat als een filmster achter een kinderwagen paradeerde, zorgde ervoor dat verschillende meisjes van een jaar of veertien, vijftien, ook een kinderwens kregen, waarmee zij hun ouders de stuipen op het lijf joegen. Er werd zelfs een psychiater bijgehaald, die adviseerde om de meisjes een poosje op een ei te laten passen, zodat ze enigszins zouden voelen hoe zwaar een verantwoordelijkheid voor een kind weegt. De kinderwens zou dan vanzelf wel overgaan.

Voor mensen die Zutphen en omgeving goed kennen, is het verhaal extra interessant, omdat er allerlei elementen van de stad worden genoemd: de boekhandel, die op de voorkant prijkt, die inmiddels is verdwenen, hotel-café Spaan, de Oostenrijkse huizen, het fatale kruispunt bij de scholen, dat onlangs opnieuw onderwerp van gesprek is geworden, omdat er wederom een gevaarlijke situatie is ontstaan door het ontbreken van de verkeerslichten. Je ziet de personages zo rondlopen in het verhaal. Heesen zelf vertelt in een interview dat hij na zijn jeugd in Zutphen naar Utrecht is verhuisd en zeven jaar geleden is teruggekeerd. Daar liep hij op elke hoek van de straat zijn herinneringen tegen het lijf. Als hij niet was teruggekeerd, was het boek waarschijnlijk nooit geschreven. Met dit verhaal, over Frida en zijn zus, komt hij een belofte na.

Heesens stijl is anekdotisch en daarin bewandelt hij nogal wat zijwegen, zoals herinneringen nu eenmaal doen. Je krijgt vaak een gedetailleerd beeld voor ogen, zoals van de omgebouwde boerderij van Nico’s opa, die voor de hoofdpersoon een soort kinderparadijs was. De deel was ingericht als het ‘Universum van Meijer’:

‘Wie deze Meijer was, heb ik nooit geweten, maar zijn universum draaide om de illusie van beweging. Met merendeels door de opa van Nico geconstrueerde fenakistiscopen en zoötropen, een veelheid aan toverlantaarns en projectoren, boeken, posters en parafernalia, allemaal uit de tijd van de zwijgende film. Slapstick op 8mm, 16mm en 35mm die hij overal en nergens vandaan had gehaald. Films van vergeten komieken. Rigadin, het Deense duo Watt en Halfwatt, de Italiaan Fringuelli.’

Ondanks dat het boek vooral anekdotisch is, zijn er toch diverse verbindende elementen. Zo duikt de thaumatroop, een primitieve voorganger van het bewegende beeld, op diverse plekken in het verhaal op: een tweezijdig bedrukt vlak waaraan aan de zijkant touwtjes bevestigd zijn, die je snel tussen je vingers moet bewegen. Behalve dat je hieraan allerlei symbolische betekenissen kunt geven met betrekking tot herinneringen, krijgt deze een extra betekenis als je bedenkt dat Heesen naast auteur ook scenarist en directeur van filmhuis Luxor in Zutphen is.

Een ander verbindend element zijn de diverse verdwijningen, niet alleen de verdwijningen die de wat zonderlinge Pieter Tempelmans Plat archiveert, met behulp van de hoofdpersoon, maar ook de onverklaarbare verdwijning van Ramalinga Swamigal, die zich had opgesloten in een kamer, en die van Frida.

Misschien is Tenminste voor een bepaalde tijd wel een bescheiden monument, niet alleen voor Frida en de overleden zus, maar voor de herinnering in het algemeen, die ons, tenminste voor een bepaalde tijd, bijblijft en ontroert, voordat zij voorgoed in de vergetelheid verdwijnt.

Dietske Geerlings

Hans Heesen – Tenminste voor een bepaalde tijd . Uitgeverij IJzer, Utrecht. 128 blz. €18,50.

Verbeelding als 'in de diepte van de menselijke ziel verborgen kunst'

Tue, 28 Nov 2023 17:39:16 GMT

Verbeelding als 'in de diepte van de menselijke ziel verborgen kunst'

Bespreking van 'Het leven van de geest' van Hannah Arendt. Aflevering 19

In Het leven van de geest richt Hannah Arendt zich op drie belangrijke processen in de geest: denken, willen en oordelen, aan welke ze allemaal een flink deel wijdt. Op een toegankelijke manier legt zij in woorden de geest bloot en deelt daarmee bijzondere inzichten die niet per se waarheid zijn, maar die inspireren om verder over na te denken. In deze serie licht ik daar enkele inzichten uit die te mooi zijn om niet te delen. Voor haar onderzoek naar ‘oordelen’ heeft Arendt zich verdiept in de filosofie van Kant. De vertalers hebben daarom in het laatste deel, dat ze niet meer heeft kunnen voltooien, haar dertien colleges over Kant opgenomen. Deze laatste aflevering betreft de tweede helft colleges van Kant, die gaan over hoe verbeelding en gemeenschapszin voorwaarden zijn om te kunnen oordelen.

Allereerst besteedt Arendt aandacht aan Kants opvattingen over revolutie. Kant is ervan overtuigd dat je alleen moreel kunt handelen als je met die handelingen in de openbaarheid kunt treden: handelingen die moreel ‘goed’ zijn, kunnen immers die openbaarheid verdragen. Bij een revolutie worden doorgaans de voorbereidingen in het geheim getroffen, waardoor die botsen met de gedachte dat zij de openbaarheid kunnen verdragen. Echter, als de vrijheid van meningsuiting in het geding komt, dan moet je toch weerstand kunnen bieden tegen dit ‘kwaad’ en dan zal je daar hoogstwaarschijnlijk bij betrokken raken. Soms heb je dus wel een conflict nodig om het goede te blijven handhaven. Dat conflict zorgt er uiteindelijk voor dat het kwade zichzelf vernietigt.

Het perspectief van de toeschouwer is hierbij beslissend. De handelende mens is altijd partijdig, omdat hij deelneemt aan de gebeurtenissen. De toeschouwer kan belangeloos toezien of de vrede wel gehandhaafd wordt. Een revolutie kan alleen gedoogd worden, als deze de hoop in zich draagt dat komende generaties in vrede zullen leven. Het individu heeft zijn eigen belangen, maar er zijn wereldburgers of ‘wereldbeschouwers’ nodig, die belangeloos kunnen beslissen of er sprake is van vooruitgang.

Maar hoe zit het met die toeschouwer? Is hij dezelfde als de ‘wijze’ die uit de grot van Plato klimt om bij het licht te komen, om vervolgens vanuit dat licht weer terug te komen? Volgens Kant is er voor het oordeelsvermogen openbaarheid nodig. Het oordeel heeft alleen zin als je dat met anderen kunt delen. De zintuigen zijn subjectief. Je kunt de ander er niet van overtuigen dat oesters lekker zijn, als hij die niet lust. Er zijn echter twee andere vermogens: verbeelding en een ‘gemeenschappelijk zintuig’. De verbeelding is het vermogen om het afwezige aanwezig te stellen. Het gemeenschappelijke zintuig zorgt bij de ervaring van schoonheid dat we bij deze ervaring automatisch rekening houden met de smaak van anderen. Het oordeel gaat altijd gepaard met een reflectie over mogelijke oordelen van anderen.

Op het moment dat je oordeelt, maak je eerst door middel van de verbeelding een beeld in je hoofd van datgene waarover je oordeelt. Vervolgens is er de reflectie die ervoor zorgt dat je je eigen oordeel toetst aan die van anderen, waardoor je abstraheert van de beperkingen van je eigen oordeel. Met andere woorden: als wij oordelen, dan oordelen we altijd als lid van een gemeenschap. Er zijn natuurlijk allerlei privéomstandigheden die ons bepalen, maar de verbeelding en de reflectie bevrijden ons van die partijdigheid. Hoe beter we ons kunnen verplaatsen in heel veel verschillende oordelen van anderen, hoe onpartijdiger ons oordeel wordt en hoe ruimdenkender wij als mensen worden.

Dit is precies wat Kant interessant vindt aan de vrede. Vrede zou volgens hem niet moeten bestaan uit een leven van allemaal makke schapen naast elkaar. Het is namelijk belangrijk dat we blijven inzien dat we bereid zijn om iets op te offeren voor elkaar of voor die vrede, en bij conflicten wordt vaak een beroep gedaan op die bereidheid en daar schuilt iets verhevens in. Wat hij met name interessant vindt aan de vrede is dat zij ‘de noodzakelijke voorwaarde is voor de grootste mogelijke verruiming van de verruimde denkwijze.’

Volgens Kant worden mensen humaan van de idee van een vredesverdrag: ‘Geen enkele staat mag zich tijdens de oorlog zodanige vijandelijkheden veroorloven dat daardoor het wederzijdse vertrouwen in toekomstige vrede onmogelijk wordt.’ Hoe actueel is deze uitspraak in een wereld van conflicten! Volgens Kant zou het wereldburgerrecht beperkt moeten worden tot voorwaarde van algemene gastvrijheid. Het ‘bezoekrecht’ is het meest wezenlijke van de mensenrechten. Mensen hebben dit recht, volgens Kant, omdat ze samen op de aarde leven. Omdat die bolvormig is, kunnen ze zich niet tot in het oneindige verspreiden. Uiteindelijk zullen ze elkaars nabijheid moeten dulden, want: ‘het gemeenschappelijke recht op het aardoppervlak komt menselijke wezens in het algemeen toe.’

Arendt concludeert hieruit dat we lid zijn van een wereldgemeenschap, ‘louter en alleen doordat we mensen zijn; dat is ons kosmopolitisch bestaan . Wanneer we oordelen en politiek handelen, dan worden we geacht steun te zoeken in de idee, niet in de werkelijkheid, dat we een wereldburger, en dus ook Weltbetrachter , een toeschouwer van de wereld, zijn.’ Oordelen is volgens haar het vermogen om op een geheimzinnige manier het particuliere en algemene met elkaar te verbinden en dat is alleen mogelijk met een ‘in de diepte van de menselijke ziel verborgen kunst’ en dat is: onze verbeelding.

Arendt heeft dit laatste deel van Het leven van de geest niet meer kunnen voltooien. Het is bijzonder dat de vertalers en bewerkers van dit werk voor die voltooiing ook hun verbeelding hebben moeten inzetten en zijn daarbij beland in eerdere werken van Arendt, waarin haar opvattingen over het oordelen al besloten lagen. Het is bijna magisch hoe op deze manier haar ode aan de verbeeldingskracht, als wezenlijke kracht waarmee we ons met elkaar kunnen verbinden, over haar dood heen, standhoudt.

Dietske Geerlings

Hannah Arendt – Het leven van de geest . Vertaald door Dirk De Schutter en Remi Peeters. Uitgeverij Ten Have, Utrecht. 800 blz. €52,99.

‘Om eraan herinnerd te worden dat ze allemaal uit een lichaam bestonden’

Mon, 27 Nov 2023 14:15:08 GMT

‘Om eraan herinnerd te worden dat ze allemaal uit een lichaam bestonden’

Bespreking van 'Weken maanden jaren' van Sara Baume

Tegelijk met Handwerk is Weken maanden jaren van de Ierse Sara Baume uitgegeven. Waar Handwerk een ode is aan het scheppende leven, zou je Weken maanden jaren een aanhoudende lofzang kunnen noemen op het scheppen van een eigen leven en tegelijkertijd de vergankelijkheid daarvan. Net als Handwerk getuigt ook deze roman van een indrukwekkende kracht.

Bell en Sigh ontvluchten de stad en verhuizen naar een huis aan de voet van een berg in het zuidwesten van Ierland, aan de Atlantische Oceaan: ‘De berg zat vol oogjes van fazanten, vossen, hagedissen, huismussen, lijsters, konijnen, kevers, marters, muizen, luizen. En elk oog was enkel en alleen gericht op het dichtstbijzijnde stukje grond, struik, rots of lucht. Elk oog had een andere kijk op de patronen, kleuren en afmetingen van zijn eigen plek.’ Het leven van Bell en Sigh is er vanaf het begin een van afzondering. Ze verbreken geleidelijk aan alle contacten met vrienden en familie, tot ze alleen nog maar samen hun kleine leven leiden, met heel af en toe een uitstapje naar de winkel voor het hoognodige.

De roman heeft iets van een litanie. Bijna gedragen wordt opgesomd hoe weer, wind, zand, vuil en allerlei insecten en ongedierte de kieren en gaten van het huis bewonen, maar ook de plooien van het beddengoed, de kleding en de lichamen van Bell en Sigh, en hun twee honden. Het is alsof het licht van de vuurtoren steeds opnieuw een licht werpt op alle plekken in en rondom het huis, van de wijde hemel tot in de kleinste hoekjes van de bodem. De litanie kenmerkt zich door herhaling en aandacht voor klankspel, en vooral ook door het aanhoudende ervan. Soms is het pure poëzie, omdat ook woorden ineens een paar spaties opschuiven of een witregel achter zich laten en daardoor een regel zakken. De loskomende woorden komen dan druppelsgewijs samen in een soort staartje van een fragment. De geluiden van tikkende regen, een gierende wind, vogels, geritsel van muizen die steeds opnieuw worden beschreven, vinden een echo in het klankspel met assonanties en alliteraties.

Ondanks de herhaling is er steeds een kleine variatie, waardoor je voelt dat de tijd verstrijkt en niets ooit hetzelfde zal zijn. Dit geldt ook voor de ogen die aan het eind van elk hoofdstuk terugkomen, maar nooit helemaal hetzelfde. Na een jaar hebben ze nog steeds de berg niet beklommen, na twee en drie jaar ook nog niet, en dat gaat zo door tot bijna aan het einde van het boek. Bell en Sigh komen steeds dichter bij elkaar te leven, ze nemen elkaars gewoonten over, elkaars woorden, uitspraak en elkaars vuil, tot ze bijna één zijn geworden. Apparaten gaan kapot, hun busje vervuilt en begint steeds meer te haperen, onderdelen worden vervangen, maar bij gebrek aan inkomsten zijn ze spaarzaam met alles. De litanie mondt soms uit in bezweringen, want beiden zijn enigszins dwangmatig in hun handelingen. Voordat zij gaan eten, moeten zij even de koppen van de honden hebben aangeraakt en met hun vorken tegen elkaar hebben getikt. Ze bouwen een Elrond-altaar van beeldjes, garnituren en giften.

Ofschoon uniek in alle opzichten, doet deze roman af en toe denken aan To the lighthouse van Virginia Woolf, in eigenzinnigheid van de personages, de herhaling met variatie, maar vooral in het liefdevolle spel met de vergankelijkheid. In het middelste deel van Woolfs roman, ‘Time passes’, staat het huis van ‘the Ramsays’ leeg en krijgen tijd en het licht van de vuurtoren vat op de lege kamers. Ook in Baumes roman zie je hoe alles onderhevig is aan het verstrijken van weken, maanden, jaren. Sigh en Bell raken vervreemd van andere mensen:

‘Tegen die tijd konden ze niet goed meer inschatten of hun vrienden van vroeger zich zouden storen aan een mok met theeaanslag, aan meerdere lagen ingebrande olie in een bakblik waarvan de zwarte schilfers tijdens het bakken in het eten terechtkwamen of aan een grote bastaardhond met een zoute klittenvacht die tijdens het eten haar kop op hun schoot legde en een kleine bastaardhond met zo’n zelfde zoute klittenvacht die ze strak aan bleef staren en op de punten van hun schoenen kwijlde.’

Net als Woolfs werk raakt ook dat van Baume genadeloos én liefdevol de bodem van onze existentie. Er zijn geen grootse gebeurtenissen, maar er wordt ingezoomd op het kleine, schijnbaar onbeduidende waar ons leven vol mee is. De observaties zijn nietsontziend en kruipen onder je huid. Wat overblijft, is het leven, tot op het bot uitgekleed, net zoals Sigh en Bell zich soms in de ijskoude zee begeven:

‘Ze deden het om zichzelf aan hun lichaam te herinneren; om eraan herinnerd te worden dat ze allemaal uit een lichaam bestonden -

hun gerimpelde huid in de kreukels;

verstrengeld in hun eigen haar;

hun zenuwen werden geprikkeld, hun bloed werd

rondgepompt, hun cellen werden aangezwengeld.

[...]

Ze deden het om herinnerd te worden aan hun omgeving; om zichzelf te herinneren aan het feit dat ze elk uit hun eigen omgeving waren voortgekomen.’

Dietske Geerlings

Sara Baume – Weken maanden jaren . Vertaald door Lette Vos. Koppernik | Oevers, Amsterdam. 256 blz. €23,00.

Dwaalgasten in een schepping

Fri, 24 Nov 2023 17:22:55 GMT

Dwaalgasten in een schepping

Bespreking van 'Handwerk' van Sara Baume

‘Amateurs kennen een heel eigen maakproces, doorgaans ingewikkeld, inefficiënt en onnodig’, stelt Stephen Knott, in het motto bij Handwerk van de Ierse Sara Baume. Het is alsof Baume met het motto haar eigen werk typeert. Het lijkt te bestaan uit een volstrekt willekeurige verzameling fragmenten, over de Groenlandse tapuit, knutselen, modelleren, herinneringen aan haar vader en talloze weetjes en filosofische bespiegelingen, maar in die willekeur ontvouwt zich een ontroerende ode aan de grillige natuur van handwerk.

De Groenlandse tapuit legt een onvoorstelbaar lange route tegen de wind in af, om ergens, niet eens bewust, aan te komen, terwijl hij dat ook via een eenvoudigere route had kunnen doen. De verteller zegt het niet met zo veel woorden, maar precies als deze tapuit vergaat het de kunstenaar die eindeloos ploetert en dan ergens belandt, waarvan het maar de vraag is of hij daar bewust naartoe heeft gewerkt.

Net als dat het lastig te omschrijven is wat er allemaal onder ‘handwerk’ valt (bouwwerkzaamheden, ambacht, knutselen, kunst?), is het nauwelijks te omschrijven wat Handwerk is: geen roman, geen dichtbundel, geen losse verhalen, maar een verzameling ogenschijnlijk willekeurige observaties, gedachten, beschrijvingen, herinneringen, die toch met elkaar samenhangen. Tussen de fragmenten door staan foto’s van kleine vogels die de verteller (Baume zelf?) maakte van gemodelleerd gips, op een houten stokje, een project waarmee ze begon na de dood van haar vader: ‘Het maken van een zwerm waarmee ik al twee jaar elke dag probeer het besef van zijn afwezigheid op afstand te houden’. Allerlei verschillende vogels komen ook in de teksten steeds terug.

De vader van de ik-verteller werkte in een zandsteengroeve. Hij ontwierp grote machines. Ze schrijft met groot respect over hem. Ondertussen vond hij haar geknutsel maar weinig zinvol: waarom zou je iets maken wat mooi is? Toch maakte hij voor haar een atelier waarin ze kon werken, waaruit zijn liefde voor haar blijkt. Zelf heeft hij zich tijdens het zware werk te weinig beschermd en uiteindelijk is hij, waarschijnlijk door alle giftige stoffen waaraan hij werd blootgesteld, aan kanker overleden.

Baumes teksten roepen een grote liefde op voor alles wat door onze handen gaat, maar ook voor de personen van wie die handen zijn:

‘Mark tekent, maar nooit in de woonkamer, alleen in zijn eentje uit het zicht. In het staartje van de avond maakt hij op de werkplek aan de eettafel zijn visspullen klaar. Als je niet beter weet kun je het materiaal dat hij daarvoor gebruikt best aanzien voor de grondstoffen van ontkiemende kunst: geverfde veren, lovertjes, naald en draad, de lege hulzen van confettikanonnen, loden tranen, flintertjes licht hout, lichtgevende verf. Het worden paternosters, pilkers, spinners en dobbers, die hij allemaal makkelijk bij een hengelsportwinkel zou kunnen kopen, maar hij maakt ze liever zelf, deels om geld te besparen, deels om de gebreken van de kant-en-klare markt te omzeilen en deels omdat hij alles precies op elkaar afstemmen en op maat maken een leuke uitdaging vindt [...]’

En dat is het precies: wie goed kijkt, ziet overal kunst, ‘handwerk’ in elk geval, en er is geen oordeel over wat ‘echte kunst’ is en wat niet, er is aandacht voor het maken ervan.

Zoals de verteller allerlei rondzwervend afval verzamelt, stokjes, stukjes kurk, hout, vilt, die ze uiteindelijk in een kunstwerk verwerkt, zo verzamelt de lezer weetjes, herinneringen, observaties van de verteller, die een bijzondere verbinding met elkaar aangaan. De verzameling zet je aan het denken over waar levens doorgaans uit bestaan, hoe elk mens zijn eigen verzameling aan het worden is en hoe die verschillende verzamelingen elkaar weer kunnen ontmoeten aan de keukentafel. ‘De echtheid van iets is de som van alles wat het vanaf zijn oorsprong met zich meedraagt, vanaf zijn materiële tijdsduur tot zijn historische bewijskracht’, citeert de verteller Walter Benjamin.

Het lijkt een wat amateuristisch proces, dat ‘handwerk’. Toch is er ook de reflectie en het strenge eigen oordeel. Zo komt er een moment dat de verteller na honderd gipsen beeldjes de vogels toch iets anders is gaan modelleren, wat puntiger en vreemder. Ze komt tot de ontdekking dat de eerste honderd niet goed gelukt zijn, terwijl ze er een hele winter mee bezig is geweest. Eerst wil ze het niet zien, maar dan voelt ze hoe ze niet meer te redden zijn, ze dekt ze af met gescheurde kranten en schuift ze in een doos onder het bed: ‘Ik maakte ze vleugellam, verstopte ze en begon opnieuw.’ Als haar kunstwerkjes trekvogels zijn, zegt ze, en als groep een installatie vormen, dan zijn de misbaksels haar dwaalgasten, afgezonderd van hun soortgenoten, lid van een onvoltooide vlucht.

Baume heeft een monument geschreven, misschien voor haar vader, maar vooral ook voor het scheppende leven, waarin we onszelf en de ander in essentie kunnen (aan)treffen.

Dietske Geerlings

Sara Baume – Handwerk . Vertaald door Lette Vos. Koppernik | Oevers, Amsterdam. 240 blz. €22,50.

Op bezoek gaan bij andermans standpunten

Tue, 21 Nov 2023 21:22:14 GMT

Op bezoek gaan bij andermans standpunten

Bespreking van 'Het leven van de geest' van Hannah Arendt. Aflevering 18

In Het leven van de geest richt Hannah Arendt zich op drie belangrijke processen in de geest: denken, willen en oordelen, aan welke ze allemaal een flink deel wijdt. Op een toegankelijke manier legt zij in woorden de geest bloot en deelt daarmee bijzondere inzichten die niet per se waarheid zijn, maar die inspireren om verder over na te denken. In deze serie licht ik daar enkele inzichten uit die te mooi zijn om niet te delen. Voor haar onderzoek naar ‘oordelen’ heeft Arendt zich verdiept in de filosofie van Kant. De vertalers hebben daarom in het laatste deel, dat ze niet meer heeft kunnen voltooien, haar dertien colleges over Kant opgenomen. Deze aflevering is actueel in deze verkiezingstijd en gaat over het slijpen van de eigen overtuigingen aan die van de ander.

Kant schreef zijn Kritieken , waarin het oordelen een belangrijke plaats inneemt. Om Kant te begrijpen, zegt Arendt, is het belangrijk dat je drie verschillende perspectieven kunt onderscheiden van waaruit wij de mens kunnen bekijken: allereerst de menselijke soort met haar vooruitgang; daarnaast de mens als moreel wezen en als doel in zichzelf; ten slotte mensen in meervoud die met elkaar de aarde bewonen. Als Kant het over de mens heeft, is het dus steeds van belang te bepalen welke van de drie hij precies bedoelt.

Kant ziet de filosoof als een gewoon mens, die tussen andere mensen leeft. Bovendien acht hij ieder gewoon mens in staat om het leven te beoordelen, zonder dat hij daarvoor een filosoof hoeft te zijn. Het denken is volgens Kant een algemeen menselijke behoefte. Als er al een elite bestaat, dan is dat er een in moreel opzicht: liegen, een vorm van zelfbedrog, is de rotte plek in de menselijke soort; de elite wordt hooguit gevormd door mensen die eerlijk zijn tegenover zichzelf.

Volgens Kant kunnen filosofen misschien beter niet regeren, maar de regering zou wel naar hen moeten luisteren. Al heeft Kant nooit een politieke filosofie geschreven, volgens Arendt is die desalniettemin in heel zijn werk terug te vinden. Zij onderzoekt daarvoor de betekenis van de titel van Kants belangrijkste werk: Kritiek . Kant wil zijn voorgangers bekritiseren, maar hij noemt zijn tijdperk het tijdperk van de kritiek: alles moet zich onderwerpen aan die kritiek. Omdat religie en wetten zich hier het liefst aan onttrekken, verliezen zij het respect van de rede. Kritisch denken is een nieuwe beweging die zich vrijuit beweegt tussen scepticisme en dogmatiek, en onderzoekt wat we kunnen kennen én wat niet.

Het kritisch denken van Kant sluit mooi aan bij de ‘verloskunde’ van Socrates, die door de dialoog aan te gaan met de mensen op de markt, ieders waarheid naar boven wilde halen. Het gaat niet om het resultaat, maar om een concentratie op het denken zelf. De enige regel is die van de consistentie: het niet-tegenspreken. Kant past dit ook toe op de ethiek: de mens zou zo moeten handelen dat zijn handeling een algemene wet zou kunnen worden, waaraan hij zelf ook onderworpen wordt. Kants visie sluit daarnaast mooi aan bij het anti-schoolse van Socrates’ methode. Zijn denken is niet bestemd voor een elite, maar voor alle mensen.

Nu is de belangrijkste politieke vrijheid misschien wel de vrijheid van spreken en publiceren. Dat betekent dat je als mens vrij bent om geheel zelfstandig te denken en alles wat je bedacht hebt, te propageren. Kant gelooft echter dat het denkvermogen van de mens afhankelijk is van het publieke gebruik ervan. Als het denken niet onderhevig is aan de toets van het vrije en open onderzoek, is het volgens hem onmogelijk om te denken en een mening te vormen. Om te denken moet je je afzonderen, maar er zal niets van dit denken overblijven als je het niet kunt meedelen. Als geweld van buitenaf mensen berooft van hun vrijheid om gedachten publiekelijk mee te delen, zegt Kant, dan ontneemt dat tevens de vrijheid om te denken, terwijl die vrijheid onze enige schat is en enige remedie tegen het kwaad.

Hoe actueel in deze verkiezingstijd is Kants visie op het contact dat we met elkaar zouden moeten hebben om ons denken aan dat van de ander te slijpen:

‘Je weet dat ik redelijke opwerpingen niet benader met de bedoeling om ze alleen maar te weerleggen, maar dat ik ze overdenk en zo altijd in mijn eigen oordelen verweef: ik geef ze dus de kans om mijn dierbaarste overtuigingen aan het wankelen te brengen. Ik koester de hoop, door zo onpartijdig mijn oordelen vanuit het standpunt van anderen te bekijken, een andere kijk te verwerven, die mijn eerste inzichten verbetert.’

Deze manier van publiekelijk denken is heel wat anders dan de kreten en enkelvoudige zinnen waarmee politici elkaar op dit moment om de oren slaan. Bij kritisch denken probeer je zo veel mogelijk standpunten op te nemen en de waarneming van ieder afzonderlijk te toetsen aan die van de anderen. Hiervoor heb je verbeelding nodig: alleen door de verbeelding is de mens in staat de anderen aanwezig te stellen. Het kritisch denken begeeft zich, zo zegt Arendt, in een potentieel publieke ruimte, die aan alle kanten open is: ‘Denken met een verruimde geest betekent dat men zijn verbeelding oefent in het op bezoek gaan.’ Dit betekent niet dat je dan maar andermans standpunt moet overnemen, maar dat je zo veel mogelijk andere standpunten bezoekt.

Volgens Arendt nam Kant deze verruiming van de geest zo serieus dat hij door het lezen van reisverslagen de weg kende in Londen en Italië, terwijl hij Königsberg nooit verliet. Hij had geen tijd voor reizen, omdat hij zo veel over zo veel landen wilde weten. Wat ons klimaat betreft, zouden we ook daaraan een voorbeeld mogen nemen, al had het reizen in Kants tijd nog niet zulke gevolgen voor het milieu.

Dietske Geerlings

Hannah Arendt – Het leven van de geest . Vertaald door Dirk De Schutter en Remi Peeters. Uitgeverij Ten Have, Utrecht. 800 blz. €52,99.

'De eerste stap was genomen, het was het Lot...'

Tue, 21 Nov 2023 18:12:30 GMT

'De eerste stap was genomen, het was het Lot...'

De stroming naturalisme in 'Noodlot' van Couperus door A.R. (leerling uit vwo 5 van het Eligant Lyceum in Zutphen)

‘de knorrige stem van een oude man riep twee-, driemaal Eves naam; een hand draaide de deur open.’ (Couperus, 1891, blz. 105). Zo sluit Couperus zijn boek Noodlot af. Louis Couperus werd een man van zaken genoemd. Hij heeft in de 31 jaar dat hij actief was wel 50 titels geproduceerd. Hij reisde veel, waardoor veel van zijn boeken in verschillende landen en plaatsen afspelen. (Louis Couperus, z.d.). Noodlot gaat over de relatie en bedrog tussen de hoofdpersonen. Bertie, woont bij Frank en is erg lui, hij leeft van Franks geld. Maar wanneer Frank Eve, ontmoet, is Bertie bang dat hij ergens anders moet wonen en daarom wil hij Frank en Eve scheiden. Noodlot is uitgekomen in 1980. In de negentiende eeuw waren er veel nieuwe opkomende stromingen, een daarvan is naturalisme. Past Noodlot van Louis Couperus goed bij de stroming naturalisme?

Een belangrijk kenmerk van naturalisme is de natuurlijke dialogen. In Noodlot worden dialogen op een uitgebreide manier geschreven. Vaak worden woorden herhaald

zoals bij:

‘- Niets... Beloof het me... beloof me, dat je gelukkig zal zijn. [...] ‘- Nee, neen, Eve, er is niets... [...] - Niets, waarlijk niets, lieve Eve, ik verzeker

het je, er is niets. [...] - Niets, niets! bleef hij klankloos murmelen.’ (Couperus, 1891, blz. 39 - 40).

Het herhalen van de woorden geeft nadruk en spanning. Zelfs tussen personages is er eenverschil in de schrijfstijl van de dialogen. Bertie is een onzeker persoon, maar hij kan soms ook heel manipulerend zijn. Als hij tegen Frank praat is er vaak onzekerheid en angstig, bijvoorbeeld bij: ‘- Spreek niet over me met je vrienden... Het is niet nodig, dat ze weten, dat je zo een slecht sujet als ik ben, kent... Beloof je het me?’ ’ (Couperus, 1891, blz. 7). Maar als hij met Eve praat kan hij heel manipulatief zijn; ‘- En als ik dan weg ben en je bent samen met Frank, voor altijd... zal je dan gelukkig zijn.Eve?’( Couperus, 1891, blz. 39). Hij manipuleert Eve om medelijden te hebben en maakt zichzelf het slachtoffer van de situatie. Frank daarentegen heeft dialogen die zelfverzekerder zijn en is altijd meteen ter zake. Eves dialogen hebben iets kinderlijks. Ze klinkt altijd dromerig en speels, bijvoorbeeld bij:

- Op Bertie! lachte zij. Hoe is het mogelijk! O, o, op Bertie! Maar ik beschouw hem zo als een aardig jongetje, bijna als een meisje... Hij is zo klein en hij heeft zulke mooie handjes! O, o! Ben je jaloers op Bertie?’ ( Couperus, 1891, blz. 32-33).

Ook later in het boek, wanneer ze een stuk ouder is, is ze dromerig en romantiseert ze situaties:

- O, verbied het me niet! smeekte zij, op de grond vallend en zijn knieën omhelzend. Laten we het samen doen. Het zal heerlijk zijn. Het zal roze en zilver en goud om ons zijn, als een zonsondergang. O, kan je je iets verbeelden wat zaliger zou wezen? Frank, Frank, het is het Geluk, het Geluk, waar we naar zochten, waar ieder naar zoekt op de wereld! Het Geluk is: samen, van elkaar houdend, met elkaar te sterven! Het is het paradijs, de hemel, Frank!!! ‘ Couperus, 1891, blz. 104)

De schrijfstijl van Couperus is heel beschrijvend en uitgebreid waardoor de dialogen heel natuurlijk overkomen.

Het tweede kenmerk is de objectieve verteller. Noodlot is geschreven vanuit een meervoudig personaal perspectief, maar wel uit een subjectief oog. Het verhaal is verteld vanuit Frank, Bertie en Eve, maar Couperus is objectief en vermengt niet zijn eigen mening in het verhaal. Doordat de schrijver niet oordeelt moet de lezer zelf een mening

vormen over de personages.

Het derde kenmerk is een nerveuze, zwakke of zieke protagonist, Eve en Bertie. Eve is een zieke protagonist. Ook al zou je dat niet meteen van haar zeggen, ze heeft wel een ziekte. Ze krijgt heftige hallucinaties waarbij het lijkt of ze een epileptische aanval krijgt, waardoor ze denkt dat het dondert in haar oren en hoofd. Daarom is ze ook bang voor storm. Bertie is vaak nerveus en dat kan je goed lezen in zijn dialogen. Vaak gebruikt Couperus drie puntjes in de dialogen van Bertie, waardoor hij nerveus lijkt. Bijvoorbeeld wanneer Bertie en Frank aan het begin van het boek elkaar weer ontmoeten: ‘- Ja... ik wou... of u me misschien helpen kon... ik ken hier niemand…’ (Couperus, 1891, blz. 2).

Nog een kenmerk is taboedoorbrekende seksualiteit. Noodlot suggereert dat er een speciale relatie is tussen Bertie en Frank. Het lijkt soms net alsof Frank en Bertie samen in een relatie zijn. Frank vindt Bertie amusant en laat hem verblijven in zijn huis, hij krijgt meer plezier in London door Bertie. Frank geeft veel geld uit aan Bertie, zoveel zelfs dat Frank geld tekortkomt. Wanneer Bertie de kleren van Frank draagt, beschrijft Frank hem als:

‘Bertie was zo fijn, zo bleek, zo tenger, bijna zonder volle mannelijke ontwikkeling; hij verzonk in de groteske plooien van Franks jas en broek; hij was een jongen, vergeleken bij hemzelve, zo groot en vierkant!’ (Couperus, 1891, blz. 6)

Daarnaast heeft Bertie een diepe minachting voor het vrouwelijke geslacht, wat Frank erg amusant vindt. Bertie gaf ook toe dat hij nooit van eenvrouw heeft gehouden. Toch zegt Bertie vaak dat hij veel van Frank houdt. Tijdens de ruzie tussen de twee zegt Bertie: ‘en dat ik veel, zielsveel van je hou, zoveel als een man bijna nooit van een andere man houdt’. De relatie tussen de twee is zo bijzonder, waardoor het wel een taboe doorbreekt.

Noodlot heeft echter een kenmerk dat niet past bij naturalisme en dat is het lot of noodlot. Naturalisme heeft als kenmerk; ‘de afwezigheid van metafysische of symbolische elementen’ (Wikipedia-bijdragers, 2023b). Maar het lot of het noodlot is een metafysisch element. In Noodlot wordt beschreven dat je het lot niet kan vermijden. Frank en Eve vinden dat hun noodlot is om samen te zijn: ‘- Neen, nooit met een ander. Dat kon niet met een ander. Ik moest met jou leven. Het was het Noodlot ...‘(Couperus, 1891, blz. 103). Bertie vindt juist dat het lot is dat Frank en Eve zouden scheiden. Bertie denkt: ’het moest zo zijn: de eerste stap was genomen,

het was het Lot..’(Couperus, 1891, blz. 47) en ‘ Neen, hij had niets bewerkt, niet kunnen bewerken: alles was het een uit het ander

voortgesproten: het had zo moeten zijn.’‘(Couperus, 1891, blz. 58). Het lot is geen kenmerk van naturalisme, maar komt wel voor in het boek.

Het laatste kenmerk is geloofwaardigheid. Noodlot speelt zich af in Engeland, Noorwegen en Nederland. Aan het begin worden al meteen straatnamen en specifieke plekken genoemd. Wanneer ze in Noorwegen zijn, worden ook gebieden genoemd. De plekken die de personages bezoeken zijn allemaal echte plekken, waardoor het verhaal geloofwaardiger wordt. Zelfs worden er boeken en auteurs genoemd. Naar het boek Gespenster wordt meerdere malen verwezen, als eerste wanneer ze in Noorwegen zijn en daarna wanneer Eve twijfelt aan de trouwheid van Frank. Door het verwijzen van plaatsen en boeken die echt bestaan, wordt het geloofwaardig.

Al met al past Noodlot goed bij de stroming naturalisme door de natuurlijke dialogen, de objectieve verteller, de nerveuze of zieke protagonist, het doorbreken van taboe en de geloofwaardigheid. Ook al heeft Noodlot een metafysisch element dat niet bij de stroming past, overtreffen de andere kenmerken dat en past Noodlot het beste bij naturalisme.

bronvermelding:

Couperus, L. (1891). Noodlot . Geraadpleegd op 9 november 2023, van 1891-Louis-Couperus.pdf

Wikipedia-bijdragers. (2023, 31 mei). Naturalisme (literatuur). Wikipedia. Geraadpleegd op 9 november 2023, van https://nl.wikipedia.org/wiki/Naturalisme_(literatuur)

Louis Couperus. (z.d.). Literatuurgeschiedenis . Geraadpleegd op 9 november 2023, van https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/louis-couperus

Alwetende verteller. (z.d.). Schrijven Online. Geraadpleegd op 9 november 2023, van https://schrijvenonline.org/forum/het-schrijfproces/stijl-en-techniek/105041#:~:text=Een%20alwetende%20verteller%20kan%20subjectief,kan%20identificeren%20met%20%C3%A9%C3%A9n%20hoofdpersoon%20 .

‘Ja, ik zal gelezen worden!’

Mon, 20 Nov 2023 15:42:00 GMT

‘Ja, ik zal gelezen worden!’

Max Havelaar afgestoft (artikel van Christine de Hosson, leerling vwo 5 van het Eligant Lyceum in Zutphen)

Max Havelaar werd geschreven door Eduard Douwes Dekker (1820-1887) en gepubliceerd in 1860. Douwes Dekker was een Nederlands bestuursambtenaar en auteur en kreeg grote bekendheid onder het pseudoniem Multatuli. Met Max Havelaar, of De koffij-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij hekelde Multatuli de manier waarop bestuurders uit Nederland en Nederlands-Indië de lokale bevolking van Java behandelde. Hij baseerde het verhaal op zijn eigen ervaringen als bestuursambtenaar in Nederlands-Indië (het huidige Indonesië). Hij schreef niet alleen romans, maar ook toneelstukken, pamfletten en aforismen. Met zijn invloedrijke persoonlijkheid en schrijfstijl wist Douwes Dekker latere generaties schrijvers, waaronder de Tachtigers, Nescio, Elsschot, Du Perron, Hermans en Karel van het Reve, te beïnvloeden. Ook werd zijn werk internationaal geprezen en gelezen. Vooral Duitsland was gecharmeerd van zijn werk nadat het tussen 1900-1910 was vertaald. Het werk van Douwes Dekker wordt daar gezien als een inspiratiebron voor de feministische beweging. In 2002 werd Max Havelaar uitgeroepen tot het belangrijkste Nederlandstalige letterkundige werk aller tijden en in 2004 eindigde Multatuli op de 34e plaats in de verkiezing van de grootste Nederlander (Wikipedia-bijdragers, 2023).

In Max Havelaar brengt Douwes Dekker een aaneenschakeling van onrecht in het koloniale systeem onder de aandacht. De plot volgt de ontmoeting tussen Batavus Droogstoppel, een koffiemakelaar, en zijn oude vriend Sjaalman (Max Havelaar). Sjaalman biedt Droogstoppel een pak manuscripten aan, waarin het schrijnende verhaal van zijn ervaringen als assistent-resident in Lebak, Indonesië, wordt verteld.

‘Leugens! Nederland is Nederland gebleven, omdat onze oude lui op hun zaken pasten, en omdat ze het ware geloof hadden. Dat is de zaak!‘ stelt Batavus Droogstoppel, een zelfgenoegzame vrome materialistische en opportunistische personage in het boek. In de manuscripten van Sjaalman ziet hij weinig waarde, maar omdat hij zelf een boek wil uitbrengen, laat hij zijn medewerker Stern de manuscripten doorzoeken naar interessant materiaal voor dat boek. Stern raakt diep geroerd door het verhaal van Sjaalman en creëert een verhaal dat de misstanden in Lebak en de onrechtvaardige behandeling van de lokale bevolking aan de kaak stelt.

Het verhaal in Lebak onthult de schokkende uitbuiting van de Javaanse bevolking door de corrupte regent. Sjaalman voelt zich moreel verplicht om deze wandaden aan te pakken en gerechtigheid te brengen. Zijn vastberadenheid om het onrecht te bestrijden, ondanks de tegenwerking van lokale autoriteiten en mede-Nederlanders, vormt het hart van het verhaal.

Kan een boek dat 163 jaar gelden werd geschreven nog actueel zijn? En wat maakt het actueel? In het artikel ‘ Max Havelaar , een actueel boek' verklaarde Janssen ruim 50 jaar geleden het boek actueel. Dat onderbouwde hij met ‘op de eerste plaats actueel wegens zijn anti-kolonialistisch protest’ (DBNL, 1970). Ook corruptie stelt Janssens aan de orde: ‘Op de achtergrond van het sullige, schijnheilige gedoe op de Lauriergracht’ (DBNL, 1970). In het Multatuli-jaar 2020 voegde de voorzitter van het Multatuli-genootschap hieraan in elk geval nog twee thema’s toe: ‘Mensenrechten, anti-discriminatie, al die thema’s verweeft hij ingenieus in die roman.’ (DPG Media Privacy Gate, z.g.).

Douwes Dekker weet met slechts een paar zinnen de essentie van het koloniale misbruik te beschrijven met de passage:

Doch daar kwamen vreemdelingen uit het Westen, die zich heer maakten van het land. Ze wenschten voordeel te doen met de vruchtbaarheid van den bodem, en gelastten den bewoner een gedeelte zyn arbeid en van zyn tyd toetewyden aan het voortbrengen van andere zaken, die meer winst zouden afwerpen op de markten van Europa. Om den geringen man hiertoe te bewegen, was niet meer dan een zeer eenvoudige staatkunde noodig. Hy gehoorzaamt zyn hoofden, men had dus slechts deze hoofden te winnen door hun een gedeelte van de winst toetezeggen, en… het gelukte volkomen. (Multatuli, 2020).

Vlak na zijn aanstelling tot assistent-resident voert Max Havelaar een gesprek met kontroleur Verbrugge over de corruptie die hij al snel ontdekte in de boekhouding en stelt: ‘Ik zal ’t je zeggen: ze waren valsch! Want er was driemaal meer volk opgeroepen om voor den Regent te werken dan de bepalingen op de heerediensten toelaten, en dit durfde men natuurlijk in de staten niet opgeven.’ (Multatuli, 2020). In diezelfde boekhouding trof Max Havelaar een aantekening van zijn voorganger Slotering over de mensenrechten op Java. In hetzelfde gesprek met Verbrugge stelt hij: ‘De verloop van volk te Parang-Koedjang is alleen toeteschrijven aan het verregaand misbruik, dat van de bevolking wordt gemaakt’. Verbrugge bevestigt vervolgens dat Slotering dit punt dikwyls met de resident heeft besproken. Er lijkt enkel niets mee te worden gedaan.’ (Multatuli, 2020). Batavus Droogstoppel citeert een preek van dominee Wawelaar waarin de dominee de niet Christelijke bevolking van Java beschrijft:

Er leven daar verdoolden, myne geliefden - wanneer zulk een gruwelyk bestaan den naam van leven dragen mag! - daar vindt men wezens die beweren dat het voldoende is, vrouw en kind lieftehebben en van hunnen naasten niet te nemen wat hun niet behoort, om 's avonds gerust het hoofd te kunnen nederleggen ter-slape! Yst ge niet by dit tafereel?’ Met deze discriminerende uitspraak keurt Wawelaar niet alleen het geloof van de Javanen af maar hij ontmenselijkt ze ook met het gebruik van de term ‘wezens’. (Multatuli, 2020)

Ook andere thema’s rondom kolonialisme komen voorbij. Wanneer de situatie op Java wordt geschetst komt uitbuiting door de Nederlanders duidelijk tot uitdrukking:

Want, mocht iemand vragen of de landbouwer zelf eene met deze uitkomst evenredige belooning geniet, dan moet ik hierop een ontkennend antwoord geven. De Regering verplicht hem op zyn grond aantekweeken wat haar behaagt, ze straft hem wanner hy het aldus vootgebrachte verkoopt aan wie het ook zy buiten háár, en zyzelf bepaalt den prys dien ze hem daarvoor uitbetaalt. (Multatuli, 2020)

Machtsmisbruik via het geloof en het daaraan gekoppelde religieuze superioriteitsgevoel zien we terugkomen in, opnieuw een citaat van Dominee Wawelaar door Droogstoppel:

Maar geliefden, ging Dominee Wawelaar voort, God is een God van liefde! Hy wil niet dat de zondaar verloren ga, maar dat hy zalig worde met de genade, in Christus, door het geloof! En daarom is Nederland uitverkoren om van die rampzaligen te redden wat er van te redden is! Daártoe heeft Hy in Zyn onnaspeurlyke Wysheid aan een land klein van omvang, maar groot en sterk door de kennisse Gods, macht gegeven over de bewoners dier gewesten, opdat zy door het heilig nooit volprezen Euangelium worden gered van de straffen der helle! De schepen van Nederland bevaren de groote wateren en brengen beschaving, godsdienst, Christendom, aan den verdoolden Javaan!’ (Multatuli, 2020)Itc

Dat het superioriteitsdenken zich niet beperkte tot alleen de koloniën blijkt uit de manier waarop Droogstoppel denkt over Sjaalman: ‘Wat drommel, wie arm is, kan zeggen dat hij arm is! Armen moeten er zyn, dit is noodig in de maatschappy, en ’t is Gods wil. Als hy maar geen aalmoes vraagt, en niemand lastig valt, heb ik er volstrekt niet tegen dat hy arm is, maar die opsiering van de zaak komt niet te pas.’ (Multatuli, 2020). Hiermee stelt Droogstoppel dat armoede verwijtbaar is en het lot van de armen; een houding die armoede in stand houdt.

Voor de relatie tot deze thema’s met de wereld waarin we nu leven hoeft niet ver gezocht te worden; de kranten staan er vol mee. Want waar we kolonialisme hebben afgeschaft, is het neo-kolonialisme in opmars. Luxe vakanties naar resorts in voormalige kolonies zijn een booming business. Expert duurzaam toerisme Maaike Bergsma vraagt aandacht voor het fenomeen in een veelvoud aan interviews:

“Wij komen nog altijd om te halen, niet om te brengen", zegt Bergsma. "Wij komen om voor een dubbeltje op de eerste rij te zitten; spotgoedkoop en voordelig. Maar dan zitten wij er nog steeds in met een kolonialistische houding van profiteren. Terwijl we eigenlijk zouden moeten denken: wat kom ik brengen?” (Reizen naar voormalige koloniën: populair, maar niet altijd goed, 2023)

Van een andere orde is de wereldhandel in grondstoffen. Europa wil, door de corona-pandemie, minder afhankelijk worden van China en verlegt haar aandacht naar Zuid-Amerika. Ook hier lijkt de Europeaan weinig oog te hebben voor de lokale situatie:

De realiteit is evenwel dat China de voorbije jaren de grootste investeerder is geworden in de regio - veel meer dan Europa kan bieden. Bovendien sturen landen als Chili of Brazilië hun grondstoffen naar China voor raffinage. Ze kopen de verwerkte grondstoffen er ook zelf aan.

De Europese focus op de rijkdommen van Latijns-Amerika en niet op de noden van de regio werd dan ook als 'neokolonialisme' gebrandmerkt. (“Neokoloniaal” Europa danst moeilijke tango met Latijns-Amerika, 2023)

Dat mensenrechten moeten wijken voor het WK-voetbal is al vaker aan de orde gesteld. Op de toernooi-locatie van 2022 werd door het Westen afkeurend gereageerd. Niet alleen omdat er sprake was van omkoping van Fifa-leden maar ook de mensenrechten van onder andere de bouwers van het voetbalstadion werden ter discussie gesteld. Dat de FIFA er niets van heeft geleerd blijkt uit de bekendmaking van het gastland in 2034:

Dertien jaar na alle schandalen rond de toewijzing van de WK’s aan Rusland en Qatar, veranderde er op politiek gebied van alles bij de FIFA. De wereldvoetbalbond werd geherstructureerd, de procedure voor WK-toewijzingen ging op de schop en speciale paragrafen werden toegevoegd om gastlanden te dwingen tot het respecteren van mensenrechten en het milieu. Maar nu ook Saoedi-Arabië het WK binnen heeft, blijft bovenal de schijn over van een wassen neus. (DPG Media Privacy Gate, z.d.-b)

In de mode-industrie is al lange tijd sprake van grote vervuiling en uitbuiting van de medewerkers. Bedrijven als H&M, Zara en Primark hebben de afgelopen jaren, schoorvoetend, inspanningen verricht om de arbeidsomstandigheden te verbeteren. Maar sinds het Westen massaal producten rechtstreeks uit China aankopen, is het leven van de productiemedewerkers er sterk op achteruit gegaan:

Voor het salaris van omgerekend 572 euro per maand moeten medewerkers in een van de fabrieken minimaal 500 kledingstukken per dag in elkaar zetten. Wie daarbij een fout maakt, krijgt twee derde van het salaris niet uitbetaald. In een andere fabriek is er geen vast salaris, maar krijgen medewerkers 4 cent per afgerond kledingstuk betaald.

Medewerkers in de kledingfabrieken hoeven slechts één dag per maand niet te werken. (NOS, 2022)

Of het nu gaat om economische groei, consumentisme of vermaak, veel gaat nog steeds ten koste van de mensen die het produceren. Maar ook het afval dat daaruit voortkomt Ti dumpen we bij voorkeur op andere plekken dan in onze eigen omgeving. Veel van de afgedankte kleding komt in Ghana terecht: “Hier komen wekelijks honderd zeecontainers vol afdankertjes aan. Het gaat om kleding die is gedoneerd aan het goede doel, maar ook om overproductie en niet-verkochte kleren” (Van Gelder, 2023). Het percentage kleding dat hergebruikt kan worden neemt af. Via illegale dumpplekken worden stranden overspoeld door afgedankte kledingresten. ‘Stuur ons alleen wat echt nog goed is. Jullie willen het afval niet en wij ook niet.’ (Van Gelder, 2023)

En zo blijkt Max Havelaar een tijdloze spiegel die het verleden met het heden weet te verbinden. Onderdrukking is helaas van alle tijden en komt overal ter wereld in sterke of minder sterke mate voor in samenlevingen, ook de onze. Het verhaal van Max Havelaar werpt licht op deze kwesties en roept op tot bewustwording, actie en verandering. De nadruk op individuele morele integriteit en vastberadenheid in de strijd tegen onrechtvaardigheid zijn inspirerend en altijd relevant.

We leven in een tijd waarin sociaal activisme en burgerrechtenbewegingen wereldwijd sterk aanwezig zijn. Max Havelaar toont de lezers de kracht van individuen om verandering teweeg te brengen en te strijden voor een rechtvaardigere samenleving.

In onze geglobaliseerde wereld zijn culturele uitwisseling en begrip cruciaal. Max Havelaar toont ons de complexiteit van de koloniale geschiedenis en de impact ervan op de geopolitieke verhoudingen in het heden.

Aan het einde van zijn boek roept Multatuli de lezer op zijn boodschap te verspreiden. Daaraan wordt dankzij zijn schrijfstijl en de urgentie van zijn boodschap nog volop gehoor gegeven:

Ja, ik wil gelezen worden!

Als dit doel bereikt wordt, zal ik tevreden zyn. Want het was me niet te doen om goed te schryven… il wilde zóó schryven dat het gehoord werd. En, even als iemand die roept ‘houdt den dief!’ zich weinig bekommert over den styl zyner geïmproviseerde toespraak aan ’t publiek, is ’t ook my geheel om ’t even hoe men de wyze zal beoordelen waarop ik myn ‘houdt den dief’ heb geschreeuwd.’ (Multatuli, 2020).

En, in dat kader passen de in 2010 door Gijsbert van Es hertaalde versie Max Havelaar of de koffieveilingen van de Nederlandse Handelmaatschappij en de geïllustreerde versie Max Havelaar de graphic novel door Erik Heuvel en Joost van de Waterschot uit 2020 volledig bij Havelaars’ appèl.

Max Havelaar stoffig? Nee, verre van. Het werk wordt zoveel gelezen dat het geen tijd heeft stof te vangen. En daar waar het voor de modernisten toch wat stoffig aanvoelt zijn de hertaling en geïllustreerde versie beschikbaar. Afgestoft zet Multatuli zijn missie voort, want ‘Ja, ik wil gelezen worden!’ (Multatuli, 2020).

Bronvermelding

- Multatuli. (2020). Max Havelaar, of de koffiveilingen der Nederlandse handelmaatschappy.

- Wikipedia-bijdragers. (2023, 11 oktober). Eduard Douwes Dekker. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Eduard_Douwes_Dekker

- DBNL. (1970). Marcel Janssens / ‘Max Havelaar’, een actueel boek , Dietsche Warande en Belfort. jaargang 115 - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/_die004197001_01/_die004197001_01_0010.php

- DPG Media Privacy Gate. (z.d.). https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/200-jaar-multatuli-hij-is-actueler-dan-ooit~bdb3f4d8/

- Reizen naar voormalige koloniën: populair, maar niet altijd goed. (2023, 15 juli). RTL Nieuws. https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5393195/kolonien-indonesie-suriname-nederlandse-antillen-vakantie

- " Neokoloniaal” Europa danst moeilijke tango met Latijns-Amerika. (2023, 18 juli). De Tijd. https://www.tijd.be/politiek-economie/europa/economie/neokoloniaal-europa-danst-moeilijke-tango-met-latijns-amerika/10481385.html

“Wat een voortreffelijke menskunde! dacht ik.”

Mon, 20 Nov 2023 15:31:42 GMT

“Wat een voortreffelijke menskunde! dacht ik.”

Over 'Reize door het Aapenland' en de verlichting (artikel van Noortje van der Poort, leerling uit vwo 5 van het Eligant Lyceum in Zutphen)

Eén van de bekendste satirische werken uit de 18 ^e eeuw is Reize door het Aapenland van J.A. Schasz M.D., pseudoniem voor Gerrit Paape. Gerrit Paape was erg betrokken bij de strijd tussen de patriotten en orangisten eind 18 ^e eeuw. Paape was tegen het oude politieke systeem en wilde verandering. Hij wilde meer democratie. In zijn werken uit Paape op een satirische manier zijn kritiek op de politiek en met zijn satirische proza lijkt Paape een schrijver van alle tijden. In de 18 ^e en 19 ^e eeuw zie je veel verschillende literaire stromingen. Reize door het Aapenland is een passend voorbeeld van een boek uit de verlichting.

Een van de belangrijkste kenmerken uit de verlichting is dat de mens zelf verantwoordelijk was voor zijn of haar leven en niet god. Zo hield volgens Spinoza de natuur zichzelf in beweging en kwam god daar niet bij kijken. Volgens Spinoza waren geestelijken zelfs overbodig en was scheiding van kerk en staat meer dan nodig. ( De verlichting , z.d.). Ook in Reize door het Aapenland zie je terugkomen dat mensen zelf verantwoordelijk zijn. De apen willen in het Apenland het recht in eigen handen nemen en zoeken manieren om meer op de mensen, die zij als beter zien, te lijken. Hierover wordt een vergadering gehouden door de apen. Aap nummer drie, de president, kondigt de vergadering aan: “Onze bijeenkomst heeft thans tot doel uit te vinden wat er ten opzichte van onze uiterlijke gedaanten noodzakelijk hervormd moet worden.” (Reize door het Aapenland, J.A. Schasz p.18).Ze vinden dat het beter is als ze hun staarten af hakken, want mensen hebben die toch zeker ook niet. God, die in eerdere eeuwen juist in het middelpunt stond, wordt überhaupt niet genoemd in het boek.

Ook de satirische schrijfstijl van Paape is een kenmerk van de verlichting. Hiermee geeft Paape namelijk kritiek op het politieke gezag. Tijdens de verlichting zag je dat mensen hun commentaar op de samenleving uit gingen spreken. Het uiten van je mening werd normaal. In het boek zie je de politieke situatie terugkomen door het verschil tussen Aap nummer 1 en Aap nummer 5. Aap nummer 1 is slim en is bereid veel te doen voor het volk, terwijl Aap nummer 5 juist vanuit eigenbelang handelt. Zijn doel is om zoveel mogelijk macht te krijgen, het gene waar Paape juist kritiek op heeft, maar dit gaat genadeloos fout. Door zijn charismatische manier weet hij iedereen mee te krijgen en vindt er een massale afhakking van de staarten plaats. De bedoeling was dat de apen bij elkaar de wonden dicht zouden naaien, maar zodra de apen hun staart hebben verloren heerst er zulke paniek dat ze dat helemaal vergeten. Uiteindelijk sterven de meeste apen hierdoor. Als Aap nummer 5 eenmaal doorheeft wat hij heeft aangericht vlucht hij weg: “De Vijfianen, ziende wat het gevolg van hun dwingelandij was, dropen beschaamd af en verborgen zich in hun rijkgeladen okkernotenbomen.”( Reize door het Apenland , J.A.Schasz, blz.45). Nummer één probeert juist zoveel mogelijk apen te redden: “Nummer Een, met al de zijnen, schoot te hulp en bepleisterde alle bloedende apegaten die hij kon bereiken […]Hij verzorgde de zieken, paste op hen en droeg met eigen handen de doden uit hun midden weg.” ( Reize door het Apenland , J.A.Schasz, blz.45). Hiermee geeft Paape dus kritiek op het grote eigenbelang dat de leiders van Nederland toen hadden, terwijl ze eigenlijk het volk vergaten.

Ook zag je in de 18 ^e eeuw dat de imaginaire reisverhalen populairder werden. Vanuit de verlichting is dat gemakkelijk te verklaren: de ontevredenheid steeg en het was tijd voor verandering. Er werd gedroomd en gefantaseerd over een beter land. Deze gedachtes wisten schrijvers te verwerken tot vermakelijke reisverhalen: de imaginaire reisverhalen. Reisverhalen waren al eerder populair, maar een groot verschil met de eerdere reisverhalen en deze imaginaire reisverhalen is dat deze, zoals de naam al aangeeft, zelf bedacht zijn. Wel kwamen er vaak feitelijke details in de imaginaire reisverhalen voor om ze toch geloofwaardig te maken. Het kwam dan ook regelmatig voor dat mensen de verhalen toch geloofden. ( Imaginaire reisverhalen , z.d.).

De imaginaire reisverhalen speelden zich vaak af in utopieën. Echter, dat geldt niet voor Reize door het Aapenland . Het apenland is juist een weerspiegeling van de mensenwereld. In de ogen van de apen zijn de mensen zelfs een soort elite, waar ze graag bij willen horen. Dit staat dus haaks op de utopieën met een mooiere wereld. Het is geen serieus reisverhaal, maar een satire. Dat mag duidelijk zijn. De hoofdpersoon belandt niet voor niks in een Apenland: “Toen ik wakker werd waren er zeker meer dan tienduizend bavianen en apen om mij heen vergaderd, die mij allen tegelijk, zodra ik mijn ogen in het rond sloeg, als uit één mond toeriepen: welkom, welkom 7854!” ( Reize door het Aapenland , p.15) Zo maakt Paape van een reisverhaal gebruik om kritiek op de samenleving en de politiek te geven.

Dat Reize door het Aapenland een boek uit de verlichting is, mag duidelijk zijn. In het boek wordt de regering indirect bekritiseerd door Gerrit Paape door middel van zijn satirische schrijfstijl. Er komt naar voren dat mensen, of apen in dit geval dan, zelf verantwoordelijk zijn voor hun keuzes en daden. Ook de populariteit van de imaginaire reisverhalen is terug te zien, al is de Apenwereld voor Paape vooral een manier om een weerspiegeling te geven van de problemen in het land toentertijd. Dat er verandering moet komen mag volgens Paape duidelijk zijn, waarmee Reize door het Aapenland een uitstekend voorbeeld is voor een boek uit de verlichting.

Bronnenlijst:

De verlichting . (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/18e-eeuw/de-verlichting

Gerrit Paape. (z.d.). Literatuurgeschiedenis . https://www.literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/gerrit-paape

Imaginaire reisverhalen . (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/18e-eeuw/imaginaire-reisverhalen

Satire - 16 definities - Encyclo. (z.d.). https://www.encyclo.nl/begrip/satire

Schaz, J. (2021). Reize door het Aapenland .

Maar, zóó zijn de menschen, ze moeten z i e n om te gevoelen

Mon, 20 Nov 2023 15:25:21 GMT

Maar, zóó zijn de menschen, ze moeten z i e n om te gevoelen

Fabriekskinderen , een spiegel voor zijn eigen tijd (artikel J. Tiemens, leerling vwo 5 Eligant Lyceum)

Fabriekskinderen is een werk uit 1863, geschreven door Jacob Jan Cremer (1827-1880) en kwam op de boekenmarkt als een protest. Cremer was zeer uitgesproken, vooral zijn mening over de kinderarbeid liet hij graag horen. Zijn bekendheid door eerdere werken gebruikte hij om een groot publiek te trekken voor dit maatschappelijk probleem, en dat lukte. Zijn werk was de aanleiding van het wetsvoorstel van Van Houten. Hij schreef het werk over een gezin, met drie fabriekskinderen. Hun omstandigheden wist hij bijzonder goed en ruw te beschrijven, waardoor de ernst van de situatie voor een buitenstaander langzaam duidelijker werd. Het werk hield zijn eigen tijd een zuivere spiegel voor.

In de eerste plaats wordt de huidige situatie van het gezin in de buitenwijk van Leiden duidelijk; een situatie die niet alleen voor het gezin van Zwarte gold, maar voor veel gezinnen in deze wijken. Rond deze tijd waren er ruim een half miljoen kinderen die in de fabrieken werkten, kinderen die op een ruwe manier te werk werden gezet. In de meeste gevallen waren de ouders verantwoordelijk voor de toestand van hun kinderen, dit wordt in Fabriekskinderen ook zeker genoemd, met een zeker ongeloof:

van 't repalje weet je, uit de febrieken; van ouwers die zuipen en luijeren en d'r eigen onmondige vleesch voor den kost laten zorgen, zie je, weet u menheer, van zu'k repalje.(P20)

Echter, Cremer ontkracht deze mening later in het verhaal weer voor een deel:

En al zijn die ellendige ouders ook verschoonbaar, ja onschuldig zoo ge wilt, onwetende, ontzenuwde wezens als ze veelal zelven van jongs af waren.

De omstandigheden waren afgrijselijk en onvoorstelbaar. Het werk in de fabrieken heeft vele van deze kinderen het leven gekost. Er gebeurden veel ongelukken in de onveilige fabrieken maar ook de levensstijl rond om het werken kostte vele levens. Werkdagen van 13, 14 of 15 uur, op een enkele aardappel, enkele uren slaap per nacht en met slechte hygiënische omstandigheden, waren op den duur voor velen fataal. Zo ook voor kleine Saartje in het werk van Cremer. In de 19 ^e eeuw was er een grote breuk in de samenleving, een onderscheid in verschillende klassen, waarin de gezinnen met de fabriekskinderen in een van de laagste klassen vielen en Willen baron van Hoogenstad (P17) bij een van de hoogste behoorde. De situatie van deze fabriekskinderen was bij de hogere klassen wel bekend, maar amper gekend, zo af en toe werd er wel gesproken, maar interesseren deed het ze niet. De arbeiders waren een schande voor de beschaving in hun ogen, zij waren een deel van het probleem, waarin de staat zich verkeerde (Koops, 2021):

Nu Willem zoo'n schepseltje van nabij ziet, nu is het hem onbegrijpelijk dat hij vroeger, als er sprake was van hun rampzaligen toestand, dat hij dan zoo koud is gebleven. […] er zie dan en luister nog even. 't Zal nu zoo akelig niet zijn, misschien zelfs om om te lagchen. (P24,25)

Daarnaast gingen de fabriekskinderen niet naar school, daar hadden ze simpelweg de tijd niet voor, ook was er geen geld, want dat werd gebruikt door hun ouders. Dat vergrootte de breuk in de samenleving, ook voor de toekomst. Voor veel van hen was de wereld onbekend, het leven bestond uit niet veel meer dan overleven. Lezen en tellen lag ver buiten hun prioriteiten:

Neen, naar school gaat hij niet. Naar school kan hij niet gaan, want dertien, veertien, ja vijftien uren moet hij werken - staande werken, op éénen dag. Naar school gaat hij niet, want het dagloon zou dan minder worden en voor vader en moeder te schadelijk zijn. Boeken? Neen, boeken heeft hij nooit gezien […] Wat een dominé is? Dat weet hij niet. […] wat de menschen zondags gaan doen in de kerk? dat kan hij niet zeggen […] En waar het brood van gebakken wordt? dat weet hij niet. En dat de tafels en stoelen van het hout der boomen gemaakt worden, dat weet hij evenmin; ja zelfs nooit heeft hij gehoord vanwaar de wol afkomstig is, die reeds bij duizende ponden door zijne handjes ging; noch heeft hij vernomen dat van dezelfde draden, die hij laschte, een kleed wordt geweven, zoo als er nu een - zoo warmpjes om zijne leedjes sluit.

Door dit verschil zouden deze kinderen nooit de kans krijgen zichzelf uit hun klasse te werpen en een beter leven te creëren voor zichzelf en toekomstige kinderen, zo zal de verdeling in de samenleving blijven bestaan.
Het werk van Cremer heeft op den duur in Nederland veel veranderd. Nadat hij zijn woorden in Den Haag begin 1863 heeft voorgedragen, volgen er verschillende protesten en petities tegen de kinderarbeid. Fabriekskinderen lijkt het begin te zijn geweest van een rollende bal. In Fabriekskinderen wordt namelijk niet alleen het probleem geschetst, maar er worden ook personen en organisaties schuldig gesteld, zoals bijvoorbeeld politici, fabrieksbazen en de koning. Dit zorgde bij sommigen voor een extra sterke mening. Niet veel later krijgt Cremer bericht van J.R Thorbecke (1798 – 1872), minister van Binnenlandse Zaken. Thorbecke laat naar aanleiding van Fabriekskinderen een onderzoek uitvoeren naar kinderarbeid door de Staatscommissie, waaruit volgde dat er verschillende regels kwamen voor kinderarbeid. (Voor grote veranderingen zijn grote gebaren nodig, en. . ., z.d.-b, par. 12) Ondanks dat Cremer in zijn verhaal het voorbeeld noemt van onze westerburen, die een goede oplossing leken te hebben, duurt het alsnog ruim tien jaar voordat Nederland zo ver is:

Gij weet het wel: Daar ginder, aan gene zijde van den Oceaan, daar bloeit en daar tiert het op Engelands bodem; daar behoedt een schoone zegenrijke wet die arme, arme fabriekskinderen voor den ellendigen toestand, waarin zij hier verkeeren. Dáár zijn hunne werk-uren minder in aantal; daar gaan ze ter schole en worden ze onderwezen, drie, ja vijf uren per dag. En de onderwezen kinderen worden bekwame werklieden, en de nijverheid, zij bloeit er; en ik bid u, waarom zouden wij bij onze overzeesche naburen, ja zelfs bij het grootste deel ook der minder ontwikkelde Staten van Europa ten achter staan? (P37)

Pas in 1874 wordt de kinderarbeid voor kinderen onder de 12 pas afgeschaft, op wetsvoorstel van Van Houten. Deze wet staat dan ook bekend als het wetje van Van Houten. Onze westerburen lopen alsnog een stap voor, de leerplicht is tot 1901 nog niet van toepassing in Nederland. Een belangrijke kwestie die Jan Cremer helaas niet meer heeft mogen meemaken, ondanks zijn inzet hiervoor.
Naast het actuele onderwerp van Fabriekskinderen heeft ook het taalgebruik van Cremer zeker impact gehad op de veranderingen die volgden. Cremer wist zijn verhaal indrukwekkend te brengen, door middel van makkelijk taalgebruik. Op die wijze wist hij vrijwel iedereen in zijn verhaal te betrekken, ook tijdens zijn voordrachten. Hij begint zijn verhaal met een heel simpele beschrijving van het wekken van de familie Zwarte, die iedereen zich voor kan stellen:

't Is winter. Koud was decembersnacht, en ijzig koud is nog zijn vroege morgen. Zes slagen bromt de klok uit Leidens hoogsten toren. Door de Breestraat en de Hoogewoerd leidt onze weg naar een der achterbuurten der stad.

Dit loopt echter vloeiend door naar de vreselijke situatie waar de kinderen zich in bevinden. De manier waarop Cremer schrijft, past goed in het realisme, hij laat het leven van de Fabriekskinderen op een zeer realistische manier zien, een leven dat ook voor buitenstaanders op deze manier goed te begrijpen is. Echter bevat Fabriekskinderen een zeer sterke mening. Het is dus niet objectief, wat een eis is voor het realisme. Daardoor past het verhaal niet volledig binnen het realisme. Zo wordt het verhaal bijvoorbeeld afgesloten door een haast persoonlijke beschuldiging. Hiermee maakt Cremer voor een laatste keer duidelijk dat Fabriekskinderen een protest is tegen de kinderarbeid:

En dat mijn verhaal u niet heeft voldaan, dat gij het ‘niet mooi’ hebt gevonden, zie, dat zou mij verheugen, indien ik u maar getroffen had; indien ge maar diep gevoeldet, dat daar ginder natuurgenooten, zwakke kinderen, armelijk gekleed en ellendig gevoed, 13-14-15 uren daags moeten werken in een klein bestek, ja - somtijds nog bovendien den ganschen langen nacht waarop de zondag moet volgen. En een groot deel van die ongelukkige schepsels, ze zijn de kostwinners voor hun luije onbarmhartige ouders, ze zijn.... Doch immers, ik heb ze u geschetst, naar waarheid geschetst al sprak ik u niet van de verregaande zedeloosheid die hen almede besmettend omringt; en gelooft gij mij niet: welnu, bezoek de Leidsche fabrieken; gij zult zien en, zoo uw harte al aanstonds niet bloedt, dan, dan zult ge toch voorzeker - weêrgekeerd in uwe woning, bij het aanschouwen van uw lief en bloeijend kroost, moeten uitroepen: Groote God! bestaat zulk een ontzettend kwaad in ons dierbaar Nederland, in het land welks grootsch verleden van vrijheid spreekt en van regt voor allen! (P34)

Het blijkt ook dat Cremer absoluut niet bang is zijn mening te laten horen, zo noemt hij politici, fabrieksbazen en de koning zelfs moordenaars aan het eind van Fabriekskinderen . Hoewel in 1848 persvrijheid onderdeel werd van de Nederlandse wet, was het niet risicoloos om deze mening zo duidelijk te maken. Veel fabrieken draaiden op kinderen en hun goedkope lonen, daardoor zette Cremer een aantal machtige mensen recht tegenover zichzelf. Dat liet hem echter koud. Voor Cremer was rechtvaardigheid en bewustwording belangrijker:

CONCURRENTIE!’ Hoe! zou zij de moordenaresse dier arme kinderen zijn, zij de schoone kloeke vrouw die de leuze der vrijheid in hare banier voert? […] ‘Vrijheid! ja vrijheid voor allen en alles!’ gilt ze in dollen overmoed: ‘Wie zal er den ouders het regt over hunne kinderen ontnemen; wie zal ze gelasten hunnen arbeid te verligten of hen ter schole te zenden; wie - wie zal MIJ MIJ beletten.......’ Zwijg, schoone waanzinnige vrouw. Weet gij 't dan niet hoe de Staat - en regtvaardig - der arme gevallene, die uit schaamte haar kind vermoordde, de vrijheid ontneemt […] gij die boeleert met den gouddorst en duizende kinders vermoordt, zonder blozen vermoordt naar ziel en naar ligchaam. Neen! ik zeg het u, de ure zal weldra slaan, waarin men u kerkeren zal, ja kerkeren in de banden eener zegenrijke wet! Doorluchtige Vorst! Grootmagtige wetgevers in den Staat! Ziet, daar valt de smeekbrief neêr voor uwe voeten. (P35,36)

Al met al zijn er dus verschillende redenen waarom er gesteld zou kunnen worden dat Fabriekskinderen zijn eigen tijd een spiegel voor heeft gehouden. Zo worden de zorgwekkende omstandigheden van de fabriekskinderen en de breuk in de samenleving op een dusdanig pakkende en realistische manier geschreven dat deze vele mensen raakte. Cremer was met zijn protesterende werk op deze manier in staat veranderingen aan te brengen in de wetgeving omtrent de kinderarbeid. Uiteindelijk is Cremer hiermee indirect een van de grondleggers van Het kinderwetje van Van Houten, die de kinderarbeid in Nederland afschaft: Dat allerlaatste zacht pijnlijke snikje, het snikje dat klinkt als een dankbaar zoetvloeijend..... verlost! (P33)

Bronvermelding

Fabriekskinderen - Jacob Jan Cremer | Luisterboek (digitaal) | De online bibliotheek. (z.d.). https://www.onlinebibliotheek.nl/catalogus/437278859/fabriekskinderen-jacob-jan-cremer

Waarom deze Gelderlander alsnog een standbeeld moet krijgen. (2022, 25 augustus). Omroep Gelderland. https://www.gld.nl/nieuws/7471027/waarom-deze-gelderlander-alsnog-een-standbeeld-moet-krijgen

Koops, E. (2021, 16 oktober). Industriële revolutie - samenvatting, oorzaken en gevolgen. Historiek. https://historiek.net/industriele-revolutie-samenvatting-oorzaken-gevolgen/78430/

Examenoverzicht.nl. (z.d.). De sociale kwestie: wat was dat? (Uitleg). ExamenOverzicht. https://www.examenoverzicht.nl/geschiedenis/sociale-kwestie

DBNL. (1929). Eerste hoofdstuk De economische structuur van Nederland tot 1870, De arbeidende klasse in Nederland in de 19e eeuw (1813-1870), I.J. Brugmans - DBNL. https://www.dbnl.org/tekst/brug035arbe01_01/brug035arbe01_01_0003.php

Gelderland, E. (z.d.). Jacob Jan Cremer (1827-1880). Mijn Gelderland. https://mijngelderland.nl/inhoud/verhalen/jacob-jan-cremer-1827-1880

Voor grote veranderingen zijn grote gebaren nodig, en. . . (z.d.). Literatuurmuseum. https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-en-beleef/literatuurlab/artikelen/voor-grote-veranderingen-zijn-grote-gebaren-nodig-en-fabriekskinderen-was-een-groot-gebaar

Het kinderwetje van Van Houten. (1860). Canon van Nederland. https://www.canonvannederland.nl/nl/kinderwetje

Realisme (1840-1880). (z.d.). Literatuurgeschiedenis. https://www.literatuurgeschiedenis.org/stromingen/realisme-1840-1880

De geschiedenis van persvrijheid. (2022, 21 juni). IsGeschiedenis. https://isgeschiedenis.nl/nieuws/de-geschiedenis-van-persvrijheid